CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HỘ TỊCH 1.1 Khái niệm và đặc điểm của hộ tịch: 1. Khái niệm về Hộ tịch: Thuật ngữ hộ tịch được thể hiện ở khá nhiều tài liệu. Từ “hộ tịch” là từ ngoại lai được du nhập vào nước ta từ rất lâu, nhưng chưa xác định được chính xác thời gian du nhập. Khảo cứu qua các bộ sử liệu như: Đại việt sử ký toàn thư; Lịch triều hiến chương loại chí; Việt sử thông giám cương mục; v.v… thì có thể thấy thuật ngữ “hộ tịch” đã xuất hiện rất sớm.
Hộ tịch là từ ghép gốc Hán chính phụ được ghép từ hai thành tố có nghĩa độc lập, trong đó “tịch” là thành tố chính, “hộ” là thành tố phụ. Theo Điều 1 Luật Hộ tịch năm 2014 quy định về hộ tịch và Nghị định 158/2005/NĐ-CP ngày 27 tháng 12 năm 2005 của Chính phủ thì “Hộ tịch là những sự kiện quy định tại điều 3 của Luật này, xác định tình trạng nhân thân của cá nhân từ khi sinh ra cho đến chết”. Theo Điều 3 của Luật Hộ tịch quy định về hộ tịch: 1/ Xác nhận vào sổ hộ tịch các sự kiện: Khai sinh; Kết hôn; Giám hộ; Nhận cha, mẹ, con; Thay đổi, cải chính hộ tịch, bổ sung thông tin hộ tịch; Xác định lại dân tộc; Khai tử. 2/ Ghi vào sổ hộ tịch việc thay đổi hộ tịch của cá nhân theo bản án, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền: Thay đổi Quốc tịch; Xác định cha, mẹ, con; Xác định giới tính; Nhận con nuôi, chấm dứt việc nuôi con nuôi; Ly hôn, hủy việc kết hôn trái pháp luật, công nhận việc kết hôn; Công nhận giám hộ.
7 3/ Ghi vào sổ hộ tịch các sự kiện khai sinh; kết hôn; hủy việc kết hôn; giám hộ; nhận cha, me, con; xác định cha, mẹ, con; nuôi con nuôi; thay đổi hộ tịch; khai tử của công dân Việt Nam đã được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài. 4/ Xác nhận hoặc ghi vào Sổ hộ tịch các việc hộ tịch khác theo quy định của pháp luật. Đặc điểm của Hộ tịch: Từ khái niệm hộ tịch, có thể thấy hộ tịch có các đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất: hộ tịch là một giá trị nhân thân gắn chặt với cá nhân con người, mỗi con người có một thời điểm sinh, thời điểm chết và các dấu hiệu về cha mẹ đẻ, dân tộc, giới tính để giúp phân biệt từng cá nhân con người. Giá trị nhân thân gắn với mỗi con người từ lúc sinh ra cho đến lúc chết đi.
Thứ hai: hộ tịch có những giá trị nhân thân mà không thể chuyển cho người khác nên thực hiện các sự kiện phải do trực tiếp cá nhân người đó thực hiện, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Thứ ba: hộ tịch là những sự kiện gắn liền với cá nhân nên không thể lượng hóa được bằng tiền, nên không phải là một loại hàng hóa để trao đổi trên thị trường. Quản lý nhà nước về hộ tịch: 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của quản lý nhà nước về hộ tịch: 1.
Khái niệm: Quản lý là hoạt động có tính đặc thù của con người, đó là sự tác động, gây ảnh hưởng có chủ đích của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý. 8 Quản lý nhà nước là một dạng đặc biệt của quản lý xã hội, nó sử dụng quyền lực nhà nước để thực hiện các hoạt động quản lý và có thể được hiểu theo hai nghĩa như sau: Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước là toàn bộ các hoạt động của bộ máy nhà nước để điều chỉnh các hoạt động xã hội, các hành vi của các tổ chức kinh tế, xã hội, công dân và giữ gìn an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội nhằm thực hiện mục tiêu nhà nước đề ra. Còn theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước là hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước nhằm điều chỉnh các hành vi của các tổ chức, cá nhân và giữ gìn an ninh quốc phòng, trật tự xã hội trên cơ sở hiến pháp và pháp luật. Quản lý nhà nước về hộ tịch là hoạt động của cơ quan nhà nước thông qua việc đăng ký hộ tịch nhà nước nắm được biến động về dân cư và xã hội, giúp nhà nước có cơ sở để xây dựng các kế hoạch, chính sách, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa, quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội, nhất là xây dựng chính sách dân số và kế hoạch hóa.
Theo tác giả Lê Thị Lý: “Quản lý nhà nước về Hộ tịch là hoạt động thực thi quyền hành chính trong lĩnh vực hành chính tư pháp, do các chủ thể có thẩm quyền thực hiện trên cơ sở pháp luật và để thi hành pháp luật trong lĩnh vực hộ tịch, góp phần vào đảm bảo, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, phục vụ cho công cuộc phát triển kinh tế- xã hội”.2 Đặc điểm của quản lý nhà nước về hộ tịch Quản lý nhà nước về hộ tịch có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, là hoạt động mang tính quyền lực trong quản lý hành chính nhà nước: Trong việc quản lý nhà nước về hộ tịch thì các văn bản pháp luật do Nhà nước quy định 9 về hộ tịch có ý nghĩa quan trọng trong việc thể hiện ý chí và quyền lực của nhà nước. Để thể hiện quyền lực thì cơ quan nhà nước đưa hình thức thực hiện các văn bản pháp luật vào trong lĩnh vực đăng ký hộ tịch vào trong quá trình tổ chức thực hiện, nhằm đưa vào thực tế đời sống xã hội thực hiện các hình thức ban hành văn bản. Thông qua ban hành văn bản, chủ thể quản lý về hộ tịch thực hiện ý chí của nhà nước dưới dạng áp dụng pháp luật vào trong thực tiễn để giải quyết các vấn đề liên quan đến đăng ký hộ tịch cho các cá nhân, trực tiếp thực hiện quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia vào quan hệ quản lý. Đồng thời, quyền lực này còn được thể hiện thông qua việc các chủ thể có thẩm quyền tiến hành các hoạt động cần thiết để đảm bảo thực hiện được ý chí của nhà nước.
Thứ hai, cán bộ công chức trong cơ quan nhà nước có quyền năng thi hành pháp luật, là chủ thể thực hiện trong hoạt động quản lý về hộ tịch: Ngoài việc hệ thống văn bản pháp luật phải hoàn chỉnh thì đội ngũ cán bộ, công chức, chủ thể thực hiện hoạt động quản lý nhà nước về hộ tịch có quyền năng để thực hiện hoạt động quản lý nhà nước về hộ tịch. Muốn cho hoạt động quản lý nhà nước về hộ tịch có hiệu lực, hiệu quả thì các cán bộ, công chức cần phải có trình độ, kinh nghiệm, phẩm chất đạo đức tốt, không chỉ biết tôn trọng pháp luật mà còn phải thực hiện nghiêm túc pháp luật, có tinh thần đấu tranh chống lại những hành vi thiếu tôn trọng và vi phạm pháp luật. Do đó, trong cơ quan nhà nước cán bộ công chức có quyền năng thi hành pháp luật, được trao quyền thực thi pháp luật, là chủ thể thực hiện hoạt động quản lý về hộ tịch, cơ quan chuyên môn thuộc UBND các cấp, đội ngũ công chức tư pháp – hộ tịch tại xã, phường, thị trấn là chủ thể thực hiện các công việc quản lý nhà nước về hộ tịch. Vì vậy, nếu không hiểu rõ và nắm chắc các kiến thức về pháp luật thì cán bộ, công chức 10 khó có thể thực hiện công tác quản lý, hướng dẫn, tổ chức thực hiện, áp dụng pháp luật, kiểm tra, giám sát việc thực thi pháp luật, xử lý vi phạm, bảo vệ quyền và lợi ích của nhân dân.
Thứ ba, quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch là hoạt động chung và có kế hoạch tổ chức chặt chẽ: Để việc tuân thủ và áp dụng pháp luật trong hoạt động hộ tịch được đảm bảo, từ Trung Ương đến địa phương các cơ quan quản lý hộ tịch được tổ chức chặt chẽ tạo thành một khối thống nhất, nhờ đó hoạt động của các cơ quan này được chỉ đạo, thống nhất, đảm bảo sự phối hợp và điều phối hoạt động trong tất cả các cơ quan nhằm tạo sự nỗ lực và lợi ích chung của cả nước, các hoạt động công cụ được quản lý và triển khai một cách thống nhất, ngăn chặn việc xác định và tách biệt các vùng hoặc khu vực khác nhau. Tuy nhiên, do mỗi khu vực có những đặc điểm riêng về điều kiện kinh tế - xã hội nên các nghiên cứu sáng tạo về công tác quản lý, điều hành, chiến lược và sáng tạo của chính quyền địa phương đã được thực hiện nhằm mang lại hiệu quả cao nhất cho từng khu vực. Thứ tư, hoạt động quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch có tính chấp hành và điều hành: Trong hoạt động quản lý nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước là cơ quan chấp hành cơ quan quyền lực nhà nước và đồng thời cũng là cơ quan thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, trên cơ sở triển khai thực hiện các quy định của pháp luật để tiến hành hoạt động quản lý. Một trong các nhiệm vụ quan trọng trong hoạt động quản lý của cơ quan hành chính nhà nước các cấp thì việc xây dựng và thực hiện pháp luật về hộ tịch cần được quan tâm.
11 Tuy nhiên, quản lý cấp dưới không được để vượt ra khuôn khổ của pháp luật đã quy định, thực hiện pháp luật hoặc tổ chức các hoạt động thiết thực.và thực hiện pháp luật mang tính thực tế theo quy định của pháp luật. Bản chất quản lý nhà nước về quyền công dân được cơ quan có thẩm quyền thực hiện áp dụng pháp luật vào trong đời sống xã hội. Thứ năm, quản lý nhà nước về hộ tịch là một hoạt động mang tính liên tục: Quản lý nhà nước cần phải mang tính chất liên tục, nhanh chóng và kịp thời để thích ứng với những thay đổi không ngừng của đời sống xã hội. Có nghĩa là cơ quan cấp dưới sẽ chịu sự chỉ đạo và giám sát của các cấp trên; Đồng thời, cấp trên cũng phải có nghĩa vụ lắng nghe và tiếp thu những ý kiến khó khăn từ cấp dưới.
Để đảm bảo duy trì tính pháp chế ở hoạt động hành pháp thì quản lý theo một hệ thống có vai trò rất quan trọng. Vấn đề quản lý nhà nước về hộ tịch luôn cần phải được quan tâm, hướng dẫn kịp thời và giải quyết nhanh chóng, đáp ứng những thay đổi thường xuyên trong đời sống xã hội.