Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ B O CHÍ 1. Khái niệm, chủ thể, đối tƣợng, nội dung quản lý nhà nƣớc về báo chí 1. Khái niệm quản lý nhà nước về báo chí - Báo chí: Báo chí là hiện tƣợng xã hội đa nghĩa, phức tạp và có nhiều cách tiếp cận không giống nhau trong các xã hội có thể chế chính trị khác nhau. Từ khi ra đời đến nay, báo chí đã tồn tại song hành và tác động đến nhiều mặt cuộc sống xã hội, từ chính trị đến kinh tế, văn hóa, tƣ tƣởng và lối sống.
Theo Triết học cổ Hy Lạp, chữ báo chí xuất phát từ chữ information, có nghĩa là thông tin, thông báo, báo tin; và đƣợc hiểu nhƣ việc tạo ra hình thái giúp cho sự hiểu biết của con ngƣời về thế giới xung quanh đang tồn tại bằng việc lấy hiện thực khách quan để phản ánh một cách liên tục, xuyên suốt trong quan hệ chặt chẽ giữa nhà báo – tác ph m – công chúng. Theo Từ điển Bách khoa toàn thƣ của Liên Xô xuất bản năm 1975, “báo chí là toàn bộ nh ng ấn ph m c tính chất định kỳ, đư c phát hành rộng rãi”. Trong cuốn “ Cơ sở lý luận báo chí” của PGS TS. Nguyễn Văn Dững nêu bản chất của báo chí truyền thông: là hoạt động thông tin – giao tiếp xã hội trên quy mô rộng lớn nhất, là công cụ và phương thức can thiệp xã hội hiệu quả nhất trong mối quan hệ với công chúng và dư luận xã hội, với nhân dân và với các nhóm l i ích, với các nước trong khu vực và quốc tế.
Sơ đồ trên định nghĩa khái niệm báo chí theo nghĩa rộng, ở bình diện vĩ mô của nền báo chi cũng nhƣ có thể tiếp cận nó trên bình diện vi mô khi xem xét các hiện tƣợng báo chí trong hoạt động thực tiễn. Còn trong cuốn “Truyền thông đại chúng trong công tác lãnh đạo, quản lý” do TS Vũ Đình Hòe chủ biên, nxb Chính trị quốc gia, 2000 nói về khái niệm báo chí nhƣ sau: “Báo chí là nh ng ấn ph m định kỳ chu n tải nội dung thông tin mang tính thời sự và đư c phát hành rộng rãi trong ã hội”. 8 Bên cạnh đó, từ cách tiếp cận theo quan điểm hệ thống, khái niệm báo chí bao gồm nhiều thành tố và mối quan hệ giữa các thành tố đƣợc thể hiện thông qua mô hình Sơ đồ 1.1: Mô phỏng khái niệm báo chí tiếp cận từ quan đi m hệ thống. Nguồn:Nguyễn Văn Dững [26, tr.
Qua một số cách định nghĩa nhƣ trên, có thể hiểu nội hàm của khái niệm báo chí: Báo chí là sản ph m văn h a tinh th n, hoạt động c tính định kỳ, nh m thông tin và giải thích thông tin về nh ng sự thực mới nả sinh trong đời sống ã hội theo một hệ thống quan đi m chính trị nhất định, đư c chu n đến công chúng b ng ch viết, m thanh, hình ảnh với nhiều th loại phong phú. Theo Điều 3 Luật Báo chí năm 2016 thì báo chí là sản ph m thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, đƣợc sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử. Theo Điều 7, Luật Báo chí 2016 thì Chính phủ thống nhất quản lý nhà nƣớc về báo chí. Bộ Thông tin và Truyền thông chịu trách nhiệm trƣớc Chính phủ thực hiện quản lý nhà nƣớc về báo chí.
Các bộ, cơ quan ngang bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm phối hợp với Bộ Thông tin và Truyền thông thực hiện quản lý nhà nƣớc về báo chí. 9 Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm quản lý nhà nƣớc về báo chí tại địa phƣơng. - hái niệm quản lý và quản lý nhà nước: + Quản lý: Quản lý là sự tác động có mục đích của chủ thể quản lý lên các đối tƣợng quản lý. Quản lý đƣợc phát sinh từ lao động, không tách rời với lao động và bản thân quản lý cũng là một loại hoạt động lao động.
Nhƣ vậy, quản lý xã hội không phải là sản ph m của sự phân chia quyền lực, mà là sản ph m của sự phân công lao động nhằm liên kết và phối hợp hoạt động chung của con ngƣời. Mục đích, nhiệm vụ của quản lý là điều khiển, chỉ đạo hoạt động chung của con ngƣời, phối hợp hoạt động riêng lẻ của từng cá nhân, tạo thành một hành động thống nhất của tập thể để hƣớng đến mục tiêu đã định trƣớc. Quản lý đƣợc thực hiện bằng tổ chức và quyền uy nhằm đảm bảo sự phục tùng và tạo sự thống nhất trong quản lý. + Quản lý nhà nước: Quản lý nhà nƣớc là một phạm trù gắn liền với sự xuất hiện của Nhà nƣớc, quản lý nhà nƣớc QLNN ra đời với tính chất là loại hoạt động quản lý xã hội.
QLNN là hoạt động mang tính chất quyền lực nhà nƣớc, đƣợc sử dụng quyền lực nhà nƣớc để điều chỉnh các quan hệ xã hội. QLNN đƣợc xem là một hoạt động chức năng của nhà nƣớc trong quản lý xã hội và có thể xem là hoạt động chức năng đặc biệt. Theo nghĩa rộng: QLNN là toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, từ hoạt động lập pháp, hoạt động hành pháp, đến hoạt động tƣ pháp. Theo nghĩa hẹp: QLNN chỉ bao gồm hoạt động hành pháp - nghĩa là hoạt động chấp hành và điều hành đƣợc đặc trƣng bởi các yếu tố có tính tổ chức; đƣợc thực hiện trên cơ sở và để thi hành pháp luật; đƣợc bảo đảm thực hiện chủ yếu bởi hệ thống các cơ quan hành chính nhà nƣớc (hoặc một số tổ chức xã hội trong trƣờng hợp đƣợc giao nhiệm vụ quản lý nhà nƣớc.
QLNN cũng là sản ph m của việc phân công lao động nhằm liên kết và phối hợp các đối tƣợng bị quản lý. 10 Bản chất của QLNN là quyền lực nhà nƣớc. Quyền lực nhà nƣớc đƣợc ghi nhận, củng cố bằng pháp luật và đƣợc thực hiện bởi bộ máy nhà nƣớc với cơ sở vật chất – tài chính to lớn, bằng phƣơng pháp thuyết phục và cƣỡng chế. LNN đư c đề cập trong luận văn nà là LNN theo nghĩa hẹp.
uản lý nhà nước về báo chí: Báo chí là phƣơng tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội. Báo chí không những thực hiện chức năng thông tin mà còn đóng vai trò là cơ quan ngôn luận, đại diện cho tiếng nói của tổ chức Đảng, của nhà nƣớc và của quần chúng nhân dân. Báo chí có chức năng và ý nghĩa quan trọng trong công tác tƣ tƣởng, tuyên truyền, định hƣớng các hoạt động xã hội phát triển theo quan điểm của nhà cầm quyền và giúp xã hội phát triển ổn định. Cũng nhƣ các lĩnh vực khác của đời sống, báo chí cũng là hình thức hoạt động cần có sự QLNN.
Nói đến QLNN về báo chí là nói đến những hoạt động của bộ máy nhà nƣớc nhằm đảm bảo cho hoạt động báo chí đƣợc ổn định và hợp với xu thế phát triển chung của xã hội. Nhà nƣớc có trách nhiệm điều tiết để bảo đảm báo chí phát triển, đáp ứng nhu cầu thông tin của nhân dân, đặc biệt là đảm bảo cho báo chí hoạt động đúng “tôn chỉ mục đích”, vai trò, chức năng và các nguyên tắc hoạt động của báo chí. Ngày nay, trong xu thế phát triển chung của các loại hình đa phƣơng tiện, công tác QLNN về báo chí ngày càng quan trọng để định hƣớng, bảo đảm hoạt động báo chí phát huy đƣợc vai trò chiến đấu trên mặt trận tƣ tƣởng đối với việc định hƣớng dƣ luận, phản biện xã hội, đấu tranh chống lại các quan điểm, tƣ tƣởng sai lệch, đi ngƣợc lại với quan điểm, đƣờng lối của Đảng, nhất là các biểu hiện của “diễn biến hòa bình” gây mất ổn định chính trị – xã hội. Nhƣ vậy, QLNN trong lĩnh vực báo chí cũng nhƣ bất kỳ dạng quản lý công vụ của bộ máy hành pháp, mang tính quyền lực, tính tổ chức cao, đƣợc điều chỉnh bằng pháp luật, vừa mang tính phổ biến, vừa mang tính đặc thù quản lý ngành.
QLNN về báo chí bao gồm tổng thể những hoạt động của bộ máy nhà nƣớc trên cơ sở những quy định của pháp luật, đảm bảo cho báo chí thực hiện đƣợc nhiệm vụ thông tin của mình và chịu sự điều chỉnh thống nhất của pháp luật. 11 Hay nói cách khác, “ uản lý Nhà nước trong lĩnh vực báo chí cũng như bất kỳ một dạng quản lý xã hội nào khác, là dạng quản lý công vụ quốc gia của bộ máy Nhà nước - là công việc của bộ máy hành pháp. Nó là sự tác động có tổ chức và đư c điều chỉnh b ng pháp luật, trên cơ sở quyền lực Nhà nước đối với các quá trình xã hội và hoạt động báo chí do các cơ quan c th m quyền trong hệ thống hành pháp từ Trung ương đến cơ sở tiến hành đ thực hiện chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước, phát tri n các mối quan hệ xã hội, thỏa mãn nhu c u tự do báo chí của công d n”, Hà Đăng 2002 , N ng cao năng lực và ph m chất của phóng viên báo chí trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội [27, tr. Chủ thể Ở Việt Nam, việc xác định cơ quan QLNN về báo chí mang tính lịch sử.
Trải qua các bản hiến pháp khác nhau có sự khác nhau trong việc xác định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mỗi cơ quan nhà nƣớc. Chính vì vậy, cơ quan quản lý nhà nƣớc về báo chí cũng có sự thay đổi qua mỗi thời kỳ lịch sử. uản lý nhà nước về báo chí là hoạt động quản lý nhà nƣớc theo lĩnh vực, là chức năng của hoạt động quản lý hành chính nhà nƣớc. Theo đó, các cơ quan hành chính nhà nƣớc thực hiện chức năng của mình trong việc quản lý báo chí.
Luật Báo chí năm 2016 quy định cơ quan quản lý nhà nƣớc về báo chí: Chính phủ thống nhất quản lý nhà nƣớc về báo chí. Bộ Thông tin và Truyền thông chịu trách nhiệm trƣớc Chính phủ thực hiện quản lý nhà nƣớc về báo chí. Các bộ, cơ quan ngang bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm phối hợp với Bộ Thông tin và Truyền thông thực hiện quản lý nhà nƣớc về báo chí.