Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC DẠY HỌC TÍCH HỢP MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CHO GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về hoạt động bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp cho giáo viên cấp trung học cơ sở Quản lý hoạt động bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên là nội dung được quan tâm nghiên cứu trong nhiều đề tài khoa học về QLGD trước đây cả ở trong và ngoài nước. Tại Việt Nam nội dung quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên đã được quan tâm từ rất lâu.
Năm 2004, trong Chỉ thị số 40/2004/CT-TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã đề cập tới việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD. Năm 2013, sau khi Ban chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết 29/NQ-TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, việc quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên được quan tâm, chú trọng nhiều hơn nữa. Có nhiều hướng tiếp cận nghiên cứu về quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên như: tiếp cận quản lý phát triển nguồn nhân lực, tiếp cận năng lực, tiếp cận theo chức năng quản lý… Đề tài Quản lý hoạt động bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp môn khoa học tự nhiên cho giáo viên THCS thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội, đáp ứng yêu cầu Chương trình GDPT 2018 được xây dựng theo hướng nghiên cứu quản lý phát triển nhân lực. Đã có một số đề tài nghiên cứu theo hướng tiếp cận này trước đây.
Tuy nhiên các đề tài tập trung chủ yếu vào việc đào tạo bồi dưỡng tập trung tại các trường đại học. Trong khi ở hầu hết các địa phương điều kiện về nhân lực và vật lực không thể đáp ứng hết công 10 tác bồi dưỡng tập trung. Do vậy cần nghiên cứu đẩy mạnh bồi dưỡng tại chỗ theo hình thức tự học và vừa học vừa làm. Một số đề tài trước đây tập trung khái quát hóa và làm rõ công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên theo hướng tiếp cận phát triển nhân lực nói chung.
Trong đề tài này, nội dung tiếp cận được cụ thể hóa: công tác quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp môn khoa học tự nhiên. Việc cụ thể hóa nội dung, giúp nghiên cứu sâu hơn, chuyên biệt hơn về quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên về một năng lực. Một số nội dung về dạy học tích hợp môn khoa học tự nhiên theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018 Trong quan điểm xây dựng Chương trình môn khoa học tự nhiên 2018 [9], dạy học tích hợp là quan điểm được nhấn mạnh hàng đầu. Theo đó, chương trình môn khoa học tự nhiên được xây dựng theo quan điểm thống nhất đối tượng, phương pháp nhận thức, những khái niệm khoa học và những nguyên lý chung.
Chương trình GDPT 2018 môn KHTN còn tích hợp các nội dung khác gắn với thực tiễn như kỹ thuật, đời sống và sức khỏe, bảo vệ môi trường để phát triển bền vững… Quan điểm thứ hai là quan điểm về kế thừa và phát triển, hay là cách hiểu khác về tích hợp xuyên môn, đảm bảo kết nối chặt chẽ và liên thông chương trình các môn Khoa học và Xã hội (cấp tiểu học) Khoa học tự nhiên (cấp trung học cơ sở) và Vật lí, Hóa học, Sinh học (cấp trung học phổ thông). Để đảm bảo quan điểm thứ ba về giáo dục toàn diện, Chương trình môn khoa học tự nhiên đòi hỏi tích hợp trong nó tích lũy kiến thức, rèn luyện kỹ năng, năng lực và phẩm chất. Như vậy đòi hỏi dạy học khoa học tự nhiên cần tích hợp đầy đủ lý thuyết và thực hành một cách phù hợp, khả thi và hiệu quả. Đội ngũ giáo viên khoa học tự nhiên cần nâng cao năng lực dạy học tích hợp để đáp ứng giảng dạy môn khoa học tự nhiên Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
Các khái niệm cơ bản 1. Quản lý Ở bất kì tổ chức nào hoạt động quản lý cũng đều có các hoạt động nhằm thực hiện chức năng lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo trong quá trình thực hiện và kiểm tra đánh giá quá trình và kết quả thực hiện. Nhà khoa học F.Taylor (1856-1915) người Mỹ và Henry Fayol (1841-1925) người Pháp đều khẳng định chắc chắn cho lập luận này. Theo từ điển Giáo dục học: "Quản lý là hoạt động hay tác động có định hướng, có chủ định của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức".
Lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo (chỉ đạo) và kiểm tra đánh giá kết quả là 4 chức năng của quá trình quản lý. Như vậy, để quản lý “tròn vai” cần thực hiện được đầy đủ và hiệu quả tuần tự cả 4 chức năng nêu trên. Quản lý là việc quản trị của một tổ chức, cho dù đó là một doanh nghiệp, một tổ chức phi lợi nhuận hoặc cơ quan chính phủ. Quản lý bao gồm các hoạt động thiết lập chiến lược của một tổ chức và điều phối các nỗ lực của nhân viên (hoặc tình nguyện viên) để hoàn thành các mục tiêu của mình thông qua việc áp dụng các nguồn lực sẵn có, như tài chính, tự nhiên, công nghệ và nhân lực.
Năng lực dạy học * Khái niệm dạy học Đã có nhiều định nghĩa về khái niệm dạy học. Khái niệm dạy học được định nghĩa phổ biến là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước hình thành các năng lực cần thiết nhằm giải quyết các vấn đề thực tế đặt ra trong cuộc sống của mỗi người học một cách sáng tạo và hiệu quả. * Khái niệm về năng lực Theo từ điển bách khoa Việt Nam: Năng lực là đặc điểm của cá nhân, 12 thể hiện mức độ thông thạo tức là có thể thực hiện một cách thành thục và chắc chắn một hay một số dạng hoạt động nào đó. * Như vậy, có thể khái quát năng lực dạy học đó là đặc điểm của cá nhân, thể hiện mức độ thông thạo có thể thực hiện một cách thành thục và chắc chắn toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước hình thành các năng lực cần thiết nhằm giải quyết các vấn đề thực tế đặt ra trong cuộc sống.
Dạy học tích hợp Theo từ điển giáo dục học, dạy học tích hợp là việc liên kết các đối tượng giảng dạy, học tập và nghiên cứu của cùng một lĩnh vực hoặc nhiều lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học nhằm đạt mục tiêu chung. Có thể hiểu một cách đơn giản, đó là việc định hướng dạy học cho học sinh phát triển năng lực toàn diện, phát triển khả năng huy động, tổng hợp kiến thức, kỹ năng… ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Từ đó, giúp học sinh rèn luyện các kỹ năng cần thiết và phát triển năng lực giải quyết vấn đề hiệu quả. Theo chương trình GDPT 2018, dạy học tích hợp là định hướng dạy học giúp học sinh phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng,.
thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kĩ năng [9]. Hoạt động bồi dưỡng giáo viên Theo từ điển tiếng việt “Bồi dưỡng là làm cho tăng thêm năng lực hoặc phẩm chất”. Bồi dưỡng là làm nâng cao trình độ nghề nghiệp. Quá trình này chỉ diễn ra khi cá nhân và tổ chức có nhu cầu nâng cao kiến thức hoặc kỹ năng chuyên môn của bản thân để đáp ứng nhu cầu lao động nghề nghiệp [27].
Vậy, bồi dưỡng giáo viên là bồi dưỡng kiến thức chuyên môn; kỹ năng tay nghề; kiến thức, kỹ năng thực tiễn. Có thể coi là đào tạo lại, đổi 13 mới, cập nhật kiến thức và kỹ năng chuyên môn, nâng cao trình độ cho giáo viên, là sự nối tiếp tinh thần đào tạo liên tục trước và trong khi làm việc của người giáo viên. Hoạt động bồi dưỡng đối với mọi giáo viên là thường xuyên, liên tục. Bao gồm các nội dung: Mục tiêu bồi dưỡng, nội dung bồi dưỡng, phương pháp bồi dưỡng, hình thức tổ chức thực hiện, đánh giá kết quả và lực lượng tham gia hoạt động bồi dưỡng giáo viên.
Quản lý hoạt động bồi dưỡng dạy học tích hợp cho giáo viên trung học cơ sở Từ những khái niệm trên đã đưa ra ở trên, có thể khái quát quản lý hoạt động bồi dưỡng dạy học tích hợp cho giáo viên trung học cơ sở đó là bao gồm các hoạt động chiến lược của tổ chức QLGD nhằm mục tiêu tăng thêm cho đội ngũ giáo viên trung học cơ sở về kiến thức chuyên môn, kỹ năng tay nghề; kiến thức, kỹ năng thực tiễn. Qua đó làm nâng cao năng lực dạy học dạy tích hợp của giáo viên, đồng thời giúp hình thành ở học sinh trong quá trình học tập những năng lực, đáp ứng yêu cầu, tình huống của thực tiễn đời sống, xã hội. Quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên là một nội dung trong quản lý giáo dục, quản lý nhà trường, là một quá trình tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên hoạt động bồi dưỡng giáo viên bằng việc vận dụng các chức năng quản lý (lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo (chỉ đạo), kiểm tra, đánh giá), nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các tiềm năng và cơ hội của tổ chức để đạt được mục tiêu bồi dưỡng giáo viên đề ra. Đối với cấp học THCS, cơ cấu tổ chức quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên thể hiện ở sơ đồ như sau: 14 Phòng GD&ĐT Hiệu trưởng P.Hiệu trưởng Tổ trưởng tổ KHXH Tổ trưởng tổ KHTN Tổ trưởng tổ BC Giáo viên Giáo viên Giáo viên Sơ đồ 1.
Cơ cấu tổ chức quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên Đối với cấp phòng: Chủ thể quản lý hoạt động bồi dưỡng là Trưởng phòng GD&ĐT, đối tượng quản lý là cán bộ quản lý và GV các trường THCS. Đối với cấp trường: Chủ thể quản lý hoạt động bồi dưỡng là Hiệu trưởng, đối tượng quản lý là Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng tổ chuyên môn và GV. Trong quản lý hoạt động bồi dưỡng GV thì Hiệu trưởng các trường THCS đóng vai trò rất quan trọng.