CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI GIAN LẬN THƯƠNG MẠI 1. Gian lận thương mại và sự cần thiết của quản lý nhà nước về gian lận thương mại 1. Khái niệm về gian lận thương mại Gian lận thương mại là một hiện tượng mang tính lịch sử, chỉ khi có sản xuất hàng hóa, các sản phẩm được mang ra trao đổi trên thị trường, có người mùa, người bán nhằm thực hiện phần giá trị được kết tinh trong hàng hóa thì gian lận thương mại cũng mới xuất hiện. Sản xuất hàng hóa ngày càng phát triển, thị trường ngày càng mở rộng, các sản phẩm đưa ra trao đổi, buôn bán trên thị trường ngày càng nhiều, tiêu chuẩn và chủng loại hàng hóa ngày càng đa dạng, phong phú thì gian lận thương mại cũng ngày càng phức tạp và tinh vi hơn.
Ngày nay, gian lận thương mại mang tính toàn cầu trên cơ sở sự khác biệt các Nhà nước, quốc gia độc lập.Khi luận bàn về khái niệm gian lận thương mại, tổ chức, định chế kinh tế trên thế giới cũng như ở Việt Nam chưa đưa ra một khái niệm cụ thể về gian lận thương mại. Theo Từ điển tiếng Việt, “gian lận là hành vi dối trá, mánh khóe, lừa lọc” (GS. Từ khái niệm gian lận nói trên có thể hiểu gian lận thương mại là hành vi dối trá, mánh khóe, lừa lọc trong lĩnh vực thương mại thông qua hoạt động mua, bán, kinh xoanh, xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ nhằm mục đích thu lợi bất chính. Chủ thể tham gia hành vi gian lận thương mại bao gồm: người mua, người bán, hoặc cả người mua và người bán thông qua đối tượng là hàng hóa.
Hành vi này trong dân gian thường gắn liền với thành ngữ “buôn gian, bán lận”, thể hiện qua một giố thủ đoạn đơn giản như: hàng xấu nói tốt, ít nói nhiều, rẻ nói đắt, cân đo điêu, buôn bán hàng hóa cấm, lén lút, giấu diếm, lậu thuế,… Trong pháp luật Việt Nam hiện nay, chưa có một định nghĩa tổng quát, đầy đủ nhất về gian lận thương mại. Tại một số văn bản pháp quy, văn bản hướng dẫn của từng Bộ, ngành, các nhà quản lý đã nhận diện những hành vi khác nhau của gian lận thương mại trên từng lĩnh vực cụ thể, như gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải Luan van 8 quan, trong lĩnh vực tài chính, lĩnh vực bảo hiểm… với các chế tài xử phạt khác nhau. Theo Luật thương mại 2005 mà Quốc hội khóa XI nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua, gian lận thương mại thông qua sàn giao dịch bao gồm những hành vi như sau: “Gian lận, lừa dối về khối lượng hàng hóa trong các hợp đồng kỳ hạn hoặc hợp đồng quyền chọn được giao dịch hoặc có thể được giao dịch và gian lận, lừa dối về giá thực tế của loại hàng hoá trong các hợp đồng kỳ hạn hoặc hợp đồng quyền chọn; - Đưa tin sai lệch về các giao dịch, thị trường hoặc giá hàng hoá mua bán qua Sở giao dịch hàng hóa; - Dùng các biện pháp bất hợp pháp để gây rối loạn thị trường hàng hóa tại Sở giao dịch hàng hoá; - Các hành vi bị cấm khác theo quy định của pháp luật” (Luật thương mại 2005, Khoản 2, Điều 71, Mục 3, Chương II). Trong quan niệm của xã hội, buôn lậu và gian lận thương mại là hai khái niệm đi đôi và gắn liền với nhau.Để phân biệt hai khái niệm nằm trong nhau nhưng không bao hàm tất cả.
Gian lận thương mại ngoài mang một số yếu tố của buôn lậu còn bao hàm các yếu tố khác của buôn bán hàng giả, vi phạm chất lượng, tem nhãn hàng hóa, khai báo sai thông tin hàng hóa… Trong pháp luật Viện Nam, nếu buôn lậu được đưa vào tội danh trong Bộ luật hình sự, thì gian lận vẫn chưa được xét vào bộ luật, tại mỗi một văn bản, Nghị định của các Bộ, ban ngành khác nhau, hành vi gian lận thương mại vẫn chỉ được xét trong các quy định xử phạt vi phạm hành chính. Việc phân biệt buôn lậu và gian lận thương mại một cách rõ ràng, tác biệt chỉ mang tính tương đối. Tại Việt Nam và các nước trên thế giới, hai khái niệm này chưa được phân định rõ ràng. Nhiều nước lại coi hành vi buôn lậu cũng là hành vi gian lận thương mại.
Có thể thấu sự khác nhau cơ bản của 2 hành vi này ở chỗ: - Buôn lậu là hành vi gian lận thương mại nhưng ở mức cao hơn, tính chất phức tạp và nghiêm trọng hơn. Nó là trường nợp đặc biệt của gian lận thương mại, Luan van 9 nó bao hàm các hành vi giấu diếm để trốn tránh hoàn toàn hoặc một phần kiểm tra hải quan bằng mọi thủ đoạn và phương tiện khác nhau để thu lợi. Trong khi gian lận thương mại là việc làm trái quy định của pháp luật, chính sách hoặc lợi dụng sự sơ hở, không rõ ràng không chính xác và đầy đủ của pháp luật, chính sách và việc quản lý của cơ quan chức năng để thực hiện hành vi gian dối, lừa gạt qua cửa khẩu, qua việc buôn bán hàng hóa, dịch vụ nhằm thu lợi bất chính. Như vật phạm vi khái niệm gian lận thương mại rộng hơn khái niệm buôn lậu.
- Hành vi buôn lậu được xét vào tội phạm hình sự, được nêu trong Bộ luật hình sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, còn hành vi gian lận thương mại được xử lý ở từng mức độ khác nhau, từng hành vi vi phạm cụ thể, tuy nhiên vẫn chỉ dừng ở mức xử phạt hành chính. - Xét ở góc độ nhận biết, buôn lậu dễ thấy hơn còn gian lận thương mại thông thường núp dưới những bỏ bọc hợp háp. Dù phân biệt theo khía cạnh nào, trong lĩnh vực nào thì có thể nói buôn lậu và gian lận thương mại đều mang lại những tổn thất lớn cho nền kinh tế và xã hội. Vì vậy việc này đỏi hỏi các cơ quan làm luật pháp cần có những bộ luật, nghị định, các văn bản quy phạm pháp luật đi sâu cụ thể hơn trong việc phát hiện và xử phạt rõ ràng đối với các hành vi vi phạm này.
Các hình thức gian lận thương mại Các hành vi trong gian lận thương mại hiện nay tồn tại dưới nhiều hình thức, với thủ đoạn ngày càng đa dạng, tinh vi, phức tạp. Có nhiều cách để xác định nhím các hành vi là gian lận thương mại trong nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội. Tuy nhiên hiện nay có một số hình thức gian lận thương mại phổ biến trong lĩnh vực thương mại trên địa bàn Quận/huyện của các thành phố như sau: - Gian lận thương mại về chất lượng hàng hóa, an toàn thực phẩm: Đây là hành vi gian lận ngày càng phổ biến hiện nay trên địa bàn thành phố. Các hành vi như gian lận trong kinh doanh xăng dầu; công bố chất lượng sản phẩm trên phương tiện thông tin sai với thực tế; sản phẩm không có hoặc giả mạo hợp chuẩn, hợp quy, kinh doanh hàng thực phẩm kém chất lượng, quá hạn sử dụng, chứ Luan van 10 thành phần độc hại… Bên cạnh đó, vấn nạn đối với nhưng sản phẩm thực phẩm hiện đang là vấn đề nhức nhối trong xã hội, như thịt lợn, thịt gà bị bơm nước, oa quả ngâm thuốc bảo quản, nơi chế biến, các lò giết mổ mất vệ sinh nghiêm trọng… Tất cả các hành vi vi phạm này gây ảnh hưởng không nhỏ đến quyền lợi và sức khỏe tiêu dùng, gây thiệt hại cho các doanh nghiệp làm ăn uy tín trên thị trường.
- Gian lận thương mại trong lĩnh vực thuế, phí và lệ phí: Đây là loại hình gian lận thương mại khá phổ biến và đặc thù ở Việt Nam. Thuế xuất khẩu, nhập khẩu của Việt Nam có nhiều loại, trong đó nhiều mặt hàng có thuế suất cao như ô tô, rượu bia, hàng điện tử…, do thuế suất cao nên sự chênh lệch về giá phải trả cho việc khai báo đầy đủ, chính xác cho cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền so với lợi nhuận kiếm được do gian lận thương mại là rất lớn. các hành vi vi phạm trong lĩnh vực này có thể kể đến như: lập hồ sơ khai thuế nhưng ghi thiếu, ghi sai các chỉ tiêu trên hóa đơn mua vào, hợp đồng kinh tế và các chứng từ liên quan đến nghĩa vụ thuế, kê khai thiếu nhằm giảm số tiền thuế phải nộp; Cung cấp thông tin sai lệch, không cung cấp hóa đơn chứng từ hợp pháp của lô hàng vận chuyển; Sử dụng hóa đơn chứng từ bất hợp pháp để hoạch toán giá trị hàng hóa, không xuất hóa đơn hoặc ghi giá hóa đơn chênh lệch với thực tế… - Gian lận thương mại qua giá hàng hóa: Những hành vi gian lận thương mại qua giá không chỉ gây thất thu thuế cho nhà nước mà còn ảnh hưởng không nhỏ đến quyền lợi của người tiêu dùng. Các hành vi thường thấy như đầu cơ, găm hàng, tự ý tăng giá bán, không kê khai giá hàng hóa với cơ quan quản lý, không niêm yết giá gây nhầm lẫn cho khách hàng… vẫn đang tồn tại phổ biến tren thị trường hiện nay.
Ngoài ra, những doanh nghiệp, tổ chức lớn có thể tự thỏa thuận với nhau nhằm khống chế giá, thay đổi giá nhằm hạn chế tối đa cạnh tranh trên thị trường để thu lợi, ảnh hưởng lớn đến hoạt động kinh tế xã hội. Bở vậy, chống gian lận thương mại qua giá ở nước ta cũng như trên thế giới đang alf vấn đề được cơ quan như Hải quan, quản lý thị trường đặc biệt quan tâm. Luan van 11 - Gian lận thương mại về thông tin, xuất xứ hàng hóa: Xuất xứ hàng hóa liên quan đến hai vấn đề chính: Thuế suất nhập khẩu và chính sách ưu đã thuế giữa các nước thành viên có quan hệ giành cho nhau hưởng quy chế tối huệ quốc. Hiện nay, các đối tượng vi phạm thường làm giấy tờ chứng nhận xuất xứ giả, khai không đúng xuất xứ hàng hóa xuất nhập khẩu để trốn thuế.
Các hành vi làm giả, bán hàng kém chất lượng nhưng ghi xuất xứ hàng hóa nước ngoài nhằm đánh lừa người tiêu dùng vẫn còn xảy ra. Đây là vấn đề khá phức tạp liên quan đến chủ quyền quốc gia và vấn đề sở hữu trí tuệ. Tác động của gian lận thương mại và sự cần thiết của quản lý nhà nước về gian lận thương mại 1. Tác động của gian lận thương mại a.
Tác động đến nền kinh tế Trong nền kinh tế thị trường khó có thể tránh khỏi sự xuất hiện của gian lận thương mại.Tình hình kinh tế khó khăn hiện nay càng làm cho tệ nạn gian lận thương mại ngày một gia tăng.