Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÒNG, CHỐNG BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN THAM GIA 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về hoạt động giáo dục phòng, chống bạo lực học đường ở học sinh trung học phổ thông Bạo lực học đường đang trở thành vấn nạn tại nhiều quốc gia. Bạo lực học đường không phải là câu chuyện mới, nhưng thời gian gần đây, nó trở thành đề tài được nhiều phụ huynh trên thế giới quan tâm khi mạng xã hội góp phần “phát tán” nhanh hơn những đoạn ghi hình các học sinh ẩu đả, hiếp đáp lẫn nhau.
Nghiên cứu bắt nạt, tâm lý xã hội điều chỉnh và kết quả học tập ở trường của Glew GM (Khoa Tâm thần và khoa học hành vi, Đại học Washington School of Medicine, Mỹ) tiến hành năm 2005 trên 3530 học sinh lớp ba, lớp bốn, lớp năm tại Mỹ. Với mục tiêu xác định tỷ lệ bắt nạt trong trường và mối liên quan của nó với nhà trường, thành tích học tập, hành động kỷ luật và cảm giác của bản thân, kết quả nghiên cứu đã cho thấy: 22,0% học sinh được khảo sát đã tham gia vào việc bắt nạt, là nạn nhân bị bắt nạt, hoặc cả hai. Hướng đến nhóm đối tượng có độ tuổi lớn hơn, năm 2007, đề tài Bắt nạt, bạo lực và hành vi nguy hiểm ở học sinh trung học Nam Phi được LiangH (Cục trẻ em và vị thành niên tâm thần, Viện Tâm Thần, Vương quốc Anh) tiến hành. Nghiên cứu kiểm tra tỉ lệ hành vi bắt nạt của 5074 học sinh vị thành niên đang học lớp 8 và lớp 11 ở 72 trường học ở Cape và Durban, Nam Phi, làm rõ mối liên quan giữa những hành vi này với mức độ bạo lực và các hành vi nguy hiểm ở thanh thiếu niên.
Kết quả của cả hai nghiên cứu này đều cho thấy sự phổ biến của hành vi bắt nạt thường xuyên trong trường học là rất đáng kể [12]. Tiếp đó, vẫn tại Mỹ, năm 2012, Trung tâm kiểm soát và phòng, chống bệnh tật (CDC) tiến hành một cuộc khảo sát trên quy mô lớn có tên Hiểu biết về 7 bạo lực học đường đã đưa ra những con số thống kê về tình trạng môi trường học đường với những hành vi đe dọa, hành vi bạo lực gây tử vong và không gây tử vong. Theo đó, trong 12 tháng trước cuộc điều tra, 7,8% học sinh trung học được thông báo bị đe dọa hay bị thương tích bằng một loại vũ khí trong trường học ít nhất một lần, tỷ lệ nam cao gấp hai lần nữ; 12,4% học sinh từng tham gia vào một vụ đánh nhau tại trường ít nhất một lần, tỷ lệ ở nam cao gấp hai lần nữ. Trong 30 ngày trước cuộc điều tra, 5,5% học sinh được cảnh báo những nguy cơ không an toàn nên đã không tới trường ít nhất một ngày, tỷ lệ ở nam và nữ xấp xỉ bằng nhau; 5,9% học sinh mang theo một loại vũ khí vào trường học, tỷ lệ ở nam lớn gấp ba lần nữ.
Năm 2014, Tổ chức phát triển cộng đồng tập trung vào trẻ em Plan International và Trung tâm nghiên cứu quốc tế về phụ nữ (ICRW) công bố Báo cáo về tình trạng bạo lực trong các trường học ở châu Á. Báo cáo dựa trên kết quả nghiên cứu và khảo sát thực tế 9.000 học sinh ở lứa tuổi 12-17, các giáo viên, hiệu trưởng, phụ huynh. tại 5 quốc gia Campuchia, Việt Nam, Indonesia, Pakistan và Nepal thực hiện từ tháng 10/2013 đến tháng 3/2014. Theo đó, tình trạng bạo lực trong các trường học châu Á đang ở mức báo 8 động.
Trung bình cứ 10 học sinh thì có 7 em từng trải nghiệm bạo lực học đường. Quốc gia có số học sinh hứng chịu nạn bạo lực cao nhất là Indonesia (84%); thấp nhất là Pakistan với 43%. Có thể nói, các công trình nghiên cứu về bạo lực học đường trên thế giới đã giải quyết 3 nội hàm của bạo lực học đường, gồm thực trạng bạo lực học đường; các hành vi lệch chuẩn dẫn tới bạo lực học đường và các hình thức biểu hiện của bạo lực học đường. Từ việc khảo sát các môi trường bạo lực học đường cụ thể, các nghiên cứu đã bước đầu đưa ra những phương pháp, cách thức tổng quát cho việc ngăn ngừa, giảm thiểu hành vi bạo lực học đường gắn với từng nhóm đối tượng và không gian áp dụng [39].
Về nguyên nhân dẫn tới bạo lực học đường, có thể kể đến nhiều công trình như báo cáo khoa học của tác giả Nguyễn Văn Lượt về Bạo lực học đường: nguyên nhân và một số biện pháp hạn chế tại Hội thảo khoa học toàn quốc “Nhà 8 trường Việt Nam trong một nền giáo dục tiên tiến, mang đậm bản sắc dân tộc” [22]; tác giả Nguyễn Văn Tường với nghiên cứu về Yếu tố nguy cơ dẫn đến hành vi bạo lực học đường trên Tạp chí Quản lý Giáo dục (2013) [36]; … Theo các nghiên cứu này, nhiều nguyên nhân cụ thể được đưa ra, bao gồm quan hệ 9 giữa cha mẹ và con cái trong gia đình; sự khao khát khẳng định cái tôi của trẻ và ảnh hưởng của văn hóa và phương tiện truyền thông. Các nghiên cứu cũng đưa ra một số biện pháp nhằm hạn chế tình trạng bạo lực học đường. Về thực trạng và hậu quả của bạo lực học đường, nhiều nghiên cứu đã được xuất bản thành sách. Năm 2011, nhóm tác giả Trần Thị Thúy, Bùi Hải Yến, Hoàng Văn Tuyến công bố Nghiên cứu thực trạng bạo lực học đường hiện nay [33].
Năm 2013, Nxb Từ điển Bách khoa ấn hành cuốn Bạo lực học đường ở Việt Nam hiện nay nhìn từ góc độ tâm lý học của Nguyễn Thị Thanh Bình, Nguyễn Thị Mai Lan [4]. Các công trình đã giới thiệu tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về bạo lực học đường; thực trạng một số khía cạnh tâm lý của bạo lực học đường cũng như nguyên nhân, các biện pháp ngăn chặn và phòng, chống hành vi bạo lực học đường. Việc nghiên cứu bạo lực học đường ở tất cả các cấp học, ở khắp các vùng miền đã cho thấy tình trạng bạo lực trong trường học đã và đang diễn ra nóng bỏng trên cả nước ở tất cả những cấp học, lớp học khác nhau. Từ việc khảo sát thực trạng, những hậu quả của bạo lực học đường cũng đã được đề cập đến trong Đánh giá của học sinh, sinh viên về hậu quả của bạo lực học đường của tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình đăng trên Tạp chí Giáo dục (2013) [4]; … Ngoài ra, còn rất nhiều luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về bạo lực học ở góc độ tâm lý học, xã hội học, giáo dục học, quản lý giáo dục, pháp luật, như Luận án Tiến sĩ Giáo dục học Các biện pháp tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cho học sinh trung học phổ thông của Nguyễn Thị Thành [31]; Luận án Tiến sĩ Tâm lý học Thái độ của học sinh trung học phổ thông đối với hành vi bạo lực học đường của Đỗ Thị Nga [25]; Luận án Tiến sĩ Xã hội học Bạo lực học đường trong học sinh trung học trên địa bàn thành phố 9 Quy Nhơn, tỉnh Bình Định hiện nay: Thực trạng và các nhân tố ảnh hưởng của Đinh Anh Tuấn [34]; … Phần lớn các công trình trong thể loại luận án, luận văn tiếp cận bạo lực học đường ở từng không gian nghiên cứu cụ thể gắn với các nhóm đối tượng riêng biệt, nên đã góp phần làm phong phú cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc nghiên cứu bạo lực học đường.
Tóm lại, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề bạo lực học đường, nhất là về bạo lực giữa các em học sinh ở Việt Nam. Những nghiên cứu này đã thống kê về thực trạng bạo lực bằng những số liệu cụ thể, mô tả hiện trạng về tính chất hoặc hành vi bạo lực học đường, xem xét nguyên nhân và hậu quả. Những nghiên cứu trên góc độ tâm lý học cũng chỉ ra rằng sự thờ ơ của học sinh, thái độ bàng quan, sự nhận thức còn hạn chế của các em là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng bạo lực học đường ngày càng gia tăng. Bạo lực học đường là vấn nạn của giáo dục Việt Nam trong những năm qua, phản ánh thực trạng xuống cấp trầm trọng về đạo đức của một bộ phận không nhỏ học sinh và một số giáo viên.
Giáo dục để giảm thiểu, tiến tới ngăn chặn hoàn toàn nạn bạo lực học đường đang là mối quan tâm hàng đầu của các ngành chức năng, trong đó, có ngành giáo dục, gia đình và toàn xã hội. Đã có nhiều nghiên cứu, nhiều cuộc luận bàn, Hội thảo về vấn đề bạo lực học đường được tổ chức, đã có những biện pháp ngăn chặn bạo lực học đường được đưa ra. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: Các sách chuyên khảo được xuất bản có sách của Đặng Huỳnh Mai, Phạm Văn Tây với tiêu đề Tuyên truyền giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh và pháp luật phòng, chống bạo lực học đường; ma tuý, mại dâm; vệ sinh an toàn thực phẩm; phòng chống dịch bệnh truyền nhiễm trong cơ sở giáo dục [23]. Cùng năm này, Nxb Công an nhân dân cũng ấn hành cuốn Phòng, chống vi phạm pháp luật và tội phạm trong học đường của tác giả Nguyễn Minh Đức (chủ biên) [11].
Năm 2015, tác giả Ngô Hiền công bố cuốn Giáo dục phòng chống các hành vi xấu và tệ nạn ma tuý ở lứa tuổi học đường, [14]; … Giáo dục phòng chống bạo lực học đường cũng được đề cập thường 10 xuyên trên các Tạp chí Giáo dục học, Tâm lý học dưới dạng các bài nghiên cứu, như: Thái độ và hành động đối với hành vi bạo lực học đường ở nước ta hiện nay [21]; … Trong xu hướng nghiên cứu chung về bạo lực học đường và giáo dục phòng chống bạo lực học đường, có một số công trình đi sâu, khoanh vùng nghiên cứu về giáo dục phòng, chống bạo lực học đường ở các trường trung học phổ thông. Tác giả Nguyễn Văn Tường với chuyên khảo Hành vi bạo lực học đường của học sinh trung học và mô hình phòng, chống - can thiệp [37]; … Từ kết quả nghiên cứu, khảo sát, các công trình nói trên đã phân tích thực trạng, phân tích nguyên nhân và báo động vấn nạn bạo lực học đường có xu hướng gia tăng nhanh. Bạo lực học đường xảy ra ở mọi lứa tuổi, cấp học và từ trường học đến bên ngoài cổng trường.