Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS Trong hướng nghiên cứu về dạy học phát triển NL cho học sinh, chúng tôi đặc biệt quan tâm tới những công trình đề cập đến sự khác biệt giữa dạy học phát triển NL cho HS và dạy học theo nội dung. Theo Đỗ Ngọc Thống, sự khác biệt lớn nhất giữa hai cách tiếp cận này là dạy học theo tiếp cận NL là GV sẽ giúp HS rút ra các kết luận, có được hiểu biết, tri thức thông qua tự thực hành và có được hiểu biết, tri thức còn với dạy học theo tiếp cận cận nội dung GV là người dạy giảng giải cho HS nghe và nhìn là chủ yếu [43].
Những đặc điểm này làm thay đổi vai trò của người dạy và người học trong quá trình tương tác. Từ việc truyền thụ một chiều, GV là trung tâm, dạy học phát triển NL lấy HS làm trung tâm, trải nghiệm để tự rút ra tri thức. GV là người hướng, giúp HS từng bước khám phá ra tri thức mới. Từ tiếp thu kiến thức một chiều, thụ động, HS chuyển sang chủ động, tiếp thu thông qua hoạt động thực hành, giúp các em hiểu, nắm vững kiến thức và dễ dàng vận dụng vào cuộc sống hơn.
Với điểm khác biệt đó, các nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý đến dạy học tích hợp để phát triển NL, đặc biệt là NL vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong thực tiễn. Đây cũng chính là một trong những NL mà GV tập trung phát triển cho học sinh. Những vấn đề trong thực tiễn thường đòi hỏi sự kết hợp của nhiều lĩnh vực tri thức mà HS nên ngay từ tiểu học, các em cần phải được hình thành và phát triển NL tổng hợp để có góc nhìn tổng thể về thế giới. HS có NL vận dụng kiến thức tốt phải có khả năng tổng hợp để sử dụng kiến thức, KN đã được học vào giải quyết các tình huống thực tiễn trong cuộc sống.
Lê Trung Hiếu [19] đã đưa ra yêu cầu NL vận dụng kiến thức của HS tiểu học là: Có khả năng tiếp cận vấn đề; Huy động kiến thức ban đầu liên quan đến tình huống cần giải quyết; Bước đầu mô tả được kế hoạch để giải quyết tình huống được đặt ra; Huy động kiến thức, thực tiễn qua trải nghiệm liên quan đến 6 tình huống; Đề xuất giải pháp giải quyết tình huống; Thực hiện giải pháp giải quyết tình huống và nhận ra sự phù hợp hay không phù hợp của giải pháp thực hiện. Đỗ Hương Trà (2015) giới thiệu các chủ đề tích hợp với các mức độ tích hợp khác nhau, từ tích hợp ở mức độ lồng/ghép/liên hệ đến tích hợp ở mức độ chương trình. GV không chỉ được cung cấp cụ thể những chỉ dẫn mà còn nâng cao sự tự tin, tính chủ động và sáng tạo trong việc lựa chọn cách thức tổ chức dạy học các chủ đề tích hợp để đáp ứng mục tiêu dạy học và phát triển đa dạng các NL của học sinh. Theo đó, dạy học không phải là tạo ra kiến thức hay truyền đạt kiến thức mà dạy cho người học học cách đáp ứng hiệu quả các đòi hỏi cơ bản liên quan đến môn học và có khả năng vượt ra ngoài phạm vi môn học để chủ động, thích ứng với cuộc sống trong tương lai [46].
Phát triển và đánh giá NL cho HS phải được tiến hành trong bối cảnh có ý nghĩa và ở những lĩnh vực học tập chủ chốt, từ đó hình thành và phát triển cho HS NL thích nghi với thực tiễn. Lương Việt Thái [40] chỉ ra rằng sự thành thạo trong quá trình phát triển NL cho HS phải được phát triển các thành phần và phải được “thực hành” trong những tình huống thực tiễn. Vì thế, trong quá trình dạy học, GV cần phải tạo cơ hội cho HS được trải nghiệm, nhằm đạt được sự thành thạo đối với những NL riêng biệt thông qua các thực hành trong các bối cảnh và kinh nghiệm học tập ở tất cả các lớp. Để khắc phục những nhược điểm của chương trình hướng nội dung, từ cuối thế kỷ XX có nhiều nghiên cứu mới về chương trình dạy học.
Chương trình giáo dục hướng phát triển năng lực nay còn gọi là dạy học hướng kết quả đầu ra (Outcome-Based Curriculum - OBC) hay nói rộng hơn là giáo dục hướng kết quả đầu ra (Outcome-Based Education - OBE) được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày đang nhận được sự quan tâm của nhiều quốc gia (dẫn theo [42]). Giáo dục hướng phát triển năng lực [3] nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp. Chương trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận 7 thức. Như vậy, dạy học hướng phát triển năng lực chủ trương giúp người học không chỉ biết học thuộc, ghi nhớ mà còn phải biết làm thông qua các hoạt động cụ thể, sử dụng những tri thức học được để giải quyết các tình huống do cuộc sống đặt ra.
Nói cách khác phải gắn với thực tiễn đời sống. Nghiên cứu về quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh Nghiên cứu về quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu, trong thập kỷ gần đây có thể kể đến các nghiên cứu tiêu biểu như là: Tác giả Lại Thị Thanh Linh (2013) với nghiên cứu “Một số biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học của hiệu trưởng trường tiểu học thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh” đã đề xuất một số biện pháp quản lý đổi mới PPDH của hiệu trưởng trường tiểu học thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển giáo dục tiểu học theo xu hướng hội nhập [23]. Tác giả Bùi Hải Vượng (2013) với đề tài: “Quản lý hoạt động đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS của Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Uông Bí tỉnh Quảng Ninh”. Đề xuất biện pháp quản lí hoạt động đổi mới phương pháp dạy học của Phòng GD&ĐT đối với các trường THCS, góp phần nâng cao chất lượng dạy học của cấp THCS thành phố Uông Bí tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2012-2015, hướng 2020.
[36] Tác giả Đinh Thị Bích Thảo (2014) trong công trình “Quản lý thực hiện đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS Phú Xá – Thành phố Thái Nguyên". Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp quản lý thực hiện đổi mới PPDH dạy học tại trường THCS Phú Xá – Thành phố Thái Nguyên, nhằm nâng cao chất lượng dạy học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. [40] Tác giả Lưu Văn Bảo (2014) với nghiên cứu “Quản lý đổi mới PPDH ở các trường THCS huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc trên cơ sở ứng dụng công nghệ thông tin”. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng việc quản lý đổi mới PPDH ở các trường THCS huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc trên cở sở ứng dụng CNTT, đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý đổi mới phương pháp dạy học trên cơ sở ứng dụng CNTT ở các trường THCS trong toàn huyện.
[4] 8 Tác giả Nguyễn Thị Minh Thúy (2015) với đề tài “Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường trung học cơ sở huyện Trấn Yên - Tỉnh Yên Bái theo hướng tiếp cận quản lý sự thay đổi”. Đề tài đề xuất các biện pháp quản lý đổi mới PPDH theo hướng tiếp cận quản lý sự thay đổi ở các trường THCS huyện Trấn Yên - Tỉnh Yên Bái, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả đổi mới PPDH và từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học của nhà trường. [44] Tác giả Phạm Thị Thu Hà (2015) với nghiên cứu “Quản lý đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực người học ở các trường THCS huyện Hải Hà, tỉnh Quảng Ninh”. Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp quản lý đổi mới PPDH môn Ngữ văn theo hướng tiếp cận năng lực người học tại các trường THCS huyện Hải Hà, tỉnh Quảng Ninh nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục.
[17] Tác giả Mai Thị Mận (2019) trong nghiên cứu “Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường Tiểu học Lý Thường Kiệt - Thành phố Hạ Long theo hướng phát triển năng lực học sinh”. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về đổi mới phương pháp dạy học và quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường tiểu học theo hướng phát triển năng lực học sinh, luận văn đề xuất một số biện pháp quản lý đổi mới PPDH ở trường tiểu học Lý Thường Kiệt - thành phố Hạ Long theo hướng phát triển năng lực học sinh nhằm đáp ứng chuẩn đầu ra và góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo. [25] Tác giả Vi Thị Hoài Mơ (2020) với công trình “Quản lý hoạt động đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường Trung học Phổ thông huyện Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai”. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, phân tích và đánh giá thực trạng từ đó đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động đổi mới PPDH theo hướng phát triển năng lực (ĐHPTNL) học sinh ở các trường THPT huyện Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở các trường THPT trên địa bàn huyện Bảo Thắng đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.
[26] Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập đến một số vấn đề cơ bản như: khái niệm, đặc điểm về phương pháp dạy học; đổi mới phương pháp dạy học; tầm quan trọng, sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học,. Tuy 9 nhiên, còn thiếu những công trình nghiên cứu một cách có hệ thống và đầy đủ về quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS.