CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÍ CÔNG TÁC CHỦ NHIỆM CỦA GIÁO VIÊN TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG TĂNG CƯỜNG TÍNH TỰ CHỦ CỦA HỌC SINH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về công tác chủ nhiệm Công tác chủ nhiệm là một nhiệm vụ quan trọng của giáo viên trong nhà trường hiện nay. Chính vì vậy, có khá nhiều các tác giả quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề này.
Nguyễn Thanh Bình (2011), trong cuốn “Tài liệu tập huấn về công tác chủ nhiệm trường THCS, THPT” đã đề cập đến các nội dung như: “chức năng, nhiệm vụ của người GVCN, các kỹ năng của người làm công tác chủ nhiệm, GVCN được HT lựa chọn từ những GV có kinh nghiệm GD, có uy tín, được hội đồng nhà trường nhất trí phân công chủ nhiệm các lớp học để thực hiện mục tiêu GD” [9]. Theo Nguyễn Việt Hùng (2013) trong cuốn “Tăng cường năng lực làm công tác chủ nhiệm ở trường phổ thông” (2013, NXB Giáo dục Việt Nam) đã làm rõ vai trò của của công tác chủ nhiệm trong nhà trường phổ thông, đồng thời nêu bật vai trò chức năng nhiệm vụ và yêu cầu đối với công tác chủ nhiệm, cũng như các giải pháp để nâng cao chất lượng cho đội ngũ giáo viên làm công tác chủ nhiệm trong nhà trường phổ thông hiện nay. Đây là những tư liệu quý giá giúp chúng tôi có cơ sở để thực hiện nghiên cứu đề tài này. Trong công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thanh Bình quan: “Công tác chủ nhiệm ở trường THPT”, đề tài mã số SPHN-09-465NCSP, 2010 tác giả cũng đã đề cập đến những vấn đề cơ bản của công tác chủ nhiệm, những nội dung trong công tác chủ nhiệm ở trường THPT hiện nay từ góc nhìn của chuẩn nghề nghiệp GV trung học.
[4] Bên cạnh các nghiên cứu in sách, báo, chúng tôi còn được tiếp cận với nhiều công trình luận văn thạc sĩ, sáng kiến kinh nghiệm của giáo viên cũng đã 8 tìm hiểu về công tác giáo viên chủ nhiệm ở các nội dung khác nhau của công tác giáo viên chủ nhiệm nhằm đưa ra những giải pháp để nâng cao hiệu quả của công tác chủ nhiệm ở các cấp học khác khau như: Luận văn của Đinh Thị Hà, “Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng công tác chủ nhiệm cho sinh viên trường cao đẳng sư phạm Gia Lai” Luận văn thạc sỹ QLGD [16] và Luận văn của Vũ Văn Hưởng (2010), “Biện pháp rèn luyện một số kĩ năng công tác chủ nhiệm cho sinh viên Trường Cao đẳng sư phạm Trung ương Nha Trang theo quan điểm tiếp cận năng lực” Luận văn Thạc sĩ Giáo dục học [29] các nghiên cứu này đã đề xuất được các biện pháp rèn kĩ năng làm công tác chủ nhiệm cho đối tượng là sinh viên sư phạm. Đây là một nội dung cần thiết trong công tác rèn nghề ở các trường sư phạm nhừm trang bị những kĩ năng nghề nghiệp cho sinh viên Nhìn chung, các nghiên cứu về công tác chủ nhiệm khá đa dạng và phong phú, cung cấp các cơ sở lí thuyết cũng như gợi ý các giải pháp để làm tốt các công tác này gắn liền với thực tiễn nhà trường ở các vùng miền và cấp học khác nhau trong nhà trường phổ thông để chúng tôi có tư liệu tiếp tục tìm hiểu vấn đề này trong công tác quản lí giáo viên chủ nhiệm nói riêng và quản lí nhà trường nói chung. Những nghiên cứu về quản lí công tác chủ nhiệm của giáo viên chủ nhiệm Một trong những nội dung quản lí của hiệu trưởng nhà trường phổ thông là quản lí công tác chủ nhiệm của giáo viên chủ nhiệm. Vì thế, làm sao để quản lí công tác chủ nhiệm đạt hiệu quả là mối quan tâm chung của các nhà quản lí trong nhà trường.
Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về quản lí công tác chủ nhiệm ở các cấp học khác nhau trong nhà trường phổ thông. Có thể kể đến rất nhiều các luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lí giáo dục nghiên cứu về vấn đề này: 9 Lại Huy An (2017) trong luận văn “Biện pháp quản lý hoạt động giáo viên chủ nhiệm ở trường trung học phổ thông Xuân Áng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ” đã đề cập các vấn đề lí luận về công tác chủ nhiệm ở trường THPT: Vị trí, vai trò của GV chủ nhiệm; chức năng, nhiệm vụ của GV chủ nhiệm; nội dung công tác chủ nhiệm; lý luận về quản lý công tác chủ nhiệm ở trường THPT và những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý công tác chủ nhiệm của hiệu trưởng. Qua đánh giá thực trạng, tác giả đã đề xuất 8 biện pháp QL và mối quan hệ giữa các nhóm biện pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác CHỦ NHIỆM.[1] Tống Thị Hồng Vân (2017), “Quản lí công tác chủ nhiệm ở trường THCS trên địa bàn huyện Phù Ninh tỉnh Phú Thọ”, Luận Văn thạc sĩ QLGD. Các nghiên cứu này chủ yếu triển khai theo cách tiếp cận chức năng, nghiên cứu lí luận, đánh giá thực trạng quản lí công tác chủ nhiệm lớp ở một địa bàn cụ thể và đề xuất các biện pháp quản lí công tác chủ nhiệm dựa vào chức năng của quản lí nhà trường và nhiệm vụ của giáo viên chủ nhiệm.
Bên cạnh đó cũng có luận văn của Bùi Thị Ngọc Lan về “Quản lí công tác chủ nhiệm theo hướng tăng cường tự chủ và chịu trách nhiệm ở trường THCS quận Nam Từ Liêm, Thành phố Hà Nội”, Luận văn thạc sĩ QLGD, [39] và luận văn Hoàng Tuyết Mai “Quản lí công tác chủ nhiệm theo tiếp cận tham gia ở các trường Trung học cơ sở quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội” 2019 [41] là nghiên cứu về quản lí công tác chủ nhiệm theo hướng tăng cường tự chủ và chịu trách nhiệm, theo hướng tiếp cận tham gia là một hướng nghiên cứu với tiếp cận mới. Luận văn kế thừa được nhiều điểm mới từ hai nghiên cứu này. Như vậy cho đến nay chưa thấy có nghiên cứu nào về Quản lí công tác chủ nhiệm theo hướng phát huy tính tự chủ của học sinh, đặc biệt là tại các 10 trường THCS thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình. Đây chính là một khoảng mở để tác giả luận văn tiếp tục nghiên cứu và tìm hiểu.
Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Giáo viên chủ nhiệm và công tác chủ nhiệm * Giáo viên chủ nhiệm Thuật ngữ GVCN được ghép từ “giáo viên” và “chủ nhiệm” trong đó “giáo viên” là người thực hiện công tác giảng dạy còn “chủ nhiệm” là chức trách, nhiệm vụ được hiệu trưởng giao cho. Có thể hiểu “GVCN” là người trực tiếp giảng dạy trên lớp và chịu trách nhiệm chính trong việc quản lí và giáo dục học sinh ở lớp học đó. Theo tác giả Phạm Viết Vượng (2004) “Giáo dục học” (Chương XVI.
Người GV chủ nhiệm), “Để QL trực tiếp một lớp học, nhà trường cử ra GV giỏi, giàu kinh nghiệm để làm chủ nhiệm. GVCN ở trường phổ thông là người thay mặt HT QL toàn diện một lớp học” [42]. Như vậy, theo Phạm Viết Vượng, GVCN là nhà quản lí, hoạt động chủ nhiệm là hoạt động thiên về quản lí. Giáo viên chủ nhiệm ở trường THCS có vai trò đặc biệt quan trọng.
Có thể nói, người giáo viên chủ nhiệm là người vừa thay mặt hiệu trưởng quản lí trực tiếp thay mặt nhà trường quản lí và giáo dục toàn diện học sinh; GVCN còn là cầu nối giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường với tập thể học sinh; đồng thời GVCN cònlà người đại diện cho quyền lợi và nghĩa vụ của tập thể học sinh. Nhiệm vụ của giáo viên chủ nhiệm vô cùng nặng nề: + Giảng dạy,“giáo dục đảm bảo chất lượng theo chương trình giáo dục, kế hoạch dạy học; soạn bài, lên lớp, kiểm tra, đánh giá, xếp loại học sinh; quản lí học sinh trong các hoạt động giáo dục do nhà trường tổ chức; tham gia các hoạt động chuyên môn; chịu trách nhiệm về chất lượng, hiệu quả giảng dạy và giáo dục.” + Trau dồi đạo đức, nêu cao tinh thần trách nhiệm, giữ gìn phẩm chất, danh dự, uy tín của nhà giáo; gương mẫu trước học sinh, thương yêu, đối xử 11 công bằng và tôn trọng nhân cách của học sinh; bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng của học sinh; đoàn kết, giúp đỡ đồng nghiệp. + Học tập, rèn luyện để nâng cao sức khỏe, trình độ chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ, đổi mới phương pháp giảng dạy. + Tham gia công tác phổ cập giáo dục THCS ở địa phương.
+ Phối hợp với Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, gia đình học sinh và các tổ chức xã hội liên quan để tổ chức hoạt động giáo dục. Như vậy công tác chủ nhiệm ở trường THCS có vai trò hết sức quan trọng trong sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh THCS. Từ những quan niệm trên, chúng tôi quan niệm rằng: “GVCN là người được nhà trường phân công phụ trách lớp học cụ thể nào đó, người thay mặt nhà trường quản lí tập thể HS trong lớp thực hiện các hoạt động học tập và rèn luyện nhằm đạt các mục tiêu giáo dục HS toàn diện.” Trên thực tế, mỗi GVCN cũng là một giáo viên bộ môn văn hóa của lớp. Vì vậy, yêu cầu GVCN phải là một thầy, cô có năng lực chuyên môn vững vàng, tạo được uy tín với HS, làm cho HS tôn trọng, khâm phục.
Đây là điều rất quan trọng để tạo nên hiệu quả cao trong các biện pháp giáo dục của GVCN. * Công tác chủ nhiệm Công tác chủ nhiệm là những nhiệm vụ, nội dung công việc mà người giáo viên chủ nhiệm phải làm, cần làm và nên làm. Điều này được qui định rất rõ trong các văn bản pháp lý về vị trí, vai trò, chức năng và nhiệm vụ của người giáo viên chủ nhiệm trong nhà trường phổ thông. Quản lí giáo dục Khái niệm quản lí có nhiều định nghĩa khác nhau và có nhiều cách tiếp cận cũng khác nhau: Theo Nguyễn Thị Mỹ Lộc: “Hoạt động quản lí là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lí (người quản lí) đến khách thể quản lí (người bị quản lí) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích 12 của tổ chức” [8].
Tác giả Vũ Dũng, Phùng Đình Mẫn cho rằng: “Theo nghĩa chung nhất từ góc độ của Tâm lý học, QL được hiểu như sau: QL là sự tác động có định hướng, có mục đích, có kế hoạch và có hệ thống thông tin của chủ thể đến khách thể của nó” [13].