CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÍ LUẬN DẠY HỌC VÀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về hoạt động dạy học và quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh Phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề không phải là một phương pháp dạy học mới mà nó được đề cập và quan tâm từ những năm 90 của thế kỷ XX đến nay nó đã trở thành xu thế giáo dục quốc tế hóa. Giáo dục theo định hướng năng lực (Competency based education) xuất hiện đầu tiên ở Mỹ.
Đạo luật Nông nghiệp Morrill Land 1862 cung cấp nền tảng đầu tiên cho khái niệm nền giáo dục ứng dụng dựa trên nhu cầu của các nông trại và nông dân, những người không thể theo học đại học và cao đẳng danh tiếng của miền Đông nước Mỹ. Khi cuộc cách mạng công nghiệp nổ ra, việc sản xuất nông trại được máy móc hóa dẫn đến việc xây dựng các trường cao đẳng nông nghiệp ở vùng nông thôn, cung cấp cơ hội đào tạo nghề cho nông dân tương lai, trợ giúp cho các hoạt động và quản lý nền sản xuất nông nghiệp quy mô lớn của Mỹ. Các chương trình giảng dạy nhấn mạnh vào đào tạo hơn là dạy và học theo lối truyền thống. Mục tiêu là hướng tới đánh giá việc khả năng vận dụng kiến thức được học của học sinh vào các tình huống công việc thực tế.
Mô hình giáo dục này phát triển mạnh mẽ vào những năm 70 ở Mỹ và sau đó lan rộng ra quốc gia khác. Tuy nhiên, mô hình này đầu tiên chủ yếu được áp dụng trong lĩnh vực đào tạo nghề. Trong những thập niên gần đây, các nền giáo dục 6 tiến bộ đã đưa mô hình này vào áp dụng trong giáo dục phổ thông và đại học. Mục tiêu dạy học của chương trình dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh được mô tả thông qua các nhóm năng lực, nhằm giúp HS phát triển các năng lực chung và năng lực riêng biệt.Boyatzis (1982): Để dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS đạt hiệu quả thì cần phải thực hiện mô hình dạy học một cách có hệ thống theo ba nội dung: (1) Xác định các năng lực; (2) Phát triển chúng; (3) Đánh giá các nội dung đó một cách khách quan.Rodger (2001): Ông cho rằng dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS hay nói cách khác là dạy học theo hướng tiếp cận năng lực học tập của HS trong dạy học là tập trung vào kết quả học tập, nhằm hướng tới những gì người học dự kiến phải làm được.
Tác giả Trần Kiểm trong sách "Các vấn đề cơ bản của khoa học quản lý giáo dục" đã nêu khái quát về phương pháp macxit, tư tưởng Hồ Chí Minh và các phương pháp tiếp cận khác, chẳng hạn như sơ đồ PERT có 5 tiêu chuẩn SMART, thang bậc nhu cầu do Maslow đề ra .[42] Trong cuốn “Giáo trình PPDH môn Toán ở THPT theo định hướng tích cực” tác giả Bùi Thị Hương đã đi sâu vào nghiên cứu phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh, tác giả đã chỉ ra những cách giáo viên tiến hành hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh. Ngoài các hoạt động dạy học của giáo viên còn có các hoạt động học tập của học sinh. Nếu học sinh biết cách chủ động, tích cực tự học, nghiên cứu thì học sinh sẽ nhanh chóng tiếp thu được kiến thức và phát triển nhân cách toàn diện. Các nghiên cứu về dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực học sinh Theo chương trình GDPT mới 2018, hiện nay phương thức dạy học theo định hướng nội dung đang dần chuyển sang phương thức dạy học theo định hướng năng lực và phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực đã 7 được nhiều nhà giáo dục, nhiều tác giả trong nước nghiên cứu và vận dụng.
Đỗ Ngọc Thống (2011), Lương Viết Thái (2012), Nguyễn Công Khanh (2014) đề cập đến những nội dung như: sự hình thành và phát triển của xu hướng dạy học tiếp cận năng lực; đặc trưng và ưu thế của tiếp cận dạy học tiếp cận năng lực qua nghiên cứu; mô hình năng lực trong dạy học (đối với các nghiên cứu ở nước ngoài); sự cần thiết phải chuyển sang dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề học sinh; thiết kế chương trình dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề học sinh; tổ chức hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề học sinh. Vấn đề quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề học sinh được đề cập bởi một số tác giả như: Đặng Quốc Bảo và Phạm Minh Mục (2015), Nguyễn Thu Hà (2014), Phạm Đỗ Nhật Tiến (2015), Hoàng Hòa Bình (2015), Nguyễn Vũ Bích Hiền 2014,. Trong bối cảnh công nghệ phát triển như hiện nay, dễ dàng có thể nhận ra đã học truyền thống theo hướng tiếp cận nội dung không còn phù hợp [24]. Nguyễn Văn Ngọc (2017), Tạp chí Giáo dục, Tổng quan nghiên cứu quản lý hoạt động dạy học môn Toán bằng tiếng Anh ở trường trung học phố thông theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.
Những khái niệm cơ bản 1. Quản lý giáo dục Theo P. Khuđôminxky (nhà lý luận Xô Viết): “Tất cả những tác động có hệ thống, có kế hoạch, có ý thức và có mục đích của chủ thể quản lý ở các cấp khác nhau đến các khâu của hệ thống (từ cấp mầm non đến cấp phòng, sở và Bộ) nhằm mục đích đảm bảo sự phát triển toàn diện và hài hòa của HS là công việc của nhà QLGD. Tóm lại, QLGD là hoạt động điều hành, phối hợp các lực lượng giáo dục gia đình – nhà trường – xã hội, nhằm đẩy mạnh công tác giáo dục và đào tạo học sinh trong nhà trường theo yêu cầu phát triển của xã hội.
Và trong hệ thống giáo dục đó, học sinh giữ vai trò trung tâm của mọi hoạt động. GV là 8 người hướng dẫn, định hướng các em hoàn thành nhiệm vụ hoạt động. Dạy học và hoạt động dạy học 1. Dạy học Trong trường học không thể thiếu hoạt động dạy học, có thể nói dạy học là yếu tố chính trong trường học.
1 Dấu hiệu của quá trình dạy học Quá trình dạy học của giáo viên. Vậy quá trình dạy học là gì? Dạy học chính là giáo viên mang những kiến thức, tri thức của nhân loại để truyền thụ cho học sinh, học sinh tiếp nhận kiến thức, tri thức nhân loại đó. Hoạt động dạy học * Hoạt động dạy của giáo viên Ở hoạt động này chủ thể là giáo viên: Giáo viên nghiên cứu, tìm hiểu giúp học sinh tiếp thu, lĩnh hội kiến thức, tri thức, kỹ năng kỹ xảo một cách khoa học. Trong hoạt động dạy giáo viên là chủ thể tác động vào đối tượng nhận thức, cần truyền đạt kiến thức là học sinh.
Như vậy, Hoạt động dạy học là giáo viên sử dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học để truyền thụ cho học sinh những nội dung, kiến thức nhằm đáp 9 ứng được các mục tiêu đề ra. Để hoạt động dạy mang lại hiệu quả cao thì giáo viên cần tìm hiểu thêm về vốn hiểu biết, năng lực, hứng thú … của học sinh. * Hoạt động học của học sinh Trong hoạt động học, học sinh là trung tâm, những nội dung kiến thức, tri thức giáo viên càn dạy và học sinh càn lĩnh hội. Học sinh sẽ tự điều khiển, tìm tòi, khám phá (dưới sự giám sát, chỉ dẫn của giáo viên) để lĩnh hội, tiếp thu, phát hiện tri thức.
Học là quá trình đạt được sự hiểu biết, kiến thức, kỹ năng, hành vi, giá trị, thái độ và sở thích mới. Học là quá trình nghiên cứu, tiếp thu thêm kiến thức, là quá trình cơ bản trong hành trình phát triển nhân cách. Hoạt động học là hoạt động học sinh chiếm lĩnh kiến thức, tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, hình thành năng lực thông qua tiếp nhận của bản thân bằng nhiều phương pháp khác nhau. Như vậy, hoạt động dạy của giáo viên có hai chức năng chính đó là truyền đạt thông tin, kiến thức, tri thức và tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức của học sinh; còn hoạt động học của học sinh là lĩnh hội thông tin, tri thức mà giáo viên truyền đạt và tự lựa chọn hình thức tiếp nhận thông tin kiến thức, điều khiển quá trình nhận thức của mình, tự tìm tòi, khám phá và phát hiện tri thức.
Vậy “Dạy học là mối quan hệ hai chiều, là quá trình tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh, Giáo viên truyền đạt, điều khiển và học sinh lĩnh hội, chiếm lĩnh tri thức nhằm tạo cho học sinh khả năng phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhân cách. * Hoạt động dạy học Một số đặc trưng của hoạt động dạy học đó là hoạt động có mục đích rõ ràng dạy cái gì và học cái gì trong từng nội dung theo mục tiêu giáo dục. Hoạt động dạy học là Hoạt động có nội dung, chương trình kế hoạch cụ thể theo quy định của Bộ giáo dục. Được tổ chức, thực hiện tại một không gian, môi trường nhất định (lớp học, phòng thí nghiệm, phòng thực hành).
Là hoạt động 10 đa dạng gồm: Hoạt động cá nhân, nhóm đôi, nhóm 4, cả lớp, … hình thành kỹ năng, năng lực hợp tác, thảo luận, giao tiếp cho HS. Quản lý hoạt động dạy học ở trường THCS Hoạt động dạy học là hoạt động trung tâm của nhà trường, là một trong những hoạt động giữ vai trò chủ đạo và nó chính là nền tảng cho các hoạt động giáo dục khác trong nhà trường. Để quản lý tốt hoạt động dạy học, hiệu trưởng cần xác định rõ mục tiêu chung và cụ thể của giáo dục phổ thông nói chung và THCS nói riêng theo Luật giáo dục. Quản lý hoạt động dạy học là hoạt động có mục đích, có kế hoạch nhằm đạt mục tiêu dạy học.
Là việc quản lý đồng thời hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh và quản lý phương pháp dạy học, quản lý phương pháp đánh giá kết quả học tập của học sinh. Người quản lý cần phải có con mắt nhìn ra trông rộng, chú trọng giáo dục toàn diện học sinh nhằm góp phần đào tạo nên thế hệ trẻ năng động, sáng tạo, bổ sung nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.