Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỘI NGŨ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO CHUẨN HIỆU TRƯỞNG CƠ SỞ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông Hiện nay, nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam, xem quan điểm “Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu” là chỉ đạo trong các chính sách giáo dục của mình. Để nâng tầm chất lượng giáo dục của một quốc gia, không thể không kể đến những đóng góp vô cùng quan trọng của đội ngũ hiệu trưởng nói chung và đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông nói riêng.
Thực tế, trên thế giới đã có một hệ thống công trình nghiên cứu đồ sộ về đội ngũ hiệu trưởng, tiêu biểu như: Tại Hoa Kỳ, công trình nghiên cứu của Tirozzi G.N [34], đã chỉ ra rằng đội ngũ hiệu trưởng tham gia vào quá trình giáo dục có trách nhiệm cam kết trở thành một phần và là chất xúc tác để thúc đẩy sự phá triển của trường học nhằm mục đích cuối cùng là cung cấp một chương trình chất lượng cao cho tất cả học sinh. Nhóm tác giả Stuart C. Smith and Philip K Piele [35] đã giới thiệu và nhấn mạnh vai trò của lãnh đạo nhà trường từ năm khía cạnh: con người, giá trị, cấu trúc, sứ mệnh và kỹ năng; giúp cho đội ngũ hiệu trưởng có cái nhìn sâu sắc và trí tuệ để đáp ứng những thách thức trong việc phát triển chất lượng giáo dục. Đồng thời, Fiore D.J [36]trong cuốn “Giới thiệu những tiêu chuẩn quản lý giáo dục, lý thuyết và thực hành” cũng đưa ra một văn bản toàn diện và thiết thực, giới thiệu cho đội ngũ cán bộ quản lý các khái niệm và lý thuyết về quản trị giáo dục, lồng ghép vào đó là các phân cảnh trong thế giới thực của các cán bộ quản lý trường học.
Tại Singapore, SEM - Mô hình quản lý trường học ưu việt [4], đề cập đến các tiêu chí để phát triển đội ngũ quản lý lãnh đạo ở Singapore, chẳng hạn như trình độ chuyên môn, năng lực chính trị, khả năng lãnh đạo,… Với vai trò là “đầu tàu” của một đơn vị, người hiệu trưởng phải tầm nhìn dài hạn và vạch kế hoạch phát triển phù hợp với nhà trường ở thời điểm hiện tại và tương lai. 8 Tại bang Victoria (Úc) tác phẩm của tác giả Chapman J.D[37] đã nghiên cứu về tuyển dụng xử dụng và phát triển đội ngũ lãnh đạo ở các trường, đề cập đến mối quan hệ giữa trình độ năng lực lãnh đạo với chất lượng nhà trường. Tại Việt Nam, các hội thảo với chủ đề xây dựng và phát triển đội ngũ nhà giáo và CBQL được Học viện Quản lý giáo dục phối hợp với một số trường đại học tổ chức đã chỉ ra được những thực trạng hiện tại của giáo dục Việt Nam nói chung và giáo dục phổ thông nói riêng, từ đó đưa ra một số biện pháp và khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng giáo dục của đất nước. Dựa trên cách tiếp cận chuẩn hiệu trưởng của một số có hệ thống giáo dục chất lượng cao như Hoa Kỳ, Canada, Úc,…ta có thể thấy hầu hết các nước có điểm nổi bật chung là chú trọng vấn đề hình thành và rèn luyện các kỹ năng lãnh đạo, quản lý song song với việc nâng cao trình độ chuyên môn.
Những nghiên cứu về quản lý đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông theo chuẩn Như đã trình bày: “Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu”, đã là quốc sách thì tất nhiên phải có một chuẩn nhất định để phát triển. Tính đến thời điểm hiện tại, đã có rất nhiều nghiên cứu về quản lý đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông theo chuẩn, tiêu biểu như: Theo nghiên cứu của các giả Nguyên Huy Hoàng trong “Một số giải pháp phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường trung học cơ sở các tỉnh Tây Bắc theo hướng chuẩn hóa”, để có thể phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường trung học cơ sở cần đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng hiệu trưởng theo chuẩn ở các điểm trường trên địa bàn các tỉnh Tây Bắc nói riêng và trong cả nước nói chung; huy động các tổ chức chính trị - xã hội tham gia bồi dưỡng đội ngũ hiệu trưởng trường THCS theo chuẩn; và tổ chức các đợt thi đua, khen thưởng để tăng thêm động lực và tinh thần cống hiến. Theo luận văn tiến sĩ của tác giả Trịnh Thị Hồng Hà trong “Đánh giá hiệu trưởng trường tiểu học Việt Nam theo hướng chuẩn hóa” [6], đã khảo nghiệm các tiêu chí và chỉ số trong chuẩn đánh giá hiệu trưởng trường tiểu học Việt Nam tại một số đơn vị trường học. Trên cơ sở tiếp cận vai trò và chức năng của đội ngũ hiệu 9 trưởng, luận án đã đưa ra mô hình đánh giá thông qua các hoạt động quản lý đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học ở địa phương và tiến hành đề xuất những điều kiện cần thiết khi áp dụng mô hình đánh giá hiệu trưởng trường tiểu học theo hướng chuẩn hóa.
Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của tác giả Trần Hữa Hoan:“Phát triển năng lực quản lý cho hiệu trưởng trường THPT Việt Nam đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay” [7]. Nghiên cứu này đề xuất một khung năng lực quản lý chuẩn cho hiệu trưởng các trường trung học phổ thông của Việt Nam. Trên cơ sở này, tác giả nghiên cứu thực trạng năng lực quản lý của đội ngũ cán bộ quản lý trường THPT và tiến hành so sánh, đánh giá theo khung năng lực đã đề xuất. Đồng thời, tác giả đưa ra những biện pháp để cán bộ quản lý nói chung và cán bộ quản lý trường phổ thông tại Việt Nam nói riêng nâng cao năng lực quản lý nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.
Ngoài ra, còn có các bài báo khoa học bàn về vấn đề Chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông và bồi dưỡng đội ngũ này theo chuẩn như: “Xây dựng Chuẩn hiệu trưởng và vấn đề đổi mới chương trình bồi dưỡng CBQL trường THPT đáp ứng yêu cầu chuẩn hóa” của tác giả Đặng Thị Thanh Huyền đăng trên Tạp chí Giáo dục, số 206, kỳ 1 năm 2009 [8], đã nghiên cứu mô hình năng lực của hiệu trưởng và xây dựng chuẩn hiệu trưởng trong bối cảnh đổi mới giáo dục, trên cơ sở đó đề xuất phương hướng nâng cao chất lượng và năng lực quản lý của đội ngũ cán bộ quản lý của cơ sở giáo dục phổ thông nhằm đáp ứng được những nhu cầu đương đại về cải cách giáo dục toàn diện.Hay “Vai trò và kỹ năng quản lý của hiệu trưởng trường THCS” của tác giả Nguyễn Huy Hoàng đăng trên Tạp chí Giáo dục số 259, kỳ 1 năm 2011 [9], đã cho thấy vai trò kép của đội ngũ hiệu trưởng trong trường THCS, đưa ra một số kỹ năng cần thiết của hiệu trưởng trường THCS nhằm giúp đội ngũ hiệu trưởng nâng cao năng lực, dễ dàng hơn trong việc đạt được các mục tiêu giáo dục. Các dẫn chứng trên cho thấy nhiều tác giả đã lựa chọn, phân tích và đánh giá vấn đề nghiên cứu về quản lý đội ngũ hiệu trưởng ở các điểm trường và địa phương từ nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, xét thấy trên kho tàng công trình nghiên cứu về giáo dục vẫn chưa có sự hiện diện của vùng đất Hải Dương, tác giả đã mạnh dạn 10 chọn đề tài “Quản lý đội ngũ hiệu trưởng trường trung học cơ sở huyện Kim thành, Tỉnh hải dương theo chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông” nhằm hoàn thiện và góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ CBQL trên bản đồ giáo dục Việt Nam. Khái niệm cơ bản của đề tài 1.
Quản lý Thuật ngữ quản lý được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, dựa trên cơ sở những cách tiếp cận khác nhau. - Quản lý: Trông coi và giữ gìn theo những yêu cầu nhất định [4]. - Quản lý: Tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định [5].Marx: “Quản lý là lao động điều khiển lao động” [6]. Theo Frederich Winslow Taylor (1956-1915) - nhà QL nổi tiếng đầu thế kỉ XX, cho rằng: “Quản lý là biết được chính xác điều bạn muốn người khác làm và sau đó hiểu được rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất” [4].
Theo nhóm tác giả Mĩ (H.Koontz, Cyrilonnell và HlinZweihrich) quan niệm “Quản lý là thiết kế và duy trì một môi trường mà trong đó các cá nhân làm việc với nhau trong các nhóm, có thể hoàn thành các nhiệm vụ và mục tiêu đã định” [6]. Theo tác giả Vũ Dũng và Nguyễn Thị Mai Lan cho rằng: “Quản lý là sự tác động có định hướng, có mục đích, có kế hoạch và có hệ thống thông tin của chủ thể đến khách thể của nó” [7]. Theo tác giả Trần Kiểm cho rằng: “Quản lý là những hoạch định của chủ thể quả lý trong việc huy động, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài tổ chức (chủ yếu là nội lực) một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất” [8]. Mọi hoạt động của xã hội đều cần tới quản lý để thực hiện những hoạt động kết hợp những con người, người trong các nhóm, các tổ chức nhằm đạt được những mục tiêu chung, hay nói cách khác quản lý là một yếu tố cần thiết để đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân để thực hiện các mục tiêu chung.
Quản lý là những hoạt động cần thiết được thực hiện khi con người kết hợp với nhau trong một tổ chức, nhóm để đạt mục tiêu. 11 Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra. Theo Phan Văn Kha xác định: “Quản lý là tập hợp các hoạt động lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra các quá trình tự nhiên, xã hội, khoa học, kỉ thuật và công nghệ để chúng phát triển hợp quy luật, các nguồn lực (hiện hữu và tiềm năng) vật chất và tinh thần, hệ thống tổ chức và các thành viên thuộc hệ thống, các hoạt động để đạt được các mục tiêu đã định” [9]. Gần đây nhất theo Nguyễn Lộc (2010) “Quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo, kiểm tra công việc của các thành viên trong tổ chức và sử dụng mọi nguồn lực sẵn có để đạt những mục tiêu của tổ chức” [10].