Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam, việc nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo giữ vai trò quyết định đến thành bại của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Tại huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre, mạng lưới giáo dục cấp trung học cơ sở hiện có 21 điểm trường với quy mô 342 lớp và hơn 11.000 học sinh. Để đáp ứng yêu cầu dạy học phát triển phẩm chất và năng lực người học, công tác bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ gồm 44 cán bộ quản lý và 698 giáo viên luôn được ngành giáo dục địa phương ưu tiên chỉ đạo. Thống kê giai đoạn 2019-2021 cho thấy tỷ lệ giáo viên có trình độ đào tạo trên chuẩn tại huyện đã tăng nhanh từ mức 66,78% lên 75,90%.

Tuy nhiên, báo cáo tổng kết năm học 2020-2021 của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Ba Tri chỉ rõ một bộ phận không nhỏ giáo viên vẫn còn lúng túng trong việc thiết kế bài giảng tích hợp, xử lý tình huống sư phạm và chuyển dịch từ phương thức truyền thụ kiến thức sang tổ chức hoạt động học tập chủ động. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ thực trạng công tác bồi dưỡng và quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học tại 5 trường trung học cơ sở đại diện trên địa bàn huyện Ba Tri.

Mục tiêu nghiên cứu hướng tới việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá khách quan các mặt ưu điểm và hạn chế trong công tác quản lý của hiệu trưởng, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, khả thi. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc giải quyết điểm nghẽn quản lý khi điểm trung bình chung đánh giá các mục tiêu bồi dưỡng hiện chỉ đạt mức 4,18/5,00 điểm, tạo bước đệm vững chắc nhằm nâng tỷ lệ giờ dạy xếp loại tốt lên trên 85% và chuẩn hóa toàn diện năng lực đội ngũ nhà giáo trong giai đoạn mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của luận văn được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết quản lý chức năng kinh điển của Harold Koontz, Trần Kiểm, Nguyễn Lộc và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của ngành giáo dục Việt Nam. Bốn chức năng quản lý cốt lõi bao gồm: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo thực hiện và kiểm tra đánh giá được vận dụng xuyên suốt vào chu trình quản lý bồi dưỡng tại nhà trường. Nền tảng pháp lý trực tiếp của đề tài gắn liền với Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ban hành chương trình giáo dục phổ thông mới, Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT ban hành quy định chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông, cùng Thông tư số 17/2019/TT-BGDĐT và Thông tư số 19/2019/TT-BGDĐT về quy chế bồi dưỡng thường xuyên.

Nghiên cứu làm sáng tỏ 3 khái niệm then chốt:

  • Năng lực dạy học: Khả năng huy động tổng hợp kiến thức chuyên môn, kỹ năng sư phạm và nghiệp vụ sư phạm để thiết kế, tổ chức bài dạy, ứng dụng công nghệ thông tin và đánh giá học sinh theo định hướng phát triển phẩm chất.
  • Bồi dưỡng giáo viên: Quá trình cập nhật, bổ sung tri thức và rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp thường xuyên nhằm chuẩn hóa và nâng chuẩn đội ngũ đang công tác.
  • Quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học: Sự tác động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể giáo viên nhằm tối ưu hóa các điều kiện học tập, giúp nhà giáo làm chủ chương trình giảng dạy mới.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp phân tích định lượng và định tính. Khảo sát thực tiễn được triển khai trên cỡ mẫu gồm 160 khách thể, bao gồm 35 cán bộ quản lý (hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn) và 125 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 5 trường trung học cơ sở: An Hiệp, Thị trấn Ba Tri, An Thủy, Ba Mỹ và Tân Xuân. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện đồng đều cho các trường thuộc khu vực đô thị, vùng nông thôn và vùng bãi ngang ven biển đặc thù của huyện Ba Tri.

Công cụ thu thập dữ liệu định lượng là phiếu điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc 5 mức độ theo thang đo Likert (từ 1,00 điểm tương ứng mức Kém đến 5,00 điểm tương ứng mức Tốt). Toàn bộ dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê toán học để tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm. Đồng thời, nghiên cứu tiến hành phỏng vấn sâu 10 cán bộ quản lý và tổ trưởng chuyên môn để làm rõ nguyên nhân sâu xa của các tồn tại trong quản lý. Quy trình nghiên cứu thực địa được tiến hành tập trung từ tháng 4/2021 đến tháng 10/2021, đảm bảo tính cập nhật và độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực trạng phản ánh bức tranh toàn diện về công tác bồi dưỡng năng lực dạy học tại các trường trung học cơ sở huyện Ba Tri qua các số liệu nổi bật:

Thứ nhất, mức độ thực hiện các mục tiêu bồi dưỡng năng lực dạy học đạt điểm trung bình chung là 4,18/5,00 điểm (xếp loại Khá). Trong 8 tiêu chí mục tiêu, nội dung bồi dưỡng thay sách giáo khoa và bồi dưỡng giáo viên tập sự được đánh giá cao nhất với cùng mức điểm trung bình 4,46 điểm (xếp loại Tốt), trong đó có 53,10% ý kiến xếp loại Tốt, 46,60% xếp loại Khá và chỉ 6,30% xếp loại Trung bình.

Thứ hai, nội dung bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên nâng ngạch và bồi dưỡng thường xuyên nhận mức đánh giá thấp nhất. Mục tiêu bồi dưỡng nâng ngạch chỉ đạt điểm trung bình 3,90 điểm với 45,00% đánh giá Tốt và có tới 17,00% đánh giá ở mức Yếu.

Thứ ba, cơ cấu trình độ giáo viên có sự chuyển biến tích cực khi 100% giáo viên đạt chuẩn trở lên, tỷ lệ trên chuẩn năm học 2020-2021 đạt 75,90% (tương ứng 530 giáo viên), tăng 9,12% so với năm học 2019-2020 (66,78%). Tỷ lệ giáo viên là đảng viên đạt 66,20% (462 đồng chí).

Thứ tư, công tác kiểm tra, đánh giá kết quả bồi dưỡng còn bộc lộ nhiều kẽ hở khi các trường chủ yếu dừng lại ở việc kiểm tra sự hiện diện và chấm bài thu hoạch lý thuyết, chưa tổ chức khảo sát sự cải thiện năng lực sư phạm qua thực tế giờ dạy trên lớp.

Thảo luận kết quả

Khi các kết quả nghiên cứu được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh điểm trung bình giữa 8 mục tiêu bồi dưỡng, người đọc dễ dàng nhận thấy khoảng cách chênh lệch rõ nét 0,56 điểm giữa nội dung bồi dưỡng thay sách giáo khoa (4,46) và bồi dưỡng nâng ngạch (3,90). Bảng tổng hợp thực trạng cũng chỉ ra sự tương phản giữa tỷ lệ giáo viên đạt trình độ trên chuẩn rất cao (75,90%) với mức độ thành thạo các kỹ năng dạy học tích hợp và ứng dụng công nghệ thông tin vốn chỉ dừng ở mức trung bình khá.

Nguyên nhân của thực trạng trên xuất phát từ việc công tác lập kế hoạch bồi dưỡng hàng năm còn mang tính áp đặt từ trên xuống, chưa xuất phát từ nhu cầu thực tế của từng tổ bộ môn. Hình thức bồi dưỡng trực tuyến qua mạng tuy giải quyết được rào cản thời gian nhưng gây khó khăn lớn cho nhóm giáo viên lớn tuổi, dẫn đến tình trạng khoảng 15% đến 20% giáo viên tham gia mang tính đối phó hoặc sao chép bài thu hoạch của đồng nghiệp. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu của Sam Carlson khi khẳng định tâm lý ngại thay đổi thói quen giảng dạy là lực cản lớn nhất trong đổi mới sư phạm. Điều này đòi hỏi hiệu trưởng phải chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang kiến tạo môi trường học tập cộng tác.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý mang tính đột phá nhằm nâng cao hiệu quả bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên trung học cơ sở huyện Ba Tri:

  • Đổi mới công tác lập kế hoạch dựa trên khảo sát nhu cầu thực tế: Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở chủ trì thiết kế bộ công cụ đánh giá chuẩn nghề nghiệp đầu năm học, chỉ đạo 100% tổ chuyên môn thu thập nguyện vọng bồi dưỡng của từng giáo viên trước ngày 15 tháng 9 hàng năm, đảm bảo kế hoạch bồi dưỡng bám sát điểm yếu về năng lực dạy học phân hóa và dạy học STEM.
  • Đa dạng hóa hình thức và phương pháp bồi dưỡng chuyên môn: Ban giám hiệu phối hợp cùng các tổ trưởng chuyên môn chuyển đổi phương thức tập huấn một chiều sang mô hình sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học và bồi dưỡng qua mạng trên nền tảng số. Mục tiêu đạt 100% giáo viên tham gia ít nhất 2 chuyên đề dạy học liên môn và 80% giáo viên làm chủ phần mềm dạy học tương tác trong giai đoạn 2021-2025.
  • Tăng cường kiểm tra, đánh giá theo sản phẩm sư phạm đầu ra: Phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn xây dựng quy trình kiểm tra 3 bước gồm dự giờ đột xuất, nghiệm thu kế hoạch bài dạy điện tử và đánh giá sự tiến bộ của học sinh qua phiếu khảo sát, đảm bảo 100% giáo viên sau các đợt tập huấn đều thực hiện thành công ít nhất 1 tiết dạy minh họa đạt loại Tốt trước khi kết thúc học kỳ.
  • Hoàn thiện chế độ chính sách và nâng cấp cơ sở vật chất kỹ thuật: Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Ủy ban nhân dân huyện Ba Tri tham mưu bố trí ngân sách thường xuyên, nâng tỷ lệ phòng học bộ môn có kết nối Internet cáp quang tốc độ cao đạt 100%, đồng thời giải quyết dứt điểm chế độ thăng hạng chức danh nghề nghiệp để tạo động lực cống hiến cho hơn 600 cán bộ, giáo viên toàn huyện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ quản lý phòng giáo dục và ban giám hiệu các trường phổ thông: Tài liệu cung cấp quy trình 4 bước hoàn chỉnh về lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra hoạt động bồi dưỡng giáo viên, giúp các nhà quản trị trường học tối ưu hóa công tác nâng cao chất lượng đội ngũ tại cơ sở.
  • Giáo viên trung học cơ sở và tổ trưởng chuyên môn: Cung cấp khung năng lực dạy học chuẩn hóa theo Chương trình GDPT 2018, giúp các nhà giáo tự đánh giá điểm mạnh, điểm yếu của bản thân và chủ động lập kế hoạch tự bồi dưỡng nâng ngạch nghề nghiệp.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Nguồn tư liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu thực tiễn, hệ thống thang đo đánh giá Likert 5 mức độ và bộ công cụ xử lý dữ liệu định lượng trên mẫu 160 khách thể.
  • Chuyên viên hoạch định chính sách giáo dục địa phương: Sử dụng các số liệu thực chứng và kết quả khảo nghiệm tính khả thi để xây dựng đề án phát triển đội ngũ nhà giáo cho 21 trường trung học cơ sở toàn huyện giai đoạn 2021-2030.

Câu hỏi thường gặp

Điểm đánh giá chung về thực hiện mục tiêu bồi dưỡng năng lực dạy học tại huyện Ba Tri đạt mức nào? Kết quả khảo sát thực tế trên 160 cán bộ quản lý và giáo viên cho thấy điểm trung bình chung đạt 4,18/5,00 điểm, thuộc mức Khá. Trong đó, tiêu chí bồi dưỡng thay sách giáo khoa đạt cao nhất với 4,46 điểm, còn tiêu chí bồi dưỡng nâng ngạch đạt thấp nhất với 3,90 điểm.

Tỷ lệ giáo viên có trình độ trên chuẩn tại huyện Ba Tri thay đổi ra sao trong 2 năm nghiên cứu? Theo thống kê chính thức của ngành giáo dục huyện, tỷ lệ giáo viên trung học cơ sở đạt trình độ trên chuẩn đã tăng ấn tượng từ 66,78% năm học 2019-2020 lên 75,90% năm học 2020-2021 trên tổng quy mô 698 giáo viên, thể hiện tinh thần nỗ lực học tập nâng cao bằng cấp của đội ngũ.

Vì sao hình thức bồi dưỡng trực tuyến qua mạng thời gian qua còn bộc lộ hạn chế? Khảo sát phỏng vấn sâu cho thấy khoảng 25% giáo viên lớn tuổi gặp khó khăn về thao tác kỹ thuật và hạ tầng đường truyền. Bên cạnh đó, việc thiếu cơ chế giám sát tương tác trực tiếp khiến nhiều học viên chỉ tham gia mang tính hình thức để đủ điều kiện nộp bài.

Mô hình sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học mang lại lợi ích gì cho công tác quản lý? Mô hình này giúp giáo viên cùng nhau thiết kế, dự giờ và phân tích hoạt động học của học sinh thay vì soi xét người dạy. Biện pháp này giúp cải thiện hơn 30% mức độ tự tin của giáo viên khi triển khai các phương pháp dạy học tích cực mới.

Tính khả thi của các biện pháp quản lý được đề xuất trong luận văn đạt mức độ nào? Kết quả khảo nghiệm lấy ý kiến 160 chuyên gia quản lý và giáo viên cốt cán ghi nhận hơn 90% đánh giá các giải pháp đạt mức Rất cần thiết và Rất khả thi, hoàn toàn phù hợp với nguồn lực tài chính và điều kiện thực tế của 21 trường THCS huyện Ba Tri.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý thuyết quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên trung học cơ sở theo 4 chức năng quản lý hiện đại.
  • Khảo sát thực chứng tại 5 trường trung học cơ sở huyện Ba Tri với cỡ mẫu 160 khách thể, xác định điểm trung bình chung mục tiêu bồi dưỡng đạt 4,18/5,00 điểm.
  • Chỉ rõ sự bứt phá về tỷ lệ giáo viên trên chuẩn đạt 75,90% cùng những rào cản về phương pháp tập huấn và kiểm tra đánh giá chất lượng dạy học.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ từ khâu điều tra nhu cầu, đổi mới sinh hoạt chuyên môn đến hoàn thiện chính sách động viên khen thưởng.
  • Khẳng định tính cần thiết và khả thi cao của hệ thống biện pháp qua kết quả khảo nghiệm thực tiễn đạt trên 90% sự đồng thuận.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp mô hình quản lý bồi dưỡng gắn liền với sản phẩm đầu ra của người học, khắc phục triệt để tính hình thức trong công tác đào tạo lại đội ngũ nhà giáo cấp cơ sở. Trong giai đoạn 2021-2025, các trường trung học cơ sở cần nhanh chóng thể chế hóa các giải pháp thành quy chế chuyên môn nội bộ. Quý bạn đọc, các nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý giáo dục hãy nghiên cứu, vận dụng toàn văn công trình này để nâng cao chất lượng quản trị trường học và thúc đẩy sự nghiệp đổi mới giáo dục địa phương phát triển bền vững.