CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1. Cơ sở lý luận về phát triển BHXH tự nguyện 1. Lý luận chung về BHXH tự nguyện 1. Các khái niệm BHXH Theo Luật BHXH (2014) thì “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”.
BHXH bắt buộc Luật BHXH (2014) quy định: “BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và người sử dụng lao động phải tham gia”. BHXH tự nguyện Luật BHXH (2014) quy định: “BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất”.Như vậy, BHXH tự nguyện chỉ có thể được hình thành và thực hiện trên cơ sở: Một là, có nhiều NLĐ tham gia và có thể cả người sử dụng lao động tự nguyện tham gia với điều kiện: có nhu cầu thực sự về BHXH; có khả năng tài chính để đóng phí BHXH tự nguyện; có sự thống nhất với những quy định cụ thể về mức đóng, mức hưởng, quy trình thực hiện, phương pháp quản lý, sử dụng quỹ BHXH tự nguyện… Hai là, có tổ chức, cơ quan đứng ra thực hiện chế độ, chính sách BHXH tự nguyện như thu phí BHXH tự nguyện, quản lý quỹ BHXH tự nguyện, quản lý đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, thực hiện chi trả trợ cấp BHXH tự nguyện cho các đối tượng được thụ hưởng. Ba là, được Nhà nước bảo hộ và hỗ trợ khi cần thiết. Đặc điểm của BHXH tự nguyện Luan van 6 Theo Võ Lan Anh (2015), xuất phát từ bản chất của BHXH là quá trình tổ chức đền bù hậu quả của những rủi ro xã hội hoặc các sự kiện bảo hiểm, có thể thấy BHXH nói chung và BHXH tự nguyện nói riêng về bản chất là một khoản bù đắp cho phần thu nhập bị mất hoặc bị giảm sút do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH.
Do vậy, đặc điểm của BHXH tự nguyện bao gồm: Thứ nhất, việc tham gia BHXH tự nguyện dựa vào ý chí của người tham gia. Do tính chất tự nguyện của loại BHXH này nên Nhà nước không bắt buộc NLĐ tham gia. Đây cũng là một trong những tiêu chí phân biệt giữa BHXH tự nguyện và BHXH bắt buộc. Khi không thuộc BHXH bắt buộc, NLĐ từ đủ 15 tuổi trở lên có thể tham gia hoặc không tham gia BHXH tự nguyện.
Thứ hai, người tham gia BHXH tự nguyện tự lựa chọn mức đóng và phương thức đóng. Người tham gia BHXH tự nguyện lựa chọn mức đóng bằng 22% mức thu nhập tháng. Mức thu nhập tháng thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn theo quy định của Thủ tướng Chính phủ và cao nhất bằng 20 lần mức lương cơ sở tại thời điểm đóng. Mức lương cơ sở từ ngày 01/07/2019 là 1.000 đồng, dó đó, mức thu nhập tháng đóng BHXH tự nguyện tối đa là 29.
Không những vậy, phương thức đóng cũng được người tham gia lựa chọn một cách linh hoạt, có thể là đóng hàng tháng, 03 tháng, 06 tháng, 1 năm một lần hay đóng 1 lần cho những năm về sau…theo quy định của pháp luật. Thứ ba, được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng BHXH. Để khuyến khích NLĐ tham gia BHXH tự nguyện, tại Điều 14 Nghị định 134/2015/NĐ-CP có quy định cụ thể về vấn đề này. Cụ thể, Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm (%) trên mức đóng BHXH hàng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn như sau: – Đối với người tham gia BHXH tự nguyện thuộc hộ nghèo bằng 30%; – Đối với người tham gia BHXH tự nguyện thuộc hộ cận nghèo bằng 25%; – Đối với các đối tượng khác bằng 10%.
Thứ tư, người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng chế độ hưu trí và chế độ tử tuất. Người tham gia BHXH tự nguyện khi đủ 60 tuổi đối với nam; 55 tuổi đối với nữ và đủ 20 năm đóng BHXH trở lên thì được hưởng lương hưu. Đối với chế độ tử Luan van 7 tuất của người tham gia BHXH tự nguyện thì được cơ quan BHXH tự nguyện giải quyết hưởng trợ cấp mai táng, trợ cấp tuất theo quy định. Vai trò của BHXH tự nguyện Theo Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2010), bản chất của BHXH là sự bảo đảm bù đắp một phần hoặc thay thế thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết trên cơ sở đóng góp vào quỹ BHXH do Nhà nước tổ chức thực hiện.
Từ bản chất đó, BHXH nói chung và BHXH tự nguyện nói riêng có một số vai trò sau đây: Thứ nhất, hoạt động BHXH, BHXH tự nguyện một mặt đòi hỏi tính trách nhiệm cao của từng người tham gia đối với bản thân mình, với gia đình và đối với cộng đồng, xã hội theo phương châm “mình vì mọi người, mọi người vì mình” thông qua quyền và nghĩa vụ; mặt khác, thể hiện sự gắn kết trách nhiệm giữa các thành viên trong xã hội, giữa các thế hệ kế tiếp nhau trong một quốc gia, tạo thành một khối đoàn kết thống nhất về quyền lợi trong một thể chế chính trị - xã hội bền vững. Thứ hai, thực hiện tốt chính sách BHXH, BHXH tự nguyện, nhất là chế độ hưu trí, góp phần ổn định cuộc sống của NLĐ khi hết tuổi lao động hoặc không còn khả năng lao động. Theo quy định của Luật BHXH, NLĐ tham gia đóng BHXH từ 20 năm trở lên khi hết tuổi lao động hoặc mất sức lao động thì được hưởng lương hưu hoặc trợ cấp hàng tháng. Với nguồn lương hưu và trợ cấp BHXH, người cao tuổi có thu nhập ổn định, bảo đảm cuộc sống sinh hoạt hàng ngày.
Cùng với sự phát triển kinh tế, mức lương hưu cũng không ngừng được điều chỉnh cho phù hợp với mức sống chung của toàn xã hội. Vào các thời điểm tăng mức lương tối thiểu chung cũng như việc xem xét chỉ số giá cả, Nhà nước đều có sự điều chỉnh lương hưu một cách hợp lý. Mức lương hưu không ngừng được điều chỉnh cho phù hợp với mức sống chung toàn xã hội tại thời điểm hưởng lương hưu đã bảo đảm cuộc sống của người nghỉ hưu, tạo sự an tâm, tin tưởng của người về hưu sau cả cuộc đời lao động. Tương tự như vậy, các quyền lợi về BHYT, về chế độ ốm đau, chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; mức trợ cấp tuất một lần.
cũng được cải thiện rõ rệt. Thứ ba, thực hiện chính sách BHXH, BHXH tự nguyện góp phần ổn định và Luan van 8 nâng cao chất lượng lao động, bảo đảm sự bình đẳng về vị thế xã hội của NLĐ trong các thành phần kinh tế khác nhau, thúc đẩy sản xuất phát triển. BHXH tự nguyện xuất hiện, khiến cho mọi NLĐ làm việc ở các thành phần kinh tế, các ngành nghề, địa bàn khác nhau, theo các hình thức khác nhau đều được tham gia thực hiện các chính sách BHXH. NLĐ tham gia BHXH, BHYT khi ốm đau sẽ được khám chữa bệnh và được quỹ BHYT chi trả phần lớn chi phí.
Khi NLĐ mất việc làm sẽ được hưởng trợ cấp thất nghiệp và được giới thiệu việc làm hoặc gửi đi học nghề để có cơ hội tìm kiếm việc làm mới. Thứ tư, BHXH, trong đó có BHXH tự nguyện, là một công cụ đắc lực của Nhà nước, góp phần vào việc phân phối lại thu nhập quốc dân một cách công bằng, hợp lý giữa các tầng lớp dân cư, đồng thời giảm chi cho ngân sách nhà nước, bảo đảm ASXH bền vững. Trên thị trường lao động, “tiền lương là giá cả sức lao động” được hình thành tự phát căn cứ vào quan hệ cung cầu, vào chất lượng lao động cũng như các điều kiện khung mà trong đó Nhà nước chỉ đóng vai trò quản lý thông qua những quy định về mức lương tối thiểu và những điều kiện lao động cần thiết. Quá trình hình thành tiền lương theo thỏa thuận giữa chủ sử dụng lao động và NLĐ là sự phân phối lần đầu và phân phối trực tiếp cho từng NLĐ.
Do vậy, NLĐ có tay nghề cao, có nghề nghiệp thích ứng với nhu cầu của xã hội sẽ có thu nhập cao. Đó là sự hợp lý và khuyến khích làm giàu chính đáng. BHXH, BHYT đều được thực hiện theo nguyên tắc đóng - hưởng, có nghĩa là người tham gia đóng góp vào quỹ BHXH, BHYT thì người đó mới được hưởng quyền lợi về BHXH, BHYT. Như vậy, nguồn để thực hiện chính sách là do NLĐ đóng góp, Nhà nước không phải bỏ ngân sách ra nhưng vẫn thực hiện được mục tiêu ASXH lâu dài.
Nguyên tắc của BHXH tự nguyện Các nguyên tắc của BHXH tự nguyện bao gồm: Một là, mức hưởng BHXH được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng BHXH và có chia sẻ giữa những người tham gia BHXH. Điều này có nghĩa là không phải bất kỳ NLĐ nào tham gia đóng BHXH đều được hưởng BHXH. NLĐ cùng với người sử dụng lao động và nhà nước cùng tạo lập hình thành một quỹ BHXH độc lập và tập trung trong đó đa số những người đóng góp BHXH sẽ hỗ trợ cho số Luan van 9 những người có đủ điều kiện để hưởng trợ cấp BHXH theo nguyên tắc “ lấy số đông bù số ít”. Nghĩa là chỉ những người gặp phải những rủi ro đáp ứng đủ điều kiện mới được hưởng BHXH, thường là khi gặp phải những rủi ro sẽ mang lại những khó khăn lớn vượt xa so với khả năng kinh tế của NLĐ, trên cơ sở chia sẻ rủi ro của những người cùng tham gia đóng BHXH thì khoản phí của những người tham gia BHXH mà không gặp phải rủi ro sẽ được bù đắp cho những người gặp rủi ro khác.
Hai là, mức đóng BHXH bắt buộc được tính trên cơ sở tiền lương tháng của NLĐ. Mức đóng BHXH tự nguyện được tính trên cơ sở mức thu nhập tháng do NLĐ lựa chọn.Cụ thể, mức đóng góp và thời gian đóng góp được sử dụng làm căn cứ để đối tượng đóng bảo hiểm được hưởng BHXH, tức đóng góp đến đâu thì mức thụ hưởng tới đó.