CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÂN HÓA 1. Tổng quan các nghiên cứu về dạy học và quản lý dạy học ở trường phổ thông theo hướng phân hóa 1. Các nghiên cứu về dạy học theo hướng phân hóa Tư tưởng chủ đạo của dạy học theo hướng phân hóa đã được tác giả Nguyễn Bá Kim (2004) đề cập trong “Giáo trình PPDH môn Toán” như sau: DHPH xuất phát từ sự biện chứng của sự thống nhất và phân hóa, từ yêu cầu cần đảm bảo thực hiện tốt nhất các mục tiêu dạy học, đồng thời khuyến khích phát triển tối đa hóa và tối ưu những khả năng của từng cá nhân [21]. Tôn Thất Thân (2005), “Một số giải pháp thực hiện chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phân hóa” đã đề cập đến việc nâng cao nhận thức của giáo viên và cán bộ quản lí giáo dục về DHPH [30].
Tác giả đã đưa yêu cầu DHPH thành một nội dung cải tiến quản lí chuyên môn trong nhà trường phổ thông; tổ chức hoạt động ngoại khóa; giới thiệu rộng rãi cho toàn thể giáo viên về chuẩn kiến thức, kĩ năng và thái độ của từng môn học. Nghiên cứu “Những căn cứ khoa học và các phương thức thực hiện phân hóa giáo dục” của tác giả Phạm Quang Huân (2007) cho thấy nguyên tắc “tính phù hợp” trong tư tưởng về dạy học phân hoá và được phát biểu khá nhất quán: “đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức chung và tính vừa sức riêng trong dạy học; đảm bảo tính vừa sức và tính cá biệt trong quá trình giáo dục” [17]. Sau này, trong các tài liệu giáo dục khác, nguyên tắc đó được khẳng định lại: Đảm bảo tính vừa sức, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi; đảm bảo sự thống nhất giữa đồng loạt và phân hoá… Đoàn Duy Hinh (2007), “Phân hóa trong dạy học ở bậc trung học trên thế giới”, Kỷ yếu hội thảo khoa học phân hóa GD phổ thông, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội [14]. Trong đó, tác giả đề cập đến các cách phân hóa người 7 học cũng như hình thức phân hóa.
Đồng thời tác giả cũng đưa ra những năng lực sư phạm cần có của người giáo viên để phù hợp theo hướng phân hóa. Ngoài ra, các tác giả như: Đặng Thành Hưng (2008) “Cơ sở sư phạm của DHPH” đã đề cập đến khái niệm DHPH và cơ sở xuất phát của việc DHPH. Bao gồm cơ sở triết học, cơ sở tâm lí học, cơ sở GD học của việc DH theo quan điểm DHPH [18]. Nguyễn Lan Phương (2009), “Xu hướng người học và khả năng thực hiện phân hóa GD phổ thông Việt Nam giai đoạn sau năm 2015”, tạp chí Khoa học GD, số 49, trong đó tác giả đưa ra nhận định rằng định hướng này là rất khả thi và phù hợp với xu thế phát triển [27].
Lê Thị Thu Hương (2011), “Quản lý lớp học theo định hướng phân hóa”, tạp chí GD số 262, đề cập đến việc DHPH: phân hóa các đối tượng HS, quá trình làm quen với DHPH; Phân hóa thời gian; Thiết kế các hoạt động DHPH: hoạt động “mỏ neo”, giao nhiệm vụ học tập cho HS, hoạt động hỗ trợ của GV và bạn học [20]. Năm 2012, tác giả Smit và Humpert và Tomlinson có bài viết “Differentiation teaching in small schools” chỉ ra rằng: dạy học theo hướng phân hóa đòi hỏi giáo viên sử dụng các phương pháp giảng dạy khác nhau được điều chỉnh và áp dụng cho các nhu cầu đa dạng và cá nhân của người học trong lớp học góp phần vào việc dạy và học hiệu quả [39]. Tác giả Lê Hoàng Hà (2012) trong Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành quản lý giáo dục “Quản lý dạy học theo quan điểm dạy học theo hướng phân hóa ở trường THPT hiện nay” đã nghiên cứu về DHPH và QLDH theo hướng phân hóa nhận định tất cả các nước phát triển và các nước đang phát triển hàng đầu thế giới đều thực hiện dạy học theo hướng phân hóa ở bậc Trung học, thậm chí cả ở bậc Tiểu học. Ở cấp trung học phổ thông, việc dạy học phân hóa được thực hiện với mức độ sâu hơn, rộng hơn chủ yếu bằng cách phân nhiều ban hoặc nhiều luồng kết hợp với môn học và giáo trình tự chọn (bắt buộc và tùy ý) hoặc bằng cách hoàn toàn tự chọn [13].
Các nghiên cứu về dạy học môn Hóa học ở trường trung học phổ thông theo hướng phân hóa Kết quả thực nghiệm sư phạm đề tài “Nghiên cứu và áp dụng quan điểm dạy học ở trường THPT nhằm tích cực hóa nhận thức của học sinh (chương nhóm Nitơ – hóa học 11 nâng cao)”, tác giả Nguyễn Thị Liên (2012) khẳng định có thể áp dụng phương pháp dạy học theo hướng phân hóa ở một số nội dung khác của chương trình Hóa học phổ thông và là giải pháp vô cùng cần thiết [23]. Đề tài của Lưu Thị Phương Mai (2013) “Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phân hóa các chương este – lipit, cacbohiđrat hóa học 12 trung học phổ thông” tiếp tục khẳng định trong dạy học, để phát huy vai trò phải luôn đảm bảo nguyên tắc đó là sự thống nhất đồng loạt và phân hóa, khi đó tất cả học sinh tiếp thu kiến thức phù hợp với khả năng của bản thân gọi là tính vừa sức [24]. Ngô Thị Dung (2014) trong Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học “Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phân hóa phần đại cương về hóa hữu cơ và Hiđrocabon no lớp 11 ở trường THPT” quan niệm để thực hiện dạy học theo hướng phân hóa giáo viên cần dành nhiều thời gian để tiếp cận học sinh trên nhiều phương diện khác nhau nhằm nắm bắt được khả năng, trình độ học tập và nguyện vọng của từng học sinh, từ đó có kế hoạch giảng dạy cho phù hợp với từng đối tượng. Chương trình THPT được triển khai thực hiện dưới hình thức phân ban kết hợp với tự chọn, đó là giải pháp thực hiện dạy học theo hướng phân hóa [11].
Tác giả Hoàng Thị Mai Trang (2015), trong Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học môn Hóa “Dạy học theo hướng phân hóa phần dẫn xuất của Hiđrocabon nhằm nâng cao hứng thú học tập môn Hóa học cho học sinh trung học phổ thông” đã chỉ ra với môn Hóa học là một lĩnh vực mới và trừu tượng đối với học sinh THPT. Nếu các giờ dạy vẫn được 9 tiến hành đồng loạt, áp dụng như nhau cho mọi đối tượng học sinh, các câu hỏi, bài tập đưa ra cho mọi đối tượng học sinh đều có chung một mức độ khó - dễ thì có thể sẽ không phát huy được khả năng tư duy sáng tạo của học sinh khá, giỏi, trong khi đó học sinh yếu, kém thì sẽ không nắm được kiến thức và hình thành được kỹ năng cơ bản. Để khắc phục vấn đề trên, chỉ có dạy học theo hướng phân hóa mới giải quyết mâu thuẫn này [33]. Ngoài ra, tác giả Lê Thị Thanh Nga (2015) trong Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học “Sử dụng hệ thống bài tập phân hóa trong giảng dạy chương Ancol – Phenol Hóa học 11 THPT” cũng đã xây dựng một hệ thống bài tập hóa học để dạy học theo hướng phân hóa ở trường THPT nhằm nâng cao hứng thú học tập cho HS [25].
Điều này rất cần thiết và là công cụ cho việc dạy học theo hướng phân hóa, đặc biệt là môn Hóa học. Trong đề tài “Vận dụng các quan điểm dạy học theo hướng phân hóa trong dạy học hóa học để phát triển năng lực giải quyết năng lực vấn đề cho học sinh (chương oxi – lưu huỳnh – lớp 10 chuẩn)” tác giả Tăng Thị Thúy Vi (2018) nhấn mạnh phương pháp dạy học theo dự án, theo hợp đồng và theo góc dựa trên quan điểm DHPH sẽ là phương pháp dạy tối ưu và hiệu quả nhất ở thời điểm hiện tại. Việc vận dụng các quan điểm dạy học theo hướng phân hóa trong dạy học môn Hóa học lấy người học làm trung tâm góp phần làm giảm thời gian độc thoại của giáo viên trên lớp, tăng thời gian tự học tự nghiên cứu, trao đổi thảo luận, trình bày suy nghĩ và đưa ra cách giải quyết vấn đề một cách chủ động cho học sinh [34]. Tác giả Hoàng Quang Châm, Đào Thị Việt Anh (2021) đã xây dựng và sử dụng bài tập phân hóa theo hướng phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trung học phổ thông là một giải pháp quan trọng trong việc đổi mới cách dạy và cách học [12].
Điều này góp phần phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức - kỹ năng để phát triển phẩm 10 chất và năng lực học sinh. Giúp định hướng giáo viên khi tổ chức một chuyên đề dạy học nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học hóa học ở trường THPT. Giúp học sinh hiểu và vận dụng ngôn ngữ hóa học để giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt ra trong quá trình học tập và nghiên cứu môn Hóa học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông 2018. Các nghiên cứu về quản lý dạy học môn Hóa học ở trường trung học phổ thông theo hướng phân hóa Tác giả Trần Văn Lâm (2018) trong Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục “Quản lý dạy học môn Hóa học theo hướng phân hóa ở trường THPT” đã đi sâu vào nghiên cứu cơ sở lý thuyết, khảo sát thực trạng dạy học, quản lý dạy học theo hướng phân hóa môn Hóa học, đề xuất biện pháp quản lý dạy học môn Hóa hóa theo hướng phân hóa ở các trường THPT trên địa bàn huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương nhằm góp phần quản lý một cách hiệu quả chất lượng dạy và học [22].
Luận giải thêm về quản lý dạy học, đặc biệt là đối với môn Hóa học theo hướng phân hóa, tác giả Trần Văn Lâm nhận định: “Quản lý dạy học chính là điều khiển quá trình dạy học, cho quá trình đó vận hành có khoa học, có tổ chức theo những quy luật khách quan và được sự chỉ đạo, giám sát thường xuyên nhằm thực hiện mục tiêu dạy học”. Theo đó, quản lý dạy học theo hướng phân hóa không chỉ giới hạn trong tri thức và kỹ năng chuyên môn mà gồm những nhóm nội dung nhằm phát triển các lĩnh vực phân hóa: - Nhóm năng lực làm chủ bản thân: Năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực quản lý. - Nhóm năng lực về quan hệ xã hội: Năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác.