Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về năng lực dạy học và bồi dưỡng năng lực dạy học Năng lực dạy học là một vấn đề quan trọng trong quá trình đào tạo và bồi dưỡng giáo viên. Có nhiều công trình nghiên cứu đã được thực hiện về năng lực dạy học và bồi dưỡng năng lực dạy học.
Dưới đây là một số công trình tiêu biểu: Trong lịch sử Giáo dục học, công trình của J.Cômenxki (1592-1670) có thể được coi là nghiên cứu đầu tiên về kỹ năng dạy học. Ông đã trình bày các kỹ thuật giảng dạy trong tác phẩm “Phép giảng dạy vĩ đại”, nhằm giúp giáo viên truyền đạt hiệu quả hơn và đem lại nhiều kết quả hơn cho học sinh. Trung Quốc đã xuất bản bộ sách “Bồi dưỡng Kĩ năng dạy học môn Ngữ văn cho giáo viên Trung học cơ sở và Trung học phổ thông”. Bộ sách này giới thiệu các kỹ năng dạy học trong môn Ngữ văn như: kỹ năng giảng giải, kỹ năng nêu vấn đề, kỹ năng tổ chức lớp, kỹ năng biến hóa trong giảng dạy, kỹ năng dẫn nhập, kỹ năng kết thúc, kỹ năng phản hồi, kỹ năng luyện tập, kỹ năng ngôn ngữ, kỹ năng nâng cao hiệu quả học tập, kỹ năng trình bày bảng, kỹ năng trình bày trực quan.
Ở Việt Nam, đã có nhiều công trình nghiên cứu về năng lực dạy học và bồi dưỡng năng lực dạy học. Một phương pháp truyền thống để nâng cao năng lực dạy học cho giáo viên và giảng viên là cho họ tham gia dự giờ giảng của những người có kinh nghiệm trong lĩnh vực giảng dạy. Tuy nhiên, phương pháp này không đạt hiệu quả cao. Ở Việt Nam, nhiều nghiên cứu về kỹ năng sư phạm và năng lực dạy 6 học đã được tiến hành.
Các tác giả như Lê Văn Hồng, Nguyễn Hữu Dũng, Trần Tuyết Oanh, Hà Nhật Thăng đã đóng góp vào lĩnh vực này. Nghiên cứu của Nguyễn Như An đã phân biệt khái niệm kỹ năng sư phạm và kỹ năng dạy học, đề xuất hệ thống kỹ năng giảng dạy trên lớp và quy trình rèn luyện kỹ năng này cho sinh viên chuyên ngành Tâm lý - Giáo dục với Luận án Tiến sĩ “Hệ thống kĩ năng giảng dạy trên lớp về môn Giáo dục học và qui trình rèn luyện hệ thống kĩ năng đó cho sinh viên khoa tâm lý giáo dục học” [1]. Phan Thanh Long đã phân loại hệ thống các kỹ năng dạy học thành kỹ năng cơ bản và kỹ năng chuyên sâu, và đề xuất biện pháp rèn luyện cho sinh viên cao đẳng sư phạm [10]. Nhiều báo cáo tham luận tại các hội thảo và các công trình nghiên cứu của các tác giả như Trần Bá Hoành, Mai Trọng Nhuận, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Bá Lãm, Đặng Xuân Hải đã đề cập đến đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên trước những yêu cầu mới của xã hội và giáo dục hiện đại [9].
Tại hội thảo khoa học “Đổi mới đào tạo giáo viên đáp ứng yêu cầu của giáo dục Việt Nam” tác giả Trần Khánh Đức đã trình bày bài báo cáo “Cải cách sư phạm và đổi mới căn bản mô hình đào tạo giáo viên”, tại đây ông nêu rõ những yêu cầu mới của xã hội và nền giáo dục hiện đại đối với đội ngũ GV, mô hình tổng thể nhân cách người GV và các đề xuất nội dung chuyển đổi mô hình đào tạo GV ở các trường ĐHSP [7]. Đối với môn KHTN, tác giả Hoàng Thị Chiên trong bài báo “Bồi dưỡng năng lực dạy học môn khoa học tự nhiên cho giáo viên trường trung học cơ sở” được đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Tân Trào, cho rằng, để đạt được mục tiêu trong môn KHTN ở trường THCS, GV cần được bồi dưỡng để phát triển năng lực trong việc giảng dạy theo các chuyên đề và thiết kế kế hoạch bài học hoặc chủ đề đảm bảo các yêu cầu của bài học dựa trên tiếp cận năng lực. Cụ thể, tác giả đề cập đến việc bồi dưỡng cho GV năng lực tìm hiểu thế giới tự nhiên thông qua cách tổ chức các hoạt động khám phá và bảo vệ môi trường, nhằm đáp ứng được những yêu cầu của dạy học môn KHTN trong chương trình trường THCS [13]. 7 Tổng hợp lại, đã có rất nhiều nghiên cứu đã được thực hiện cả trong và ngoài nước liên quan đến năng lực dạy học và bồi dưỡng năng lực dạy học.
Đây là một lĩnh vực quan trọng và yêu cầu cấp bách, đòi hỏi việc tổ chức hoạt động bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên phải tuân thủ quy trình chặt chẽ và mang lại hiệu quả cao. Các công trình nghiên cứu trước đây đã đóng góp xây dựng nền tảng cho những nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực này. Những nghiên cứu về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên phổ thông Trong công trình nghiên cứu của Trần Thị Bích Liễu (2005), đã được tổng hợp các nghiên cứu trên thế giới về vai trò của hiệu trưởng trong việc nâng cao trình độ chuyên môn của GV [11]. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của hiệu trưởng trong việc chia sẻ trách nhiệm và bồi dưỡng giáo viên thành những nhà lãnh đạo chuyên môn, với hai lý do sau: 1.
Hiệu trưởng không thể có đủ thời gian để lãnh đạo toàn bộ các hoạt động dạy học và họ không thể hiểu rõ nhu cầu của lớp học như giáo viên. Điều này gợi ý rằng giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ nhu cầu và đặc điểm của học sinh trong lớp học. Giáo viên là những người hiểu biết chuyên môn của môn học mà họ dạy và họ hiểu rõ hơn bất kỳ ai về học sinh và lớp học của mình. Điều này cho thấy vai trò lãnh đạo của giáo viên có thể được xem xét từ ba góc độ: a.
Giáo viên là người quản lý, lãnh đạo trung gian ở các vị trí tổ trưởng chuyên môn, chủ nhiệm khoa, hay chủ tịch, tổ trưởng công đoàn. Giáo viên là chuyên gia môn học, người đứng đầu để hướng dẫn các giáo viên khác. Giáo viên là người xây dựng và duy trì văn hóa chia sẻ, cộng tác và học tập suốt đời để thực hiện quá trình dạy học tốt trong nhà trường. Vì vậy, tác giả nhấn mạnh rằng để phát triển chuyên môn cho giáo viên trong nhà trường, việc bồi dưỡng vai trò lãnh đạo chuyên môn cho họ là con 8 đường thành công nhất.
Ngoài ra, trong các nghiên cứu khoa học gần đây, nhiều tác giả đã nghiên cứu vấn đề này. Ví dụ, luận văn của Bùi Thanh Bình (2008) đã tìm hiểu về biện pháp quản lý hoạt động dạy của hiệu trưởng ở trường Trung học phổ thông Hải An - Hải Phòng trong giai đoạn hiện nay [2]. Tương tự, Vũ Văn Huy (2011) đã nghiên cứu về biện pháp quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học của giáo viên trường Trung học phổ thông Hải An thành phố Hải Phòng đáp ứng chuẩn nghề nghiệp [8]. Đánh giá chung về những nghiên cứu về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên phổ thông Những nghiên cứu về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên phổ thông đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng giảng dạy và hiệu suất của giáo viên.
Dưới đây là một đánh giá chung về những nghiên cứu trong lĩnh vực này: - Đa dạng phương pháp và mô hình bồi dưỡng: Nhờ nghiên cứu, đã có sự phát triển đa dạng về phương pháp và mô hình bồi dưỡng năng lực dạy học. Các phương pháp này bao gồm việc tạo ra cộng đồng học tập trong lớp, quan sát và nhận phản hồi từ đồng nghiệp, định hướng theo tiêu chuẩn và cung cấp khóa đào tạo chuyên sâu. Những nghiên cứu này đã đóng góp vào việc xác định những phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực dạy học của giáo viên. - Tính ứng dụng thực tế: Những nghiên cứu về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên phổ thông đã tập trung vào việc đưa ra các giải pháp áp dụng được trong thực tế.
Thay vì chỉ tập trung vào lý thuyết, các nghiên cứu đã cung cấp các hướng dẫn cụ thể và thực tiễn để giáo viên có thể áp dụng vào công việc hàng ngày. - Tác động tích cực: Các nghiên cứu đã chứng minh rằng việc bồi 9 dưỡng năng lực dạy học hiệu quả mang lại tác động tích cực đến cả giáo viên và học sinh. Giáo viên được trang bị kỹ năng, kiến thức và sự tự tin để cải thiện phương pháp giảng dạy và tạo ra một môi trường học tập tích cực. Điều này tiếp tục lan tỏa đến học sinh, góp phần nâng cao kết quả học tập và phát triển toàn diện của các em.
- Cần nghiên cứu tiếp tục: Mặc dù đã có sự nghiên cứu đáng kể trong lĩnh vực quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học, vẫn còn nhiều khía cạnh cần được khám phá và tiếp tục nghiên cứu. Trên thực tế, trong thời đại ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ đã làm thay đổi chức năng và nhiệm vụ của giáo viên nói chung. Điều này yêu cầu giáo viên phải sở hữu những năng lực và kỹ năng mới, đồng thời một số năng lực và kỹ năng truyền thống cũng không còn hoàn toàn phù hợp nữa, mà cần được bổ sung, cải tiến và thay đổi để phù hợp với thực tế hiện tại, đặc biệt là trong việc áp dụng tiến bộ khoa học và kỹ thuật vào quá trình bồi dưỡng năng lực giảng dạy cho giáo viên. Vì vậy, cần tiến hành nghiên cứu quản lý bồi dưỡng hệ thống các năng lực dạy học cho giáo viên, nhằm giúp họ đáp ứng các yêu cầu giảng dạy trong giai đoạn hiện tại và thích nghi với những thay đổi trong môi trường giảng dạy.
Những nghiên cứu về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên phổ thông đang ngày càng được quan tâm và nghiên cứu rộng rãi. Tuy nhiên, đánh giá chung về những nghiên cứu này vẫn còn khá đa dạng và phức tạp. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng bồi dưỡng năng lực dạy học là một phương pháp quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục. Nghiên cứu này cho thấy rằng khi giáo viên được đào tạo và bồi dưỡng đầy đủ các kỹ năng và kiến thức liên quan đến dạy học, họ sẽ có khả năng cải thiện hiệu quả giảng dạy và nâng cao thành tích học tập của học sinh.