Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÂN HÓA 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Dạy học là nhiệm vụ quan trọng của mỗi nhà trường. Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy học là một vấn đề luôn được quan tâm nghiên cứu. Trong đó phát triển các vấn đề lý thuyết và thực tiễn quản lý và dạy học luôn là trung tâm chú ý của các nhà giáo dục trong và ngoài nước từ xưa đến nay.
Con người sáng tạo ra mọi của cải vật chất để nuôi sống mình, duy trì sự tồn tại và phát triển của xã hội, duy trì nòi giống và là lực lượng cải tạo xã hội. Vì vậy nhân tố con người tuy là vấn đề cổ xưa, nhưng lại luôn mới mẻ, thu hút sự chú ý, thảo luận và nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhiều ngành khoa học vì con người là chủ thể của hoạt động sáng tạo. Bản chất con người là một thực thể sinh học xã hội, là sản phẩm cao nhất, hoàn thiện nhất của sinh giới. Con người cùng với trí tuệ đã trở thành nhân tố quyết định của sự phát triển kinh tế xã hội, sự giàu có và thịnh vượng của xã hội.
Hầu hết các nhà nghiên cứu, các nhà lãnh đạo của các quốc gia trên thế giới đều khẳng định rằng “Giáo dục là động lực để phát triển kinh tế - xã hội, nguồn lực con người là tài sản quyết định cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, hiện đại hóa đất nước”. Từ những năm 50 đến những năm 70 của thế kỷ XX, vấn đề dạy học theo hướng phân hóa năng lực người học được quan tâm và phát triển mạnh, theo đó thời kỳ này có nhiều công trình nghiên cứu về năng lực và tổ chức hoạt động dạy học trong các nhà trường được triển khai thực hiện. Ở phương Đông cổ đại, nhất là ở Trung Hoa và Ấn Độ, đã sớm xuất hiện những tư tưởng về quản lý nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng. Khổng Tử (551-479 TCN) cho rằng dạy học là phải “Dùng cách gợi mở, đi từ gần đến xa, từ đơn giản đến phức tạp, nhưng vẫn đòi hỏi người học phải tích cực suy nghĩ, đòi hỏi học trò phải luyện tập, phải hình thành về nề nếp, thói quen trong học tập" và phải “Học không biết chán, dạy không biết mỏi”.
7 Các tác giả Eisuke Saito, Masatsugu Murase, Atsushi Tsukui ở Nhật Bản là những người nghiên cứu dạy học phát triển năng lực. Các kết quả nghiên cứu về xây dựng cộng đồng học tập trong nhà trường của các tác giả trên đã được phổ biến rộng rãi, trong đó có Việt Nam [19]. Việt Nam là một dân tộc có truyền thống hiếu học. Hoạt động dạy học xuất hiện rất sớm.
Thời nhà Trần, thầy giáo Chu Văn An (1292-1370) đã vượt qua ngưỡng cửa làm thầy giáo giỏi của một đời để đạt tới làm “thầy giáo của muôn đời”. Từ xưa, cha ông ta đã biết làm thế nào để quản lý đất nước tốt nhất, quản lý việc học tốt nhất. Đặc biệt, ở thế kỷ XX, Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890-1969) đã để lại cho chúng ta những tư trưởng quý báu về vai trò của quản lý và cán bộ QLGD, phương pháp lãnh đạo và quản lý, về triết lý giáo dục “dạy tốt, học tốt”. Thời gian gần đây đã có nhiều công trình nghiên cứu về khoa học QL của các nhà nghiên cứu và các giảng viên đại học được viết dưới dạng giáo trình, sách tham khảo, phổ biến kinh nghiệm đã được công bố như các tác giả: Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Minh Hạc, Trần Quốc Thành, Đặng Bá Lãm, Hà Thế Ngữ, Nguyễn Bá Dương, Nguyễn Văn Lê, Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Quốc Chí,.
Bằng sự tổng hòa các kiến thức về giáo dục học, tâm lý học, xã hội học, …, các tác giả đã thể hiện trong công trình nghiên cứu của mình một cách khoa học về khái niệm QL, nguyên tắc và phương pháp QL, nghệ thuật QL nói chung và QLGD, quản lý trường học nói riêng. Ngoài những tài liệu dưới dạng sách, bài báo như trên còn có thể kể đến rất nhiều luận văn thạc sĩ của các tác giả sau: Trần Hữu Minh, Nguyễn Văn Thanh, Lê Sĩ Hải, Nguyễn Đức Lợi, Nguyễn Văn Bê, Nguyễn Thị Hoa, Hoàng Văn Huân, Đỗ Thị Kim Anh, Đỗ Văn Tải, … Các tác giả này đều chủ yếu tập trung nghiên cứu các đề tài về biện pháp quản lý DH của hiệu trưởng nhưng lại có sự khác nhau về cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu, về phạm vi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và về địa bàn nghiên cứu. Trong nhiều nghiên cứu về quản lý trường học từ những năm 1970, vấn đề quản lý nhà trường hiệu quả đã được quan tâm; Rossow (1990) chỉ ra vai trò của hiệu trưởng ngày nay chuyển trọng tâm từ quản lý sang lãnh đạo dạy học. Bên cạnh các nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học nói chung, một số tác giả đã quan tâm nghiên cứu quản lý dạy học một môn học cụ thể.
Tác giả Lê Thúy Hòa với đề tài “Quản lý dạy học môn Sinh học ở các trường THPT thành phố Điện Biên, tỉnh Điện Biên đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục” năm 2015. Tác giả Trần Xuân Điện với đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở THPT Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên” năm 2013. Tác giả Khuất Thanh Quang với luận văn thạc sĩ QLGD “Quản lý dạy học môn Tiếng Anh ở các trường THPT huyện Ba Vì, Hà Nội” năm 2015.Các đề tài này đã nghiên cứu để đề xuất các biện pháp QLDH ở cấp học THPT của một địa phương hoặc QLDH một môn học cụ thể ở một trường học, một cấp học quan tâm đến đặc thù của mỗi môn học, đặc điểm học sinh và điều kiện thực tế của nhà trường. Về “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng các trường THPT huyện Kiến Thụy thành phố Hải Phòng trong giai đoạn hiện nay” đã được tác giả Trần Thị Hoa (2008) phân tích cụ thể.
Tác giả Nguyễn Quyết Tiến (2012) đã đề cập đến “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Yên Bái” Tác giả Bùi Văn Phong (2012) – “Quản lý hoạt động dạy học ở các trường THPT huyện huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình”; Tác giả Phạm Quốc Khánh đã thực hiện đề tài “Quản lí hoạt hoạt động dạy học theo hướng phân hóa ở Trường THPT Chu Văn An, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên”, Như vậy, dạy học nói chung và quản lý dạy học phân hóa đã được nhiều nhà khoa học, nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu ở những khía cạnh khác nhau. Trong các công trình nghiên cứu, các tác giả đã chỉ rõ vai trò, tầm quan trọng của DHPH (dạy học phân hóa), phương pháp sư phạm của người thầy nhằm hướng dẫn cho người học phương pháp tự học, hình thành ở người học kỹ năng tự học. Đồng thời cũng đề ra một số biện pháp tổ chức, QL HĐDHPH của người học. 9 Trong quá trình học tập và nghiên cứu các tài liệu, các công trình nghiên cứu của các tác giả tôi thấy chưa thể bao quát hết được các đặc thù riêng của mỗi bộ môn, từng khu vực, vùng miền khác nhau.
Thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La là một tỉnh miền núi, kinh tế còn rất khó khăn, chưa có một nghiên cứu đầy đủ nào về vấn đề quản lý DH môn Hóa học theo hướng phân hóa trong bối cảnh thực hiện đổi mới giáo dục hiện nay. Vì vậy, trong khuôn khổ luận văn này sẽ đi sâu hơn về cơ sở lý luận, tìm hiểu thực trạng quản lý DH môn Hóa học theo hướng phân hóa ở các trường THPT của thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La và từ đó đề xuất một số biện pháp quản lý DH môn Hóa học theo hướng phân hóa. Do mức độ nghiên cứu, tài liệu, kiến thức và thời gian nghiên cứu có hạn nên chúng tôi chỉ nghiên cứu các biện pháp QLDH theo hướng phân hóa ở cấp vi mô (dạy học phân hóa HS trong lớp học ở trường THPT), ở đây chủ thể quản lý là người Hiệu trưởng. Các biện pháp tập trung vào người hiệu trưởng quản lý việc dạy học theo hướng phân hóa HS trong lớp học ở trường THPT như thế nào trong điều kiện cụ thể của địa phương, từng trường.
Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1. Khái niệm về dạy học Nhiều nhà khoa học đã tiếp cận khái niệm dạy học từ cơ sở của lý luận của quá trình giáo dục tổng thể. Mặt khác, xét quan hệ giữa các thành tố cấu trúc của hoạt động, một số tác giả đã luận giải về nội hàm của khái niệm dạy học từ những góc độ khoa học khác nhau như: giáo dục học, tâm lý học,. dưới đây: Tiếp cận dạy học từ góc độ giáo dục học “Dạy học - một trong các bộ phận của quá trình tổng thể giáo dục nhân cách toàn vẹn - là quá trình tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh nhằm truyền thụ và lĩnh hội tri thức khoa học, những kỹ năng và kỹ xảo hoạt động nhận thức và thực tiễn, để trên cơ sở đó hình thành thế giới quan, phát triển năng lực sáng tạo và xây dựng phát triển các phẩm chất của nhân cách người học theo mục đích giáo dục” [38].
Theo hướng tiếp cận dạy học từ tâm lý học: Dạy học được hiểu là sự biến đổi hợp lý hoạt động và hành vi của người học trên cơ sở cộng tác hoạt động và hành vi của người dạy và người học. 10 Tiếp cận dạy học từ góc độ điều khiển học: “Dạy học là quá trình cộng tác giữa thầy và trò nhằm điều khiển - truyền đạt và tự điều khiển - lĩnh hội tri thức nhân loại nhằm thực hiện mục đích giáo dục” [18]. Theo tác giả Thái Duy Tuyên: “Dạy học là một bộ phận của quá trình giáo dục (nghĩa rộng), là quá trình tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh nhằm truyền thụ và lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người (kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo,…) để phát triển những năng lực và phẩm chất của người học theo mục đích giáo dục” [36]. Theo tác giả Phạm Minh Hạc: “Dạy học là một chức năng xã hội, nhằm truyền đạt và lĩnh hội kiến thức, kinh nghiệm xã hội đã tích lũy được, nhằm biến kiến thức, kinh nghiệm thành phẩm chất và năng lực cá nhân” [21].