Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC DẠY HỌC PHÂN HÓA CHO GIÁO VIÊN Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về dạy học phân hóa Cùng với trào lưu cải cách giáo dục, việc nghiên cứu về hoạt động dạy học đã được đẩy mạnh ở hầu hết các quốc gia, trong đó có Việt Nam. Các nghiên cứu chủ yếu hướng vào xây dựng mô hình và chiến lược dạy học một cách hiệu quả, cũng như xu thế phát triển của nó trong tương lai.
Theo xu thế đổi mới giáo dục, hướng đến việc phát triển năng lực từng cá nhân người học thì bên cạnh mô hình dạy học đại trà, các nhà khoa học đang quan tâm nhiều hơn đến vấn đề dạy học phân hóa, nhằm tối ưu hóa sự phát triển cho các cá nhân và từng nhóm người học. Theo quan điểm của nhà giáo dục, Roeders, P. (2013) “Phối hợp các hình thức tổ chức dạy học có lợi cho người học”, hoạt động dạy học ở nhà trường có nhiệm vụ tạo ra những điều kiện cho học sinh làm việc tích cực; đồng thời đảm bảo phương pháp cá thể đối với mỗi học sinh nhằm làm cho học sinh học tập có kết quả, phát triển đến mức tối đa những khả năng của họ [33, tr. Các nghiên cứu dạy học phân hóa trong từng môn học cụ thể được các tác giả áp dụng trong từng nhóm đối tượng, chẳng hạn như: Sách giáo viên Tiếng Việt lớp Một bộ sách Chân trời sáng tạo đã đề cập đến một số lưu ý khi dạy học tiếng Việt cho học sinh dân tộc ít người, các nguyên tắc dạy học, phương pháp dạy học đặc thù để tạo điều kiện giúp giáo viên chủ động trong công tác giảng dạy cho các em như cần phải tích hợp với ngôn ngữ thứ nhất - tiếng mẹ đẻ của học sinh và các tình huống, sự vật, tình tiết gần gũi với văn hóa, phong tục, tập quán, môi trường sinh sống của các em.
5 Học gắn với thực tế, cuộc sống học sinh gặp phải sẽ dễ dàng tác động nhanh và sâu vào tâm lí của học sinh, phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh ở trong giai đoạn này. Ngoài ra, khi thiết kế các bài dạy, lựa chọn các phương pháp dạy học cần được xây dựng dựa trên cơ sở chú trọng sự quan tâm và hứng thú của học sinh (tr. Qua nghiên cứu được tiến hành trong năm học 2014 - 2015 về Bài tập rèn kĩ năng chính tả cho học sinh dân tộc Hoa học lớp Hai tại quận 11 TP HCM, của Nguyễn Hoàng Phương Trâm (2015) cho rằng quá trình học đọc của học sinh dân tộc Hoa không chỉ chịu ảnh hưởng của thói quen sử dụng tiếng mẹ đẻ được các em đưa vào quá trình học tiếng Việt mà còn chịu ảnh hưởng của phương ngữ tiếng Việt - cụ thể là phương ngữ Nam. Điều này thể hiện rõ khi các em sử dụng kĩ năng nói và kĩ năng đọc (giọng nói, phát âm theo phương ngữ tiếng Việt, …) [27, tr.
Nghiên cứu về bồi dưỡng năng lực dạy học phân hóa cho giáo viên Các nghiên cứu về bồi dưỡng năng lực dạy học phân hóa cho giáo viên, thường tập trung vào việc tìm ra các năng lực cốt lõi giáo viên cần được bồi dưỡng để dạy học phân hóa, trên cơ sở đó xác định nội dung và quy trình bồi dưỡng phù hợp, hiệu quả. Cụ thể, về năng lực dạy học phân hóa cần bồi dưỡng cho giáo viên: có các nghiên cứu đại diện như: Nguyễn Đắc Thanh (2014) cho rằng “năng lực dạy học phân hóa của GV bao gồm: Năng lực đánh giá, phân loại HS; Năng lực lựa chọn và thiết kế mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức dạy học phù hợp với từng nhóm HS; Năng lực tổ chức thực hiện dạy học phân hóa trên lớp; Năng lực đánh giá kết quả học tập của HS theo hướng phân hóa; Năng lực điều chỉnh và hoàn thiện dạy học phân hóa” [281, tr. Về nội dung và quy trình bồi dưỡng năng lực DHPH cho giáo viên, có nghiên cứu của Chu Thị Thùy An (2018), với đề xuất “Nội dung và quy trình bồi dưỡng kĩ năng, chuyên môn dạy học phân hóa môn tiếng Việt cho sinh viên ngành giáo dục tiểu học” [1, tr.52]; Trong đó khẳng định: “các trường đại học 6 đào tạo giáo viên tiểu học vẫn còn thiếu các tài liệu hướng dẫn công tác thực hành rèn luyện kĩ năng, chuyên môn dạy học phân hóa môn tiếng Việt cho sinh viên ngành sư phạm tiểu học. Do vậy, cần chú trọng bồi dưỡng các nhóm kỹ năng cơ sở sử dụng ngôn ngữ trong dạy học (đọc, viết, nói, nghe), nhóm kỹ năng tìm hiểu về trình độ và đặc điểm ngôn ngữ của học sinh tiểu học.
Từ đó đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng, chuyên môn môn tiếng Việt cho sinh viên Ngành sư phạm Giáo dục tiểu học và được tiến hành 5 giai đoạn…” [1, tr. Lê Hoàng Hà (2011) với nghiên cứu “Bồi dưỡng GV đáp ứng yêu cầu dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa ở trường THPT”. “Dựa trên kết quả nghiên cứu tác giả đã xây dựng chương trình chương trình bồi dưỡng dạy học theo quan điểm phân hóa. Theo đó, yêu cầu quan trọng nhất là xác định kĩ năng mục tiêu dạy học (trên cơ sở phân tíc nhu cầu), bởi đây là yếu tố quyết định đến toàn bộ quá trình dạy học” đã đưa ra được một số năng lực bên cạnh năng lực dạy học phân hóa như: năng lực chuyên môn, năng lực thiết kế, năng lực đánh giá HS.
Tùy theo trình độ, khả năng và mức độ nhận thức, mỗi GV sẽ vận dụng nó vào quá trình dạy học sao cho phù hợp nhất. Đồng thời khẳng định, DHPH là xu hướng dạy học hiện đại, tích cực, có nhiều tính ưu việt và mang lại hiệu quả cao” [18, tr. Nghiên cứu về phương pháp và hình thức bồi dưỡng năng lực DHPH cho giáo viên: Nguyễn Thị Hằng Nga, Trần Thị Thanh Huyền (2020) đã nghiên cứu “Nâng cao năng lực dạy học phân hóa cho giáo viên đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông 2018” [22, tr 5-9]. Theo nhóm tác giả “DHPH đáp ứng được sở trường, nhu cầu, trình độ, phong cách học… khác nhau của tất cả HS trong một lớp học, do đó đây là con đường tốt nhất để đào tạo theo hướng tiếp cận và phát triển năng lực người học.
Vận dụng DHPH một cách sáng tạo, GV sẽ thiết kế được các hoạt động học tập theo định hướng phân hóa, lựa chọn các phương pháp và hình thức DHPH, qua đó năng lực DHPH của GV và hiệu quả quá trình dạy học không ngừng được nâng cao”. 7 Các công trình nghiên cứu trên đã đưa ra một số năng lực DHPH cần bồi dưỡng cho giáo viên, đề xuất được nội dung chương trình và phương pháp bồi dưỡng năng lực DHPH cho đội ngũ giáo viên ở các cấp học; tuy nhiên, các nghiên cứu mới chủ yếu giải quyết trên bình diện một môn học, hoặc với một nhóm đối tượng người học cụ thể; mà chưa đủ tính khái quát, hoặc chưa đại diện cho giáo viên ở các vùng miền khác nhau, với các đối tượng học sinh khác nhau. Hơn nữa, hoạt động bồi dưỡng ở cấp độ nhà trường và hoạt động tự bồi dưỡng chưa được đặt ra và giải quyết thấu đáo. Đây là khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu để tìm ra giải pháp bồi dưỡng năng lực DHPH cho đội ngũ giáo viên, đảm bảo phù hợp, khả thi.
Nghiên cứu về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học phân hóa cho giáo viên ở trường tiểu học Nghiên cứu về quy trình và kế hoạch bồi dưỡng: Tác giả Nguyễn Thị Quy (2008) nghiên cứu “Các giải pháp bồi dưỡng để nâng cao chất lượng đội ngũ GV tiểu học đồng bằng sông Cửu Long”, đã đề xuất một số giải pháp về quy trình thực hiện bồi dưỡng GV thông qua những công việc cụ thể trong giảng dạy. Đây là các giải pháp cần thiết trong việc bồi dưỡng GV tiểu học nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở trường tiểu học khu vực đồng bằng sông Cửu Long [24, tr. Tác giả Nguyễn Thị Vân Anh (2021) đã nghiên cứu đề tài “Quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên các trường tiểu học quận Ngô Quyền thành phố Hải Phòng đáp ứng yêu cầu triển khai chương trình Giáo dục phổ thông 2018” [2, tr.134] đã đưa ra quy trình và kế hoạch bồi dưỡng. Theo tác giả quy trình bồi dưỡng phụ thuộc về hình thức bồi dưỡng.
Mỗi hình thức sẽ có quy trình riêng biệt. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên các trường tiểu học quận Ngô Quyền thành phố Hải Phòng, tác giả đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên ở các trường tiểu học quận Ngô Quyền thành phố Hải Phòng đáp ứng yêu cầu triển khai chương 8 trình Giáo dục phổ thông 2018 về: Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên tiểu học quận Ngô Quyền đáp ứng yêu cầu triển khai chương trình giáo dục phổ thông 2018; Xây dựng và triển khai các nội dung bồi dưỡng phù hợp với thực tế của các trường tiểu học quận Ngô Quyền và chương trình giáo dục phổ thông 2018; Chỉ đạo đa dạng các phương thức, hình thức bồi dưỡng giáo viên các trường tiểu học đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông 2018; Quản lý và tăng cường cơ sở vật chất đáp ứng hoạt động bồi dưỡng giáo viên tiểu học đáp ứng yêu cầu triển khai chương trình giáo dục phổ thông 2018 và chỉ đạo, kiểm tra, đánh giá kết quả bồi dưỡng giáo viên các trường tiểu học đáp ứng yêu cầu triển khai chương trình giáo dục phổ thông 2018. Trong các chuyên đề bồi dưỡng đều có đề cập nội dung liên quan đến bồi dưỡng năng lực dạy học phân hóa cho giáo viên tiểu học. Nghiên cứu về chỉ đạo và tổ chức triển khai hoạt động bồi dưỡng: Kết quả tìm hiểu một số công trình nghiên cứu trên thế giới cho thấy tổ chức triển khai hoạt động bồi dưỡng tương đối phong phú và đa dạng.
Tác phẩm Teachers as learners được biên tập bởi tác giả Ora Kwo (2010) chỉ ra sự thay đổi về vai trò của GV khi tham gia học tập bồi dưỡng, đó là, GV là người học chủ động trong các chương trình tập huấn, GV vừa là người hướng dẫn vừa là người học khi tham gia các khoá bồi dưỡng nâng cao năng lực nghề nghiệp [Dẫn theo 29 ,tr.