Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ LỄ HỘI VÀ LỄ HỘI CỔ LOA 1. Những vấn đề chung về quản lý lễ hội 1. Nghiên cứu một số khái niệm 1. Lễ hội Lễ hội là sinh hoạt văn hóa dân gian, là nơi phản ánh cuộc sống, mơ ước, khát vọng của con người, nơi bộc lộ cái tôi của mỗi người, mỗi dân tộc, là nơi mà bản sắc văn hóa dân tộc biểu hiện rõ nét nhất [44, tr.
Vì vậy, lễ hội đáp ứng nhu cầu tâm linh, nhu cầu giải trí, thể hiện sức mạnh, tài năng, tái hiện cuộc sống của con người. Bởi vậy, khi nói đến lễ hội có nhiều tác giả và các công trình nghiên cứu đưa ra những quan điểm, định nghĩa về lễ hội. Theo tác giả Ngô Đức Thịnh: Lễ hội là một hình thức diễn xướng tâm linh và diễn giải: Tính tổng thể của lễ hội không phải là thực thể chia đôi (Phần lễ và phần hội), một cách tách biệt như một số tác giả quan niệm, mà nó được hình thành trên cơ sở một cốt lõi nghi lễ tín ngưỡng nào đó (thường là tôn thờ một vị thần linh lịch sử hay một vị thần linh nghề nghiệp nào đó) và từ đó nảy sinh rồi tích hợp các hiện tượng sinh hoạt văn hóa phát sinh để tạo nên một tổng thể lễ hội. Cho nên trong lễ hội, phần lễ chính là phần gốc rễ, chủ đạo, phần hội là phần phát sinh tích hợp [51, tr.
Trong công trình nghiên cứu Lễ hội Việt Nam trong sự phát triển du lịch, tác giả Dương Văn Sáu cho rằng: “Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng diễn ra trên một địa bàn dân cư trong thời gian và không gian xác định; nhằm nhắc lại một số sự kiện, nhân vật lịch sử hay huyền thoại; đồng thời là dịp Downloaded by mon hon (monmon1@gmail.com) lOMoARcPSD|39211872 11 biểu hiện cách ứng xử văn hóa của con người với thiên nhiên - thần thánh và con người với xã hội” [45, tr. Trong Quản lý lễ hội và sự kiện Cao Đức Hải đưa ra: “Lễ hội là tổ hợp các yếu tố và hoạt động văn hóa đặc trưng của cộng đồng, xoay xung quanh một trục ý nghĩa nào đó nhằm tôn vinh và quảng cáo cho những giá trị nhất định” [16, tr. Từ điển Tiếng Việt đưa ra khái niệm về lễ hội: Lễ là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện. Hội là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, từ sự tồn tại và phát triển của của cộng đồng, sự bình yên cho từng cá nhân, hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng.
“Lễ hội là một hoạt động kỷ niệm định kỳ, biểu hiện thế giới quan của một nền văn hóa hay nhóm xã hội thông qua hành lễ, diễn xướng, nghi lễ và trò chơi truyền thống” [52]. Từ các khái niệm trên, chúng ta có thể hiểu: Lễ hội là một thể thống nhất không thể tách rời, lễ là phần đạo đức tín ngưỡng, phần tâm linh sâu xa trong mỗi con người, là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người với thần linh phản ánh những ước mơ chính đáng của họ trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện. Hội là tập hợp các trò diễn mang tính nghi thức, gồm các trò chơi dân gian phản ánh cuộc sống thường nhật của người dân và một phần đời sống cá nhân nhằm kỷ niệm một sự kiện quan trọng với cả cộng đồng. Lễ hội là một dạng sinh hoạt văn hóa tổng hợp của con người, diễn ra trong những chu kỳ về không gian và thời gian nhất định để tiến hành những nghi thức mang tính biểu trưng về sự kiện nhân vật được thờ cúng, là nhu cầu văn hóa chính đáng của một cộng đồng người mà chỉ trong lễ hội mỗi người mới có dịp thăng hoa những phẩm Downloaded by mon hon (monmon1@gmail.com) lOMoARcPSD|39211872 12 chất, tài năng tốt đẹp của mình, hòa nhập vào cái chung trong ngày hội tạo thành niềm vui, sức mạnh của ngày hội.
Lễ hội truyền thống Lễ hội truyền thống là loại hình sinh hoạt văn hóa, là sản phẩm tinh thần của người dân, được hình thành và phát triển trong quá trình lịch sử. Người Việt Nam từ hàng ngàn đời nay có truyền thống uống nước nhớ nguồn, lễ hội là sự kiện thể hiện truyền thống quý báu đó của cộng đồng, tôn vinh những hình tượng thiêng, được định danh là các vị thần - Những người có thật trong lịch sử dân tộc hay huyền thoại [64]. Lễ hội truyền thống được các thế hệ sau nối tiếp các thế hệ trước tái tạo và khẳng định để bảo tồn, phát huy theo hướng tích cực trong đời sống xã hội. Lễ hội truyền thống được coi như một thành tố quan trọng cấu thành hình thái sinh hoạt văn hóa lịch sử tương ứng với những mô hình xã hội được tổ chức theo những giai đoạn lịch sử khác nhau.
Lễ hội truyền thống là một bảo tàng sống, tồn tại đồng hành và tạo nên ký ức văn hóa của dân tộc, có sức sống lâu bền và lan tỏa trong đời sống nhân dân. Liên quan đến khái niệm “Lễ hội truyền thống” còn có khái niệm Lễ hội cổ truyền dùng với nghĩa gần như tương đương với nhau. “Khái niệm Lễ hội cổ truyền nhấn mạnh tính chất xưa, cũ, còn khái niệm Lễ hội truyền thống bao gồm cả những yếu tố thời kỳ cận đại. Có nhiều khái niệm khác nhau về lễ hội truyền thống tùy vào cách tiếp cận theo khía cạnh nào, phương thức nào” [32, tr.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu văn hóa đều cho rằng: Lễ hội truyền thống là những lễ hội hình thành trong dân gian, có từ lâu đời, tồn tại cho đến ngày nay hoặc được phục dựng lại. Một quan niệm cũng được nhiều người đồng tình là những lễ hội dân gian hình thành trước năm 1945 được gọi là lễ hội truyền thống. Có thể nói, lễ hội truyền thống là lễ hội được sáng tạo và lưu truyền theo phương Downloaded by mon hon (monmon1@gmail.com) lOMoARcPSD|39211872 13 thức dân gian, được hình thành trong các hình thái văn hóa lịch sử, được truyền lại trong các cộng đồng nông nghiệp với tư cách như một phong tục tập quán. Lễ hội truyền thống chính là lễ hội cổ đã có từ lâu đời, mang giá trị nhân văn, nhân đạo sâu sắc, có giá trị nghệ thuật riêng và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, giống như một quy luật của tự nhiên mà không làm biến đổi giá trị đầu tiên của nó.
Đối chiếu với khái niệm và đặc điểm của lễ hội truyền thống, lễ hội Cổ Loa đã đạt được tiêu chí của một lễ hội truyền thống, việc lưu truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác đã và sẽ luôn được diễn ra theo quy luật và phong tục đã được định hình trong nhiều năm qua. Quản lý Hoạt động quản lý bắt nguồn từ sự phân công lao động, hợp tác lao động.Mác đã viết: “Bất cứ lao động xã hội hay lao động chung nào mà tiến hành trên quy mô khá lớn đều yêu cầu có sự chỉ đạo, điều hòa giữa những hoạt động cá nhân. Một nhạc sĩ độc tôn thì tự điều khiển lấy mình nhưng một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” [12, tr. Theo giáo trình Khoa học quản lý thì: “Quản lý là điều khiển, chỉ đạo một hệ thống hay một quá trình theo những quy luật, định luật hay những quy tắc tương ứng nhằm để cho hệ thống hay quá trình đó vận động theo ý muốn của người quản lý nhằm đạt được những mục đích đã định trước” [17, tr.
Quản lý là một hoạt động khách quan nảy sinh khi cần có sự nỗ lực của tập thể để thực hiện mục tiêu chung, diễn ra ở mọi tổ chức từ phạm vi nhỏ đến phạm vi lớn, từ đơn giản đến phức tạp, nhằm đến hiệu quả nhiều hơn trong công việc. Với ý nghĩa thông thường thì quản lý có thể hiểu là hoạt động nhằm tác động có tổ chức và định hướng của chủ thể quản lý vào đối tương nhất định để điều chỉnh quá trình xã hội và hành vi của con người nhằm duy trì tính ổn định và phát triển đối tượng cho những mục tiêu đã định. Mục tiêu Downloaded by mon hon (monmon1@gmail.com) lOMoARcPSD|39211872 14 là cái đích cần phải đạt tới tại một thời điểm nhất định, do chủ thể quản lý định trước. Đây là căn cứ để chủ thể quản lý thực hiện các động tác cũng như lựa chọn phương pháp quản lý thích hợp.
Do đó, quản lý là một quá trình tác động giữa chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý, thông qua các biện pháp, phương pháp, phương tiện nhằm hoàn thiện hóa hoặc làm thay đổi tình trạng hiện hữu. Quản lý bao giờ cũng có tính mục đích, tính tổ chức và hướng tới tính hiệu quả. Từ khái niệm nêu ra trên đây, đặc biệt là khái niệm của C.Mác về quản lý cho thấy, lễ hội Cổ Loa là một hoạt động văn hóa xã hội trên một quy mô khá lớn (tổ chức trong phạm vi 08 xã), vì vậy trong lịch sử cũng như hiện nay cần yêu cầu có sự lãnh đạo, chỉ đạo để điều hòa giữa những hoạt động của lễ hội và những hoạt động của các cá nhân tham gia lễ hội. Mục đích cần đạt tới là tổ chức thành công lễ hội, một sinh hoạt văn hóa của cộng đồng cư dân trong phạm vi 08 xã của huyện Đông Anh trong truyền thống và hiện đại.
Quản lý lễ hội Quản lý lễ hội là quản lý nhà nước đối với các hoạt động của lễ hội nhằm nghiên cứu, xây dựng, củng cố, hoàn thiện hệ thống chính sách, luật pháp có liên quan và can thiệp bằng các công cụ này để phù hợp với đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước và hệ thống pháp luật hiện hành cũng như quản lý nhà nước đối với hoạt động của lễ hội từ đó làm cho lễ hội vận hành theo đúng quy luật của văn hóa, nội dung phần tế lễ phù hợp với truyền thống, phần hội phù hợp và mang lại lợi ích sinh hoạt cho cộng đồng hiện tại. “Quản lý lễ hội là tạo điều kiện cho lễ hội phát triển theo định hướng phát triển của đất nước và phù hợp với quy luật của thời đại, đồng thời ngăn cản những hành vi lợi dụng lễ hội để hoạt động tệ nạn xã hội” [32, tr.