Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu về lễ hội truyền thống 1. Trên thế giới Lễ hội truyền thống là một chủ đề nghiên cứu liên ngành được nhiều học giả trên thế giới quan tâm, đặc biệt trong các lĩnh vực nhân học, văn hóa học, xã hội học, và du lịch. Dưới đây là một số hướng nghiên cứu chính và các công trình nổi bật liên quan đến LHTT: Trong tác phẩm Các hình thức cơ bản của đời sống Tôn giáo (1912), Emile Durkheim đề cập đến lễ hội như một phần của nghi thức tôn giáo, giúp tăng cường mối liên kết xã hội.
Ông đặt ra nhiệm vụ khám phá nguồn gốc bền vững của bản sắc xã hội con người. Ông nghiên cứu những gì ông coi là hình thức tôn giáo đơn giản nhất được ghi chép - thuyết totem trong cộng đồng thổ dân Úc. Đối với Durkheim, việc nghiên cứu tôn giáo của thổ dân là một cách “để hiểu được bản chất tôn giáo của con người, bằng cách cho chúng ta thấy một khía cạnh thiết yếu và vĩnh cửu của nhân loại.” Nhu cầu và khả năng của nam giới và nữ giới trong việc liên hệ với nhau về mặt xã hội nằm ở trung tâm của cuộc khám phá của Durkheim, trong đó tôn giáo thể hiện những niềm tin hình thành nên vũ trụ đạo đức của chúng ta [114]. Trong công trình “The Interpretation of Cultures” (1977), tác giả Clifford Geertz đã đưa ra những một số vấn đề nền tảng cho trường phái “nhân học biểu tượng” và “nhân học diễn giải”.
Ông cho rằng văn hóa không chỉ là tập hợp các hoạt động mang tính chất thực hành hay phong tục (trong đó có LHTT), mà còn là một hệ thống hoạt động giúp con người nhận biết và truyền đạt các ý nghĩa nhân văn. Theo Geertz, nhiệm vụ của nhà nghiên cứu văn hóa là tìm hiểu, diễn giải ý nghĩa của những hoạt động thực hành hoặc phong tục; từ đó, giúp con người hiểu hơn về ý nghĩa của các hoạt động và có xu hướng 11 xích lại gần nhau hơn. Quyển sách đề cập đến khái niệm “thick description” (NCS tạm dịch là “mô tả dày”) – một phương pháp nghiên cứu không chỉ ghi nhận hành động, mà còn giải thích bối cảnh, động cơ và ý nghĩa xã hội ẩn sâu trong các hoạt động văn hóa đó. Geertz minh họa bằng nhiều nghiên cứu thực địa, trong đó có phân tích trò chơi dân gian ở Bali, để cho thấy rằng những thực hành văn hóa có thể phản ánh các giá trị của cộng đồng.
Tác phẩm đã góp phần thay đổi cách tiếp cận trong nhân học, chuyển từ việc xem văn hóa (trong đó có LHTT) như một hệ thống khách quan, sang việc xem nó như các hoạt động con người sáng tạo ra. Geertz khẳng định rằng nghiên cứu văn hóa luôn mang tính giải thích, vì thế cần nhấn mạnh đến tính chủ quan, biểu tượng và tính phức tạp của đời sống xã hội- nơi mà các LHTT, các hoạt động văn hóa khác tồn tại. “The Interpretation of Cultures” trở thành một cột mốc quan trọng trong nghiên cứu khoa học xã hội, ảnh hưởng rộng rãi đến nhân học, xã hội học, nghiên cứu văn hóa và cả khoa học chính trị, khi đặt trọng tâm vào việc hiểu văn hóa như một quá trình phát triển xã hội chứ không chỉ là tập hợp các hành vi [107]. Trong nghiên cứu “African Religions and Philosophy” (Tôn giáo và Triết học châu Phi), xuất bản lần đầu năm 1969 và tái bản năm 1990.
Trong nội dung cuốn sách này, John S. Mbiti cung cấp cái nhìn sâu sắc về các tôn giáo truyền thống châu Phi, bao gồm các nghi lễ, lễ hội và quan điểm triết học của người châu Phi. Mbiti thảo luận về tầm quan trọng của các nghi lễ và lễ hội trong việc duy trì và truyền tải các giá trị văn hóa, tôn giáo của cộng đồng châu Phi. Ông nhấn mạnh rằng các nghi lễ này không chỉ là hoạt động tôn giáo mà còn phản ánh mối quan hệ sâu sắc giữa con người với thiên nhiên và vũ trụ.
Mbiti cũng đề cập đến vai trò của phụ nữ trong các nghi lễ và lễ hội, cho thấy sự tham gia quan trọng của họ trong đời sống tôn giáo và xã hội. Ngoài ra, Mbiti còn phân tích cách mà các tôn giáo truyền thống châu Phi đối mặt với những thay đổi xã hội và sự du nhập của các tôn giáo khác như Kitô giáo và Hồi giáo. Ông cho rằng, mặc dù có sự ảnh hưởng từ bên ngoài, các tôn giáo truyền thống vẫn duy 12 trì được bản sắc riêng thông qua các nghi lễ và lễ hội, đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố cộng đồng và bản sắc văn hóa [120]. Trong nghiên cứu “Editoriali: Culture, Heritage and Tourism in Southeast Asia” năm 2012 tác giả Victor T.
King đã phân tích vai trò của LHTT trong việc bảo tồn di sản văn hóa. Tác giả đã nghiên cứu về lễ hội Tết Nguyên Đán ở Đông Nam Á nhấn mạnh yếu tố đoàn kết gia đình và cộng đồng. Công trình đã tập hợp nhiều vấn đề mà tác giả đã làm việc trong suốt hai thập kỷ. Nghiên cứu về phát triển du lịch ở Đông Nam Á vẫn còn ở giai đoạn sơ khai vào đầu những năm 1990 trong một chương trình nghiên cứu đa ngành để điều tra các khía cạnh khác nhau của du lịch ở Malaysia, Indonesia, Thái Lan và Singapore.
Theo đó, chính phủ trong khu vực Đông Nam Á từ những năm 1980 trở đi đã đặt vào việc thúc đẩy ngành du lịch trong các kế hoạch quốc gia. Nghiên cứu xem xét mối quan hệ giữa văn hóa, bản sắc, di sản và du lịch ở Đông Nam Á, với trọng tâm đặc biệt là so sánh các Di sản Thế giới của UNESCO trong khu vực [127]. Trong tác phẩm “The Tourist: A New Theory of the Leisure Class”, Dean MacCannell cho rằng du lịch là một hoạt động không chỉ đơn thuần là nghỉ ngơi, giải trí mà còn giúp con người trải nghiệm, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Tác giả cho rằng khách du lịch thường mong muốn được tiếp xúc với các giá trị văn hóa nguyên bản của địa phương đặc biệt là các LHTT; nhưng trên thực tế, những trải nghiệm ấy lại thường được “dàn dựng” (staged authenticity) bởi ngành công nghiệp du lịch.
Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng khi mở ra hướng tiếp cận theo hướng “chân thật” đối với ngành du lịch, nhấn mạnh vai trò của yếu tố văn hóa – xã hội trong việc định hình trải nghiệm du khách. Như vậy, các yếu tố văn hóa - xã hội mà tác giả đề cập chính là những giá trị văn hóa của địa phương, nơi mà du khách đến. Điều này nếu được phân tích ngược sẽ cho chúng ta thấy rằng: các giá trị văn hóa (trong đó có LHTT) chính là các tài sản văn hóa được thương mại hóa để phục vụ cho ngành du lịch. 13 Minh chứng cụ thể cho nội dung này, tác giả nêu về Lễ hội Mardi Gras ở New Orleans hoặc Carnival ở Brazil [111].
Ở Việt Nam Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, các LHTT là lĩnh vực quan trọng của văn hoá, làm nên sự phong phú và đa dạng trong đời sống tinh thần của mỗi người. Chính vì lẽ đó, LHTT là vấn đề nghiên cứu thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học và các cán bộ làm công tác quản lý văn hoá ở Việt Nam. Trong nghiên cứu “Khảo sát thực trạng văn hoá lễ hội truyền thống của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ trong xã hội hiện nay” tác giả Nguyễn Quang Lê (1992) đã có những nét khái quát chung về văn hoá LHTT trong dòng chảy lịch sử của dân tộc Việt Nam cũng như thực trạng một số LHTT tiêu biểu ở đồng bằng Bắc Bộ. Qua đó, tác giả dự báo xu hướng phát triển du lịch văn hoá của các LHTT trong tương lai.
Giữa lễ hội cổ truyền và phật giáo có mối quan hệ mật thiết, đây cũng là nội dung được Nguyễn Quang Lê tìm hiểu. Kết quả nghiên cứu được tác giả đăng tải trên Tạp chí Văn hoá dân gian. Theo đó, giáo lý của Phật giáo tác động mạnh vào nhân sinh quan và thế giới quan; các chuẩn mực đạo đức và giá trị thẩm mĩ của người Việt Nam. Trải qua quá trình tiếp biến văn hoá, đạo Phật đã tự điều chỉnh, biến đổi để thích ứng với tín ngưỡng dân gian của người Việt.
Các lễ hội cổ truyền của Việt Nam thể hiện rõ nét điều đó đặc biệt là những lễ hội ở chùa. Các lễ hội cổ truyền của đồng bào Khmer cũng chủ yếu được diễn ra tại các ngôi chùa [37]. Vì thế, bài viết của Nguyễn Quang Lê đã cung cấp cho Luận án nhiều thông tin có giá trị. Quan tâm tới sự tiếp biến văn hoá của các LHTT trong bối cảnh xã hội hiện đại, tác giả Vũ Ngọc Khánh (1993) đã có công trình nghiên cứu về “Lễ hội cổ truyền trong quá trình thích nghi với đời sống xã hội hiện đại và tương lai”.
Trong nghiên cứu của mình, tác giả khẳng định: Lễ hội không phải là một hiện tượng văn hoá bất biến mà luôn có sự thay đổi qua thời gian. Sự biến đổi 14 và tiếp tục đã khẳng định sự hài hoà của các LHTT trong những thời gian và không gian nhất định [32]. Tác giả Cao Đức Hải (2000) xuất bản cuốn sách “Quản lý lễ hội và sự kiện” nhằm cung cấp cho độc giả một bộ công cụ cơ bản về quản lý lễ hội và sự kiện, đặc biệt là trong bối cảnh Việt Nam với những đặc thù văn hóa và chính sách nhà nước liên quan. Nội dung sách bắt đầu bằng việc trình bày các vấn đề lý thuyết cơ bản về QLNN đối với hoạt động lễ hội và sự kiện, đồng thời phân tích sâu sắc các khía cạnh của việc quản lý LHTT, sao cho phù hợp với chính sách văn hóa Việt Nam.
Điều này giúp người đọc hiểu rõ mối quan hệ giữa QLNN và các hoạt động lễ hội, đồng thời bảo đảm sự phát triển bền vững và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc [20]. Tổng hợp các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả khác nhau, cuốn sách “Kho tàng lễ hội cổ truyền Việt Nam” được xuất bản năm 2000 với 450 trang đã mang đến những thông tin tư liệu hết sức quý giá về các lễ hội đặc biệt là những hình thức sinh hoạt văn hoá vô cùng đặc sắc ở Việt Nam. Nội dung cuốn sách đã góp phần làm sống lại những nét đẹp xưa, phát triển lễ hội trong hiện tại và cả tương lai [33].
