Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ QLNN ĐỐI VỚI DI SẢN VĂN HÓA 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Di sản văn hóa, các loại hình di sản văn hóa 1. Di sản văn hóa Di sản văn hóa của một dân tộc là tất cả những giá trị có liên quan đến đời sống tinh thần và vật chất mà dân tộc đó đã tạo ra được trong lịch sử hình thành và phát triển của mình.
Điều 1 của luật DSVH năm 2011 xác định: DSVH quy định tại luật này bao gồm DSVH phi vật thể và DSVH vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều 4 của Luật DSVH quy định: DSVH vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm DTLS - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. Điều 5 của Luật DSVH quy định: Nhà nước thống nhất quản lý DSVH thuộc sở hữu toàn dân; công nhận và bảo vệ các hình thức sở hữu tập thể, sở hữu chung của cộng đồng, sở hữu tư nhân và các hình thức sở hữu khác về DSVH theo quy định của pháp luật. Quyền sở hữu, quyền tác giả đối với DSVH được xác định theo quy định của Luật này, Bộ luật dân sự và các quy định khác của pháp luật có liên quan.
Về công tác bảo vệ và phát huy giá trị DSVH, Điều 9 Luật DSVH quy định: 1. Nhà nước có chính sách bảo vệ và phát huy giá trị DSVH nhằm nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; khuyến khích tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài đóng góp, tài trợ cho việc bảo vệ và phát huy giá trị DSVH. Nhà nước bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu DSVH. Chủ sở hữu DSVH có trách nhiệm bảo vệ và phát huy giá trị DSVH.
Nhà nước đầu tư cho công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ trong việc bảo vệ và phát huy giá trị DSVH. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII khẳng định: “DSVH là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hóa. Hết sức coi trọng bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống (bác học và dân gian), văn hóa cách mạng, bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể.Văn hóa Việt Nam là thành quả hàng nghìn năm lao động sáng tạo, đấu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn thiện mình. Văn hóa Việt Nam đã hun đúc nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang của dân tộc”.
Các loại hình di sản văn hóa * DSVH phi vật thể và các đặc điểm của nó Khoản 1, Điều 2, Mục I Công ước bảo vệ DSVH phi vật thể của UNESCO năm 2003 quy định: DSVH phi vật thể" được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt, tri thức, kỹ năng và kèm theo đó là những công cụ, đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn hóa có liên quan mà các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần DSVH của họ. Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, DSVH phi vật thể được các cộng đồng và các nhóm người không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ một ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng 10 tạo của con người. Vì những mục đích của Công ước này, chỉ xét đến những DSVH phi vật thể phù hợp với các văn kiện Quốc tế hiện hành về quyền con người, cũng như những yêu cầu về sự tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng, các nhóm người và cá nhân, và về phát triển bền vững. DSVH phi vật thể được thể hiện ở những hình thức sau: - Các truyền thống và biểu đạt truyền khẩu, trong đó ngôn ngữ là phương tiện của DSVH phi vật thể; - Nghệ thuật trình diễn; - Tập quán xã hội, tín ngưỡng và các lễ hội; - Tri thức và tập quán liên quan đến tự nhiên và vũ trụ; - Nghề thủ công truyền thống.
Khoản 1, Điều 4 Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật DSVH năm 2008 quy định: DSVH phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác. Tuy nội hàm khái niệm DSVH phi vật thể có khác nhau nhưng về cơ bản, đặc điểm của DSVH phi vật thể đều có những điểm chung đó là: - DSVH phi vật thể được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, ở thế hệ sau được bổ sung cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn cuộc sống, vì thế - DSVH phi vật thể thể hiện tinh thần văn hóa của mỗi dân tộc, thể hiện qua quan niệm, tư tưởng, tâm tư tình cảm, lối sống của dân tộc đó. - DSVH phi vật thể mang tính trừu tượng cao, khó nắm bắt, không mang tính biểu tượng chung cho tất cả các cộng đồng. 11 - Vai trò của DSVH phi vật thể trước hết là phục vụ cuộc sống vật chất và tinh thần cho con người.
Trong quá trình trao truyền, DSVH phi vật thể chắt lọc trở thành cái cốt lõi, phản ánh bản sắc văn hóa của một cộng đồng, một dân tộc. * DSVH vật thể và các đặc điểm của nó Khoản 1, Điều I, Công ước về việc bảo vệ DSVH và tự nhiên của thế giới được Đại hội đồng UNESCO thông qua tại Paris ngày 16/11/1972, DSVH là: Các di tích: các công trình kiến trúc, điêu khắc hoặc hội hoạ hoành tráng, các yếu tố hay kết cấu có tính chất khảo cổ, các văn bản, các hang động và các nhóm yếu tố có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học. Các quần thể: các nhóm công trình xây dựng đứng một mình hoặc quần tụ có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học, do kiến trúc, sự thống nhất của chúng hoặc sự nhất thể hoá của chúng vào cảnh quan. Các thắng cảnh: các công trình của con người hoặc những công trình của con người kết hợp với các công trình của tự nhiên, cũng như các khu vực, kể cả các di chỉ khảo cổ học, có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, thẩm mỹ, dân tộc học hoặc nhân chủng học.
Điều 4 Luật DSVH quy định: DSVH vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm DTLS - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. DTLS - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học. Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử thẩm 12 mỹ, khoa học. Di vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.
Cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học, có từ một trăm năm tuổi trở lên. Bảo vật quốc gia là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị đặc biệt quý hiếm tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học. Các DSVH đó đặc điểm mang dấu ấn cội nguồn, dấu ấn lịch sử dựng và giữ nước, dấu ấn lối sống và dấu ấn gắn với tôn giáo tín ngưỡng. Trong quá trình xây dựng nền văn hóa thì có sự giao thoa giữa các nền văn hóa, vì vậy, DSVH của Việt Nam có ảnh hưởng đến văn hóa của các nước.
Quản lý nhà nước đối với di sản văn hóa 1. Khái niệm quản lý nhà nước, hành chính nhà nước * Quản lý nhà nước: QLNN là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước, sử dụng pháp luật và chính sách để điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội. QLNN là hoạt động của nhà nước trên tất cả các lính vực lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại của nhà nước. QLNN là sự tác động của chủ thể mang quyền lực nhà nước, chủ yếu bằng pháp luật tới các đối tượng quản lý nhằm thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại của nhà nước.
* Hành chính nhà nước Hành chính nhà nước là hình thức hoạt động của nhà nước được thực hiện trước hết và chủ yếu bới các cơ quan hành chính nhà nước, có nội dung là đảm bảo sự chấp hành luật, pháp lệnh, nghị quyết của cơ quan quyền lực nhà nước, nhằm tổ chức và chỉ đạo một cách trực tiếp và thường xuyên công 13 cuộc cây dựng kinh tế, văn hóa, kinh tế, chính trị.Hoạt động quản lý hành chính nhà nước là là hoạt động chấp hành – điều hành của nhà nước. Khái niệm quản lý nhà nước đối với di sản văn hóa * Quản lý nhà nước về văn hóa QLNN về văn hóa là hoạt động thực thi quyền hành pháp nhà nước, là hoạt động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực của nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người thuộc các lĩnh vực văn hóa, do cơ quan thuộc bộ máy hành chính tiến hành nhằm duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật về văn hóa, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về văn hóa của con người.
