CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ðỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU THUẾ HỘ KINH DOANH CÁ THỂ 1. TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ THU THUẾ HỘ KINH DOANH CÁ THỂ 1. Hộ kinh doanh cá thể Xét về mặt pháp lý, hộ kinh doanh cá thể ñược ñịnh nghĩa cụ thể trong Nghị ñịnh số 43/2010/Nð-CP về ñăng ký doanh nghiệp, hộ kinh doanh “do một cá nhân là công dân Việt Nam hoặc một nhóm người hoặc một hộ gia ñình làm chủ, chỉ ñược kinh doanh tại một ñịa ñiểm, sử dụng không quá mười lao ñộng, không có con dấu và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình ñối với hoạt ñộng kinh doanh”. Trên thực tế HKD hoạt ñộng ña dạng, ñôi khi không hoàn toàn là cá nhân kinh doanh mà con co sự hùn vốn giữa các cá nhân; do ñăc thù ngành nghề nhiều HKD sử dụng hơn 10 lao ñộng như kinh doanh ăn uống, sản xuất thủ công mỹ nghệ thu hút rất nhiều lao ñộng… nhưng thực chất ñăc ñiểm và quy mô kinh doanh vẫn mang tính chất của HKD; các HKD buôn chuyến, kinh doanh thời vụ không có ñịa ñiểm kinh doanh cố ñịnh.
Như vậy, theo ñịnh nghĩa trên, ñịnh nghĩa hộ kinh doanh cá thể ñược chia thành ba loại, dựa vào chủ tạo lập ra nó, ñó là: 1) Hộ kinh doanh do một cá nhân làm chủ; 2) Hộ kinh doanh do hộ gia ñình làm chủ; và 3) Hộ kinh doanh do một nhóm người làm chủ. Mỗi người góp vốn trong hộ kinh doanh ñều có mã số thuế thu nhập cá 10 nhân, mã số của người ñại diện hộ kinh doanh ñược sử dụng khai, nộp thuế GTGT, tiêu thụ ñặc biệt, thuế môn bài,… chung cho hộ kinh doanh và khai thuế thu nhập cá nhân cho bản thân người ñại diện. Pháp luật Việt Nam hiện nay ñang quy ñịnh hộ kinh doanh cá thể và các hình thức công ty không khác gì nhau về hình thức kết cấu mà chỉ khác nhau về quy mô kinh doanh. Nếu hộ kinh doanh có sử dụng thường xuyên hơn mười lao ñộng phải chuyển ñổi sang hoạt ñộng theo hình thức doanh nghiệp.
Như vậy, trong nghiên cứu này, khái niệm hộ kinh doanh cá thể ñược hiểu là công dân Việt Nam hoặc một nhóm người hoặc một gia ñình làm chủ, chỉ ñược kinh doanh tại một ñịa ñiểm, sử dụng không quá 10 lao ñộng, không có con dấu và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình ñối với hoạt ñộng kinh doanh. Thuế Lịch sử phát triển của loài người ñã chứng minh sự ra ñời của thuế là một tất yếu khách quan, gắn liền với sự ra ñời và phát triển của Nhà nước. ðể tồn tại và phát triển, Nhà nước cần có những nguồn tài chính ñể chi tiêu, chi cho việc duy trì và củng cố bộ máy cai trị từ Trung ương ñến ñịa phương thuộc phạm vi lãnh thổ mà Nhà nước ñó ñang cai quản” [14]. Theo Lê Quang Cường và Nguyễn Kim Quyến (2011), “Thuế là 1 khoản trích nộp bằng tiền, có tính chất xác ñịnh, không hoàn trả trực tiếp cho công dân ñóng góp cho Nhà nước thông qua con ñường quyền lực nhằm bù ñắp những chi phí của Nhà nước” [5, tr.
11 Thuế là một thực thể pháp lý nhân ñịnh nhưng sự ra ñời và tồn tại của nó không chỉ phụ thuộc vào ý chí con người mà còn phụ thuộc vào các ñiều kiện kinh tế - xã hội của từng thời kỳ lịch sử nhất ñịnh. Thuế là hình thức ñộng viên bắt buộc của nhà nước theo luật ñịnh nhằm tập trung một bộ phận thu nhập của các cá thể nhân và pháp nhân vào Ngân sách nhà nước ñể ñáp ứng nhu cầu chi tiêu cơ bản của nhà nước và phục vụ lợi ích cộng ñồng [12]. Như vậy, có thể hiểu thuế là một khoản ñóng góp bắt buộc của các tổ chức, cá nhân cho Nhà nước theo mức ñộ và thời hạn ñược pháp luật quy ñịnh, không mang tính chất hoàn trả trực tiếp, nhằm sử dụng cho mục ñích chung của toàn xã hội. Quản lý thu thuế hộ kinh doanh cá thể Theo Khổng ðức, Long Cương, ðạt Sĩ (2005), quản lý là “sự trông nom, coi sóc, quản thúc, bó buộc ai ñó theo một khuôn mẫu, quy ñịnh, nguyên tắc, luật pháp ñã ñề ra” [7, tr.
Theo Vũ Duy Hào và Nguyễn Thị Bất (2002, quản lý “là hoàn thành công việc của mình thông qua người khác và ñược biết một cách chính xác họ ñã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất” [9, tr. Theo Nguyễn Thị Bích Ngọc (2017), quản lý “là một tiến trình bao gồm tất cả các khâu như lập kế hoạch, tổ chức, phân công ñiều khiển và kiểm soát nỗ lực của cá nhân, bộ phận và sử dụng hiệu quả các nguồn lực vật chất của tổ chức ñể ñạt ñược mục tiêu ñể ra” [11, tr. Quản lý thu thuế ñối với hộ kinh doanh cá thể là việc cơ quan thuế dùng các công cụ hành chính của mình tuyên truyền, phổ biến, tác ñộng ñến các hộ ñể theo dõi việc việc nộp thuế của các ñối tượng nằm trong diện nộp thuế thuộc các hộ kinh doanh theo các Luật quy ñịnh hiện hành ñể tạo nguồn thu cho NSNN. 12 Quản lý thu thuế giúp ngân sách nhà nước ngày càng giàu mạnh, ñảm bảo hiệu quả quản lý của nhà nước với các hộ kinh doanh cá thể, thúc ñẩy các hộ kinh doanh ngày càng tuân thủ, chấp hành pháp luật và ý thức ñược rằng mình phải thực hiện ñúng các quy ñịnh của pháp luật về thuế.
ðặc ñiểm của quản lý thu thuế hộ kinh doanh cá thể Theo Lê Xuân Trường (2010), quản lý thu thuế hộ kinh doanh cá thể gồm những ñặc ñiểm sau [19]: - Quản lý thu thuế hộ kinh doanh cá thể có tính phức tạp cao Các hộ này có quy mô, kinh doanh ngành nghề khác nhau, diễn ra trên mọi ñịa bàn, rải rác, không tập trung một nơi và luôn có sự biến ñộng giữa các hộ kinh doanh cá thể, phát sinh từ cung cấp các ñiều kiện sản xuất, thị trường bán sản phẩm khiến công tác quản lý của nhà nước với các hộ này ngày càng phức tạp. Bên cạnh ñó, sự không ñồng ñều về trình ñộ phát triển sản xuất, quản lý cùng các ñiều kiện về vật chất kỹ thuật và ña dạng hóa của các vùng làm tăng cao mức ñộ phức tạp của công tác quản lý. - Quản lý thu thuế hộ kinh doanh cá thể khó khăn hơn các ngành khác ðặc ñiểm kinh doanh của các hộ dựa trên sở hữu tư nhân và hoạt ñộng nhỏ lẻ, chủ yếu là vốn và mức lao ñộng của một hoặc một nhóm người. Nhiều hộ kinh doanh, quy mô không ñồng ñều, ñối tượng, hình thức, ngành nghề ña dạng, hoạt ñộng trên phạm vi, ñịa bàn khác nhau, thời gian cũng khác nhau.
Do ñó, việc quản lý các hộ này của nhà nước khá bất cập do khó kiểm soát. Hơn nữa, trình ñộ nhận thức cón hạn chế và hạn chế trong tuân thủ pháp luật do các hộ này dễ dàng thành lập, cơ sở pháp lý ràng buộc ít hơn doanh nghiệp (có hóa ñơn chứng từ rõ ràng, có con dấu…) do vậy tình trạng trì hoãn nộp thuế, lách thuế, trốn thuế vẫn còn xảy ra khiến cho công tác quản lý gặp khó khăn. 13 - Cần có sự phối hợp của nhiều ngành, nhiều cấp Do các hộ càng có nhiều biện pháp tinh vi ñể mong không phải nộp thuế và làm giả giấy tờ, chứng từ nên cần sự phối hợp của nhiều ngành như chi cục thuế, lực lượng công an,… ñể có thể quản lý ñược các hộ kinh doanh cá thể một cách toàn diện và hiệu quả nhất. Vai trò của quản lý thu thuế hộ kinh doanh cá thể Số hộ kinh doanh ngày càng phát triển và ñóng góp ngày càng nhiều cho xã hội, tạo lập nguồn thu cho ngân sách.
Do ñó, quản lý thu thuế ñối với hộ kinh doanh có vai trò như sau: - Giúp tăng doanh thu cho NSNN. Hiện nay số tiền thuế hàng năm chiếm phần lớn tổng thu ngân sách nhà nước. Tuy hộ kinh doanh cá thể ñóng góp một phần doanh thu nhỏ nhưng lại là thành phần kinh tế khá phổ biến, không ñơn giản, không dễ quản lý. Do ñó, nếu quản lý ñược tăng cường, thì sẽ có có tác dụng tạo lập sự công bằng cho xã hội và tăng thu cho NSNN.
- Giúp cải thiện ý thức chấp hành pháp luật cho các hộ: do ña số các hộ kinh doanh theo hình thức tự phát, dễ dàng thành lập nên lợi dụng sơ hở này, các hộ trốn thuế. Do ñó, quản lý sẽ giúp các hộ tự giác nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, tuân thủ quyền và nghĩa vụ nộp thuế của từng hộ. - Giúp nhà nước thực hiện vai trò quản lý với khu vực kinh tế này. Vai trò của nhà nước không mang tính khách quan mà thể hiện các ảnh hưởng của con người.
Những ảnh hưởng này ñược thể hiện qua nội dung, công việc cụ thể của công tác quản lý thuế. ðể ñạt ñược các vai trò trên, việc quản lý thu thuế ñối với hộ kinh doanh cần phải tuyên truyền ñể tận thu tối ña các nguồn thu cho NSNN. Cần ñẩy mạnh tuyên truyền cho người nộp thuế các luật thuế ñể nâng cao ý thức tuân thủ. Mặt khác, cần thu tối ña các nguồn thu như: 14 + Thu toàn bộ số thuế ghi thu, hạn chế nợ ñọng.
+ Quản lý tổng số ñối tượng tham gia, số hộ tạm nghỉ, số hộ nghỉ hẳn kinh doanh… + Quản lý sát sao doanh thu thực tế của các hộ bằng cách kiểm tra thường xuyên các loại chứng từ, hóa ñơn, sổ sách, so sánh doanh thu, mức thuế với hộ KD cùng nghành nghề, quy mô kinh doanh). NỘI DUNG QUẢN LÝ THU THUẾ HỘ KINH DOANH CÁ THỂ 1. Lập dự toán thu thuế hộ kinh doanh cá thể Dự toán thu thuế ñối với hộ kinh doanh cá thể là bảng tổng hợp số liệu dự kiến về thuế ñối với hộ kinh doanh cá thể trong một thời kỳ nhất ñịnh. Dự toán thu NSNN là chỉ tiêu pháp lệnh ñược Bộ Tài chính, UBND tỉnh, HðND, UBND huyện/quận giao hàng năm, là cơ sở ñể phân bổ nguồn lực tài chính cho hoạt ñộng của các cơ quan quản lý nhà nước các cấp trong kỳ kế hoạch.
Lập dự toán thu thuế là hoạt ñộng cơ bản nhất của cơ quan thuế. Dự toán thu thuế nhằm xác ñịnh mục tiêu thu thuế bằng những con số cụ thể ở từng nguồn thu, từng lĩnh vực. Dự toán thu thuế là ñộng lực cho việc huy ñộng các nguồn lực của cơ quan thuế ñể ñảm bảo hoàn thành nhiệm vụ ñược giao, là một trong những cơ sở ñể ñánh giá kết quả quản lý thuế.