CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ DỊCH VỤ VĂN HÓA 1. Một số khái niệm và phân loại dịch vụ văn hóa 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm “Văn hóa” Trong đời sống xã hội hiện đại, từ văn hóa được sử dụng trong nhiều ngữ cảnh khác nhau, nó tự nhiên trở thành đa nghĩa.
Đã có rất nhiều định nghĩa về văn hóa nhưng cho đến nay mọi định nghĩa về văn hóa kể cả những định nghĩa uyên bác nhất cũng đều chưa làm thỏa mãn người đọc. Bởi thế, những định nghĩa văn hóa hiện đang được sử dụng trên thực tế cũng vẫn chỉ là những định nghĩa có tính chất quy ước nhằm đi tới một khái niệm thỏa thuận để tiện sử dụng, do vậy định nghĩa văn hóa vẫn cần phải được tiếp tục nghiên cứu. Từ góc độ tiếp cận khác nhau về văn hóa, cho đến nay đã có hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa. Hệ thống lý thuyết về văn hóa cũng vô cùng đa dạng với nhiều trường phái và học thuyết khác nhau.
Dưới đây là một số cách nhận định cơ bản về văn hóa: Nhà nhân học Anh, E. Tylor, là người đầu tiên trình bày định nghĩa về văn hóa như một đối tượng nghiên cứu khoa học trong công trình Văn hóa nguyên thủy xuất bản tại Luân Đôn, năm 1871, theo đó, ông cho rằng, văn hóa là một tổng thể phức tạp, bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, phong tục và cả những năng lực, thói quen mà con người đạt được trong xã hội. Kroeber và Kluckhohn xuất bả quyển sách Culture, a critical review of concept anh definitions (Văn hóa, điểm lại bằng cái nhìn phê phán các khái niệm và định nghĩa), trong đó tác giả đã trích lục khoảng 160 định nghĩa về văn hóa do các nhà khoa học đưa ra ở nhiều nước khác nhau. Điều này cho thấy, khái niệm “Văn hóa” rất phức tạp.
Theo tiếng Latinh, thuật ngữ “Văn hóa” có nghĩa là cày cấy, vun trồng và gắn với hoạt động nông nghiệp cổ xưa. Nội dung của khái niệm văn hóa theo thời gian dần được mở rộng, phát triển thành ý nghĩa vun trồng, vun đắp hoạt động tinh thần của con người. Văn hóa không phải là một thực thể tồn tại tự nó , tồn tại bên ngoài đời sống con người và xã hội, văn hóa là hoạt động của con người, chứa đựng các tri thức và kinh nghiệm nhằm tôn vinh, phát triển con người và làm cho xã hội có tính người. Con người từ khi mới sinh ra đã phải tiếp nhận ảnh hưởng của môi trường xung quanh (thế giới vật chất, tinh thần, thể chế Nhà nước, pháp luật, tín ngưỡng tôn giáo), tất cả tạo thành môi trường văn hóa đã chuẩn bị sẵn sàng để con người tồn tại và phát triển.
Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình. Ngoài những trường phái lý thuyết để khuôn định nội hàm khái niệm văn hóa, chúng ta còn thấy nhiều cách giải thích khác nhau về khái niệm này. Một trong những khái niệm thường được đề cập nhiều nhất ở nước ta là cách hiểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa. Định nghĩa của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở va các phương thức sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”.[25,Tr289] Như vậy, có rất nhiều cách hiểu khác nhau về văn hóa, ở đây tôi xin đưa ra khái niệm về văn hóa như sau: “Văn hóa là toàn bộ những hoạt động sáng tạo và những giá trị của nhân dân một nước, một dân tộc về mặt sản xuất vật chất và tinh thần trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Văn hóa biểu hiện lý tưởng sống, trong các quan điểm về thế giới và nhân sinh, tín ngưỡng, trong lao động và đấu tranh, trong tổ chức đời sống, tạo dựng xã hội, bản sắc dân tộc, đồng thời cũng là nơi thể hiện ý thức và những phương thức tiếp nhận những giá trị của các dân tộc khác theo tinh thần cùng tham dự và cùng chia sẻ”. Như vậy, văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình. * Văn hóa đô thị: Văn hóa đô thị có thể hiểu là tổng thể các giá trị vật chất, tinh thần của cả cả các hoạt động văn hóa nhằm tôn vinh, làm sản sinh, truyền bá và thực hành các giá trị chân, thiện, mỹ, nhằm làm giàu tính người trong đời sống đô thị Đặc trưng tốc độ đô thị hóa của huyện Hoài Đức thì càng rõ nét hơn khi mà người dân có nhu cầu sử dụng các dịch vụ văn hóa ở cấp cao hơn, hay chúng ta có thể gọi đó là văn hóa thành thị.
Sự tập trung dân cư phi nông nghiệp, hình thành những quần thể kiến trúc theo kiểu bàn cờ, với quan hệ cư trú - ứng xử kết cấu giản đơn hơn ở nông thôn rất nhiều đó là: gia đình – đường phố - xã hội. Nhu cầu tiêu dùng của người ta tăng lên, đa dạng hơn và hướng tới sự khá giả. Vì vậy, dịch vụ không thể thiếu đối với dân cư đô thị. Trong tổ chức đời sống văn hóa, cộng đồng dân cư đô thị đã cơ bản khắc phục được tác phong sản xuất nhỏ, trì trệ, luộm thuộm, manh mún; hình thành nên tác phong công nghiệp hiện đại; xây dựng được ý thức chấp hành pháp luật, ý thức công dân và ý thức cá nhân.
Trong phạm vi luận văn này, hiểu thêm về văn hóa, văn hóa đô thị sẽ giúp đưa ra cái nhìn chính xác hơn về trò, thực trạng cũng như giải pháp phù hợp để nâng cao chất lượng công tác quản lý dịch vụ văn hóa trên địa bàn huyện Hoài Đức nói riêng và thủ đô Hà Nội nói chung.Khái niệm “Dịch vụ văn hóa” - Dịch vụ: “Dịch vụ trong kinh tế học, được hiểu là những thứ tương tự như hàng hóa nhưng là phi vật chất”. Dịch vụ là những hoạt động nhằm thỏa mãn những nhu cầu sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt. Ta có thể hình dung hơn về dịch vụ khi đặt nó trong mốt quan hệ so sánh với hàng hóa. Sản phẩm hàng hóa là sản phẩm hữu hình có thể nhìn thấy được, cầm nắm được, sản phẩm dịch vụ là sản phẩm vô hình, chỉ có thể cảm thấy, không thể cất giữ hoặc sở hữu riêng, là những hoạt động phục vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt của con người và xã hội.
Do nhu cầu sinh hoạt đa dạng của các cá nhân, nhóm xã hội và tùy vào sự phân công lao động nên có nhiều loại dịch vụ như dịch vụ phục vụ sản xuất kinh doanh, dịch vụ phục vụ sinh hoạt công cộng, dịch vụ về chỗ ở. Dịch vụ là một điều kiện để phát triển sản xuất, kinh doanh, sự phát triển dịch vụ hợp lý, có chất lượng cao là một biểu hiện của nền kinh tế phát triển và một xã hội văn minh Dịch vụ văn hóa: Cũng như những loại hình dịch vụ khác “Dịch vụ văn hóa” được hiểu là một loại hoạt động kinh doanh của nền kinh tế, những hoạt động phục vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu về văn hóa của con người. Hoạt động dịch vụ văn hóa là quá trình thực hành cuả cá nhân và các thiết chế xã hội trong việc sản xuất, bảo quản, phân phối, giao lưu và tiêu dùng những giá trị văn hóa tinh thần, nhằm phổ biến, truyền bá những tư tưởng, ý nghĩa và những sản phẩm văn hóa của con người và cũng chính là để nâng cao chất lượng đời sống văn hóa tinh thần trong xã hội. Khi nói về dịch vụ văn hóa có thể hiểu theo hai cấp độ: theo nghĩa rộng và theo nghĩa hẹp.
Có thể nói toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần đều được coi là những sản phẩm của văn hóa. Do vậy trong bất kì hoạt động dịch vụ nào cũng chứa đựng yếu tố văn hóa. Nó là tâm hồn, tình cảm và trí tuệ của con người được kết tinh trong từng sản phẩm, chẳng hạn dịch vụ thương nghiệp không đơn tuần là hoạt động đáp ứng nhu cầu của xã hội về mặt vật chất mà còn có khả năng kích thích năng lực thẩm mỹ của người mua lẫn người bán thông qua các sản phẩm với hình thức đẹp, chất lượng tốt, có giá trị thẩm mỹ cao. Mặt khác nó còn thể hiện khả năng ứng xử có văn hóa giữa con người với con người cũng như con người với tự nhiên và xã hội.
Theo nghĩa hẹp, dịch vụ văn hóa là những hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực văn hóa mà ngành văn hóa thông tin quản lý về phương diện kinh tế - xã hội, hành chính,…. Hiện nay, vấn đề dịch vụ văn hóa được nhiều nhà khoa học nghiên cứu, tiếp cận ở những góc độ khác nhau. Do đó có nhiều quan niệm khác nhau nhưng có điểm tương đồng là: coi dịch vụ văn hóa như một hoạt động đặc thù, là một hình thức truyển tải các giá trị văn hóa tới khách thể - công chúng văn hóa, cụ thể: Coi dịch vụ văn hóa là một tổ hợp các hình thức tổ chức lao động, nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa của người dân thông qua các cơ sở dịch vụ văn hóa hoặc các hình thức tổ chức, phương thức hoạt động của các thiết chế văn hóa khác. Dịch vụ văn hóa như một hình thức cung cấp, không phải là hàng hóa vật chất mà là cung cấp dịch vụ có hình thức kỷ luật riêng trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật.
Qua các quan niệm đó có thể hiểu: “Dịch vụ văn hóa là một hoạt động đặc thù, thông qua các cơ sở dịch vụ, các thiết chế văn hóa để đưa văn hóa đến với công chúng một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa của người dân”. *Kinh doanh dịch vụ văn hóa: là các hoạt động nhằm tạo ra lợi nhuận cho cá nhân, tổ chức từ sản phẩm văn hóa, dịch vụ văn hóa của cá nhân hoặc tổ chức đó.