Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về bồi dưỡng học sinh giỏi Từ lâu, việc nhận diện và phát triển học sinh giỏi (HSG) đã được quốc tế chú trọng, thể hiện qua sự hợp tác nghiên cứu quốc tế bền vững. Nhiều quốc gia tiên phong trong giáo dục, nhằm đáp ứng nhu cầu kinh tế - xã hội, đã tích cực đầu tư vào lĩnh vực này.
Nổi bật là Nhật Bản, Trung Quốc, Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Hàn Quốc, Ấn Độ và Liên Xô (cũ). Đào tạo và bồi dưỡng HSG được hầu hết các quốc gia ưu tiên hàng đầu trong chiến lược giáo dục phổ thông. Nhiều quốc gia thiết lập chương trình riêng cho HSG, một số khác xem đây là một hình thức giáo dục đặc thù. Năm 2002, nước Mỹ đã có 38 bang có đạo luật về giáo dục HSG, được gọi là Gifted & Talented Student Education Act.
Trong đó, có 28 bang được đánh giá có thể đáp ứng đầy đủ cho việc đào tạo HSG [50]. Ở Anh, một Viện hàn lâm quốc gia dành cho HSG và tài năng trẻ ra đời. Ngoài ra, còn có hiệp hội quốc gia dành cho HSG, xây dựng các trang web hướng dẫn GV bồi dưỡng đối tượng HSG và học sinh tài năng. Kế hoạch phát triển năng lực học sinh xuất sắc được Chính phủ New Zealand thông qua từ năm 2001.
Cộng hòa Liên bang Đức cũng có hệ thống hỗ trợ học sinh ưu tú.Hệ thống giáo dục phổ thông Hàn Quốc triển khai chương trình đặc thù nhằm nhận diện sớm học sinh xuất sắc. Thống kê năm 1994 cho thấy 57 trong số 174 cơ sở giáo dục tại Hàn Quốc đã thực hiện chương trình này. Từ năm 1985, Trung Quốc chính thức công nhận nhu cầu thiết lập chương trình giáo dục riêng biệt, song song hỗ trợ học sinh yếu kém 6 và học sinh giỏi, bao gồm chính sách cho phép học sinh giỏi học vượt lớp. Ở Việt Nam, vấn đề bồi dưỡng người tài đã được nhiều triều đại Việt Nam coi là công việc hàng đầu của đất nước và rút thành kinh nghiệm quý báu “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” và trong chiến lược phát triển đất nước, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn xác định “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, chính vì thế vấn đề bồi dưỡng nhân tài, phát triển nhân lực luôn là một trong những nội dung thu hút được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu.
Luận văn cấp bộ năm 2010 của tác giả Đỗ Tiến Đạt, với nhan đề "Phương thức bồi dưỡng học sinh năng khiếu tại trường phổ thông Việt Nam", đã trình bày khái niệm, phương pháp nhận diện và chiến lược phát triển học sinh năng khiếu. Trong cuốn sách “Bồi dưỡng HSG tiếng Việt ở tiểu học” [40] của tác giả Lê Phương Nga (2007) đã khẳng định việc bồi dưỡng HSG tiếng Việt là nhiệm vụ nhằm bảo đảm sự công bằng trong giáo dục, thực hiện tư tưởng chiến lược của giáo dục và là một hướng dạy học tự chọn ở tiểu học nhằm thực hiện giáo dục phổ thông theo định hướng phân hóa, phát huy cá tính và sáng tạo của học sinh. Tác giả Lê Thị Hồng Chi và cộng sự (2021) trong bài báo “Xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh tiểu học rèn luyện kĩ năng tự đánh giá kết quả học tập” [10] đã nhấn mạnh việc tự đánh giá trong học tập là một trong những kỹ năng học tập quan trọng của người học nói chung và học sinh tiểu học nói riêng. Tác giả Nguyễn Thùy Dung và cộng sự (2021) trong bài báo “Vận dụng mô hình 5E vào dạy học phần “Lắp ráp mô hình kĩ thuật” ở tiểu học theo định hướng giáo dục STEM” [14] đã nhấn mạnh STEM là mô hình học tập ngày càng phổ biến trong chương trình giáo dục phổ thông của Việt Nam.
Nhóm tác giả Nguyễn Văn Ninh, Nguyễn Thị Thu Phương (2023), trong bài báo khoa học về “Một số biện pháp bồi dưỡng HSG môn Lịch sử 7 trong dạy học các chủ đề Lịch sử thế giới (Lịch sử 10)” [41] đã nhấn mạnh việc nâng cao chất lượng giáo dục luôn là mục tiêu của ngành giáo dục nói chung và các trường THPT nói riêng. Đây là một nhiệm vụ khó khăn, lâu dài, đòi hỏi nhiều công sức và trí tuệ của người thầy, đòi hỏi mỗi người thầy phải biết tìm tòi, nghiên cứu, tổng hợp kinh nghiệm, biện pháp giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản, tập trung và chuyên sâu. Nhóm tác giả Phùng Thị Thu Thủy, Trần Thị Hà Giang, Trịnh Thị Hiệp, Vũ Thị Thu Hường, Trần Thị Thanh Thủy (2023) trong bài báo “Một số biện pháp dạy học theo hướng trải nghiệm nhằm phát huy sự sáng tạo của học sinh tiểu học” [53] đã nhấm mạnh việc học tập trải nghiệm đã được áp dụng ở nhiều nước phát triển trên thế giới. Tại Việt Nam, phương pháp giảng dạy này dần được áp dụng ngày càng nhiều kể từ khi triển khai Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018, kể cả ở bậc tiểu học.
Tác giả Nguyễn Thị Thúy Vân (2024) trong bài báo “Khai thác một số bài toán xác suất cho học sinh khá, giỏi ở tiểu học” [56] đã nhận định, một số yếu tố xác suất ở tiểu học trong Chương trình Toán phổ thông năm 2018 là nội dung mới, tương đối khó đối với học sinh. Nghiên cứu này tìm hiểu một số bài toán xác suất dành cho học sinh khá, giỏi ở tiểu học và đưa ra cách giải các bài toán giúp các em hiểu được bản chất của bài toán xác suất và phát triển tư duy sáng tạo, hứng thú, đam mê học tập môn Toán. Tác giả Hà Thị Hằng (2024) trong bài báo “Tổ chức dạy học môn Toán ở tiểu học nhằm phát triển năng lực tư duy và lập luận toán học cho học sinh” [25] đã nhấn mạnh: Giáo dục toán học đóng vai trò nền tảng trong việc bồi dưỡng năng lực toán học toàn diện cho học sinh. Năng lực này bao hàm các yếu tố then chốt: tư duy logic toán học, khả năng xây dựng mô hình toán học, kỹ năng giải quyết vấn đề toán học, giao tiếp toán học hiệu quả và thành thạo trong việc ứng dụng công cụ hỗ trợ.
Tư duy phản biện toán học là trọng tâm cần được đặc biệt chú trọng và phát triển. Nghiên cứu này trình bày một 8 phương pháp giảng dạy toán học tiểu học nhằm mục tiêu tăng cường năng lực tư duy, lý luận toán học của học sinh. Để đạt hiệu quả tối ưu, giáo viên cần thiết kế các hoạt động học tập và thực hành phù hợp với từng cấp độ tư duy, lý luận toán học, tích hợp khéo léo vào từng nội dung bài học cụ thể. Việc này đòi hỏi sự chuẩn bị bài bản và thiết kế bài học chi tiết, hướng tới sự phát triển toàn diện năng lực học sinh.
Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi Luận văn Thạc sĩ năm 2014 của tác giả Nguyễn Văn Đức, với nhan đề "Biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi trường trung học cơ sở Thanh Thủy, Phú Thọ", đã khẳng định sự cần thiết phải tối ưu hóa công tác này. Nghiên cứu nhấn mạnh việc đổi mới nhận thức và tư duy toàn diện trong đội ngũ nhà trường – từ cán bộ quản lý đến giáo viên và học sinh – để thích ứng với xu hướng hiện đại hóa giáo dục, hướng tới nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi. Kết quả nghiên cứu góp phần thiết thực vào việc hoàn thiện mô hình quản lý giáo dục.Qua phân tích những điểm yếu hiện hữu, đề án kiến nghị các giải pháp khả thi, phù hợp điều kiện thực tế, góp phần nâng tầm chất lượng giáo dục toàn diện và đặc biệt là năng lực bồi dưỡng học sinh giỏi tại trường Trung học cơ sở Thanh Thủy. Đề án hướng tới một hệ thống quản lý hiệu quả và bền vững.
Tác giả Vương Thị Lan Hương (2015) trong luận văn Thạc sĩ “Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG Toán ở trường Tiểu học Thái Long, thành phố Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang” [31] nghiên cứu thực trạng bồi dưỡng HSG khối lớp 4,5 ở trường tiểu học Thái Long, với điều kiện cơ sở vật chất được đầu tư tốt, hoạt động bồi dưỡng HSG môn Toán đã có những thành tựu nhất định. Tuy nhiên, luận văn cũng đưa ra những hạn chế khi áp dụng các biện pháp, nội dung bồi dưỡng HSG theo hướng phát triển năng lực tư duy cho HS tiểu học, từ những hạn chế đó đề xuất một số giải pháp quản lý bồi dưỡng 9 HSG môn toán cấp tiểu học, lấy HS làm trung tâm, áp dụng công nghệ thông tin vào dạy học giúp các em tiếp cận kiến thức tốt hơn. Tác giả Lê Trường Giang (2015) trong luận văn Thạc sĩ “Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG ở trường phổ thông dân tộc nội trú trung học phổ thông huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên trong bối cảnh hiện nay” [20] đã đưa ra những luận giải về HSG và bồi dưỡng HSG, đồng thời khẳng định sự cần thiết và tầm quan trọng của hoạt động bồi dưỡng HSG trong nâng cao chất lượng GD-ĐT của nhà trường. Tác giả Phạm Thị Mỹ Hà (2016) trong luận văn Thạc sĩ “Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG tại trường trung học cơ sở Giao Thủy huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định trong bối cảnh hiện nay” [23] Trọng tâm nghiên cứu tập trung phân tích hoạt động bồi dưỡng HSG tại cấp trung học cơ sở, làm sáng tỏ ý nghĩa và tầm quan trọng thiết yếu của công tác này.
Trường trung học cơ sở Giao Thủy, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định, với vai trò giáo dục toàn diện học sinh ưu tú và đảm nhiệm trọng trách bồi dưỡng HSG cấp huyện, duy nhất trong huyện được giao nhiệm vụ bồi dưỡng HSG cấp tỉnh, đặt trách nhiệm quản lý hoạt động này lên hàng đầu đối với ban lãnh đạo nhà trường, nhằm tối ưu hóa hiệu quả công tác. Mặc dù đã đạt được những thành tựu đáng kể, song chất lượng bồi dưỡng HSG trong những năm gần đây vẫn chưa đạt được sự đồng đều và ổn định. Vì vậy, việc thiết lập một hệ thống quản lý khoa học, bài bản, đáp ứng yêu cầu đánh giá năng lực học sinh, nhu cầu xã hội, xu thế đổi mới giáo dục và hội nhập quốc tế là hết sức cấp thiết.