Luận Án Tiến Sĩ Về Quá Trình Hình Thành và Phát Triển Thành Phố Thanh Hóa Từ Năm 1804 Đến Năm 2010

Tổng hợp kiến thức Quá Trình Hình Thành và Phát Triển Thành Phố Thanh Hóa (1804-2010), tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Đình Lê
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Hình Thành và Phát Triển Thành Phố Thanh Hóa (1804-2010)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu của luận án
• 0.3. Nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Nguồn tài liệu của luận án
• 0.6. Đóng góp của luận án
• 0.7. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHỐ THANH HÓA VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Những tài liệu nghiên cứu về đô thị ở Việt Nam và nghiên cứu gián tiếp đến thành phố Thanh Hoá
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THÀNH PHỐ THANH HÓA TỪ 1804 ĐẾN 1884
• 2.1. Những tiền đề cho sự hình thành tỉnh lỵ Thanh Hoá
• 2.2. Từ Dương Xá đến trấn thành Thọ Hạc
• 2.3. Vị thế của trấn thành Thọ Hạc
• 2.4. Kinh tế ở tỉnh lỵ Thanh Hoá từ năm 1804 đến năm 1884
• 2.4.1. Tình hình ruộng đất và kinh tế nông nghiệp
• 2.4.2. Tình hình thủ công nghiệp từ năm 1804 đến năm 1884
• 2.4.3. Thương nghiệp từ năm 1804 đến năm 1884
• 2.5. Tình hình giao thông vận tải từ năm 1804 đến năm 1884
• 2.6. Tình hình chính trị - xã hội và văn hoá - giáo dục ở tỉnh lỵ Thanh Hoá từ năm 1804 đến năm 1884
• 2.6.1. Tình hình chính trị - xã hội
• 2.6.2. Tình hình văn hoá - giáo dục khoa cử ở tỉnh lỵ Thanh Hoá
• 3. CHƯƠNG 3: THÀNH PHỐ THANH HÓA TRONG THỜI KỲ THUỘC ĐỊA (1884-1945)
• 3.1. Thực dân Pháp chiếm đóng thành Thanh Hoá
• 3.2. Từ đô thị Thanh Hoá đến sự ra đời của thành phố Thanh Hoá
• 3.2.1. Quá trình thành lập đô thị Thanh Hoá
• 3.2.2. Sự ra đời của thành phố Thanh Hoá
• 3.3. Những chuyển biến của thành phố Thanh Hoá thời kỳ thuộc địa (1884-1945)
• 3.3.1. Quy hoạch, xây dựng cơ sở hạ tầng và đầu tư của Pháp vào thành phố Thanh Hoá
• 3.3.2. Những chuyển biến về kinh tế từ 1884 đến 1945
• 3.3.3. Những biến chuyển về chính trị - xã hội
• 3.3.4. Những biến chuyển về văn hoá, giáo dục
• 3.4. Các phong trào yêu nước ở thành phố Thanh Hoá từ cuối thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945
• 4. CHƯƠNG 4: THÀNH PHỐ THANH HÓA TỪ NĂM 1945 ĐẾN NĂM 2010
• 4.1. Thành phố Thanh Hoá trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ (1945 - 1975)
• 4.1.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 4.1.2. Không gian đô thị và tổ chức hành chính giai đoạn 1945 - 1975
• 4.1.3. Tình hình kinh tế
• 4.1.4. Tình hình chính trị - xã hội, văn hoá - giáo dục và y tế
• 4.2. Sự phát triển của thành phố Thanh Hoá từ năm 1975 đến năm 2010
• 4.2.1. Những điều kiện lịch sử tác động đến sự phát triển của thành phố Thanh Hóa
• 4.2.2. Không gian đô thị và tổ chức hành chính giai đoạn 1975 - 2010
• 4.2.3. Tình hình kinh tế
• 4.2.4. Tình hình chính trị - xã hội, văn hoá - giáo dục, y tế và môi trường
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Quá trình hình thành và phát triển thành phố Thanh Hóa từ 1804 đến 1884

Quá trình hình thành và phát triển của thành phố Thanh Hóa bắt đầu từ năm 1804, khi khu vực Thọ Hạc trở thành trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa của xứ Thanh. Lịch sử thành phố Thanh Hóa gắn liền với sự phát triển của tỉnh lỵ, nơi mà vua Gia Long đã đặt nền móng cho sự hình thành của một đô thị. Từ đó, quá trình hình thành diễn ra qua nhiều giai đoạn, từ việc xây dựng cơ sở hạ tầng đến việc phát triển kinh tế nông nghiệp và thủ công nghiệp. Tình hình ruộng đất và kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn này cho thấy sự chuyển mình mạnh mẽ của kinh tế Thanh Hóa. Thương nghiệp cũng phát triển, với các tuyến giao thông vận tải được cải thiện, tạo điều kiện cho việc giao thương. Tình hình chính trị - xã hội và văn hóa - giáo dục cũng có những bước tiến đáng kể, với sự xuất hiện của các trường học và các hoạt động văn hóa phong phú.

1.1 Những tiền đề cho sự hình thành tỉnh lỵ Thanh Hóa

Sự hình thành tỉnh lỵ Thanh Hóa không chỉ là kết quả của các chính sách của triều Nguyễn mà còn là sự phản ánh nhu cầu phát triển của cộng đồng cư dân. Di sản văn hóa Thanh Hóa đã đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành bản sắc địa phương. Vị thế của trấn thành Thọ Hạc đã được củng cố qua các chính sách phát triển kinh tế và xã hội, tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển sau này. Các giai đoạn phát triển này đã tạo ra những tiền đề quan trọng cho sự hình thành và phát triển của thành phố Thanh Hóa trong các giai đoạn tiếp theo.

1.2 Tình hình kinh tế ở tỉnh lỵ Thanh Hóa từ năm 1804 đến năm 1884

Tình hình kinh tế ở tỉnh lỵ Thanh Hóa trong giai đoạn này chủ yếu dựa vào nông nghiệp, với các sản phẩm chủ lực như lúa gạo và các loại cây trồng khác. Kinh tế Thanh Hóa đã có những bước phát triển đáng kể, với sự gia tăng sản lượng nông nghiệp và sự phát triển của các ngành thủ công nghiệp. Thương mại cũng bắt đầu hình thành, với các chợ và tuyến đường giao thông được cải thiện. Sự phát triển này không chỉ tạo ra nguồn thu cho địa phương mà còn góp phần nâng cao đời sống của người dân. Tình hình giao thông vận tải cũng được cải thiện, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao thương và phát triển kinh tế.

II. Thành phố Thanh Hóa trong thời kỳ thuộc địa 1884 1945

Thành phố Thanh Hóa trải qua nhiều biến động trong thời kỳ thuộc địa, đặc biệt là sau khi thực dân Pháp chiếm đóng. Quá trình hình thành đô thị Thanh Hóa diễn ra mạnh mẽ, với sự ra đời của các cơ sở hạ tầng và quy hoạch đô thị. Sự chuyển biến này không chỉ thể hiện qua việc xây dựng các công trình kiến trúc mà còn qua sự phát triển của các ngành kinh tế. Kinh tế Thanh Hóa trong giai đoạn này chủ yếu phụ thuộc vào sự khai thác tài nguyên và các hoạt động thương mại. Các phong trào yêu nước cũng bắt đầu hình thành, phản ánh tinh thần đấu tranh của người dân trước sự áp bức của thực dân.

2.1 Quy hoạch và xây dựng cơ sở hạ tầng

Thực dân Pháp đã đầu tư vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng tại thành phố Thanh Hóa, tạo ra những thay đổi lớn trong diện mạo đô thị. Các công trình như đường phố, cầu cống và hệ thống cấp thoát nước được xây dựng, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Hệ thống giao thông Thanh Hóa cũng được cải thiện, tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển và giao thương. Những thay đổi này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho cư dân.

2.2 Những biến chuyển về kinh tế từ 1884 đến 1945

Kinh tế thành phố Thanh Hóa trong thời kỳ thuộc địa có sự chuyển biến mạnh mẽ, với sự phát triển của các ngành công nghiệp và thương mại. Kinh tế Thanh Hóa không chỉ dựa vào nông nghiệp mà còn mở rộng sang các lĩnh vực khác như chế biến thực phẩm và sản xuất hàng tiêu dùng. Sự phát triển này đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân, đồng thời cũng phản ánh sự thay đổi trong cơ cấu kinh tế của địa phương. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với những bất công xã hội và áp bức từ thực dân.

III. Thành phố Thanh Hóa từ năm 1945 đến năm 2010

Thành phố Thanh Hóa đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển quan trọng từ năm 1945 đến năm 2010. Trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, thành phố đã trở thành một trung tâm kháng chiến quan trọng. Tình hình chính trị - xã hội trong giai đoạn này có nhiều biến động, với sự tham gia của người dân trong các phong trào yêu nước. Sau năm 1975, thành phố Thanh Hóa đã có những bước phát triển mạnh mẽ, với sự đầu tư vào cơ sở hạ tầng và các ngành kinh tế. Thành phố hiện đại đã hình thành, với nhiều công trình kiến trúc và dịch vụ phát triển.

3.1 Hoàn cảnh lịch sử và không gian đô thị giai đoạn 1945 1975

Giai đoạn này chứng kiến sự thay đổi lớn trong không gian đô thị của thành phố Thanh Hóa. Tình hình chính trị - xã hội có nhiều biến động, với sự tham gia của người dân trong các phong trào kháng chiến. Không gian đô thị cũng được mở rộng, với sự xuất hiện của nhiều khu dân cư mới. Các hoạt động kinh tế cũng được khôi phục và phát triển, tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân. Sự phát triển này không chỉ góp phần nâng cao đời sống mà còn tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho cư dân.

3.2 Sự phát triển của thành phố Thanh Hóa từ năm 1975 đến năm 2010

Từ năm 1975 đến năm 2010, thành phố Thanh Hóa đã có những bước phát triển mạnh mẽ. Kinh tế Thanh Hóa đã chuyển mình, với sự phát triển của các ngành công nghiệp và dịch vụ. Các chính sách phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội đã được triển khai, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Thành phố đã trở thành một trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa của tỉnh Thanh Hóa, với nhiều công trình kiến trúc hiện đại và dịch vụ phát triển. Sự phát triển này không chỉ tạo ra nhiều cơ hội việc làm mà còn góp phần nâng cao vị thế của thành phố trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về lịch sử đô thị (urban history) tại Việt Nam là một phân ngành học thuật còn nhiều khoảng trống lý luận và thực nghiệm so với các nghiên cứu truyền thống về thiết chế làng xã châu thổ. Luận án tiến sĩ lịch sử "Thành phố Thanh Hóa - Quá trình hình thành và phát triển từ năm 1804 đến năm 2010" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Hà, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Đình Lê tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội (2015), là công trình chuyên khảo tiên phong tiếp cận toàn diện quá trình biến chuyển lịch sử - không gian của trung tâm tỉnh lỵ Thanh Hóa qua hơn hai thế kỷ.

Research gap cốt lõi mà luận án giải quyết xuất phát từ thực trạng các công trình trước đây (như Đinh Xuân Lâm & Lê Đức Nghi 1989; Đinh Xuân Lâm, Lê Đức Nghi & Vũ Quang Hiển 1994) chủ yếu tập trung vào lịch sử phong trào cách mạng hoặc biên niên sự kiện chính trị mà thiếu vắng sự khảo sát liên ngành về hình thái kinh tế, cấu trúc không gian đô thị, quy hoạch thuộc địa và động thái phân tầng xã hội. Luận án đặt ra và giải quyết 3 hệ thống câu hỏi nghiên cứu (RQ) cùng 3 giả thuyết khoa học (H):

• RQ1 & H1: Những nhân tố địa - quân sự và phong thủy nào quyết định việc chuyển dịch lỵ sở từ Dương Xá về Thọ Hạc năm 1804? Giả thuyết khẳng định sự chuyển dịch này phản ánh quá trình xác lập vương quyền triều Nguyễn trên cơ sở kiểm soát trục giao thương thủy bộ sông Mã.
• RQ2 & H2: Quá trình chuyển hóa từ "trấn lỵ phong kiến" sang "đô thị thuộc địa" (1899 - 1945) chịu sự chi phối như thế nào bởi tư bản Pháp? Giả thuyết chứng minh đô thị Thanh Hóa phát triển theo mô hình chức năng kép: trung tâm hành chính cai trị kết hợp dịch vụ khai thác tài nguyên.
• RQ3 & H3: Cơ chế nào định hình sự tái thiết và mở rộng không gian đô thị Thanh Hóa trong thời kỳ kháng chiến và Đổi mới (1945 - 2010)? Giả thuyết chỉ rõ sự tích hợp giữa mô hình quản lý tập trung thời chiến và quá trình hiện đại hóa quy hoạch lãnh thổ theo Nghị quyết số 05/NQ-CP.

Khung lý thuyết của công trình dựa trên lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội Mác-xít, lý thuyết cấu trúc - chức năng đô thị và cách tiếp cận khu vực học (Area Studies). Về quy mô khảo cứu, luận án bao quát không gian địa lý 58,58 km² (tọa độ 19°47'B, 105°45'Đ) trải qua khung thời gian 206 năm (1804 - 2010), giải mã quá trình chuyển dịch địa giới từ 2 giáp (Đông Phố 10 ấp, Nam Phố 7 ấp) thời Gia Long đến quy mô đô thị loại II với 18 đơn vị hành chính phường, xã trực thuộc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu đô thị Việt Nam phản ánh sự phân hóa rõ nét giữa các dòng học thuật:

• Dòng nghiên cứu hình thái thành trì cổ truyền: Tiêu biểu là công trình Thành cổ Việt Nam của Đỗ Văn Ninh (1983) đã khảo tả quy thức thành quách nhưng chỉ dừng ở góc độ kỹ thuật kiến trúc quân sự, chưa làm rõ chức năng "thị" (kinh tế trao đổi) bao quanh cấu trúc "thành".
• Dòng nghiên cứu đô thị học lịch sử tiêu biểu: Khảo cứu kinh điển Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII, XVIII, XIX của Nguyễn Thừa Hỷ (1993) và bộ chuyên khảo Lịch sử Thăng Long - Hà Nội của Phan Huy Lê (2012) đã định hình chuẩn mực phân tích cấu trúc kinh tế - xã hội đô thị truyền thống. Ở phạm vi Bắc Trung Kỳ, công trình Thành phố Vinh - Quá trình hình thành và phát triển (1804 - 1945) của Nguyễn Quang Hồng (2004) là tham chiếu quan trọng về một đô thị đồng thời điểm thành lập năm 1804 nhưng mang đặc thù công nghiệp - cảng bến rõ nét hơn Thanh Hóa.
• Dòng nghiên cứu địa lý nhân văn và thuộc địa học: Các công trình của học giả Pháp như Le Thanh Hoa của Charles Robequain (1918) và La Province de Thanh Hoa của H. Le Breton (1918) cung cấp nguồn thống kê thực chứng quý giá nhưng mang nhãn quan thực dân, xem sự phát triển đô thị bản địa chỉ là hệ quả phái sinh của công cuộc "khai hóa".

Các tranh luận học thuật trung tâm xoay quanh tính chất của đô thị phương Đông truyền thống: một trường phái cho rằng đô thị phong kiến Việt Nam hoàn toàn lệ thuộc vào bộ máy hành chính nhà nước ("đô" lấn át "thị"), khi cơ quan chính trị rút đi thì đô thị lập tức suy tàn (như trường hợp Tư Phố, Duy Tinh, Dương Xá); trường phái đối lập nhấn mạnh sức sống nội tại của các làng nghề thủ công (như Lò Chum, Đông Hương, Cầu Bố) và mạng lưới chợ phiên duy trì kinh tế hàng hóa tự nhiên.

So với các công trình quốc tế, tiêu biểu là luận án của Gilles Raffi (1921) về Hải Phòng - Nguồn gốc, điều kiện và thể thức phát triển cho đến năm 1921, luận án của NCS. Nguyễn Thị Thu Hà định vị rõ nét sự khác biệt: trong khi Hải Phòng là đô thị cảng biển hình thành thuần túy từ tác động công thương nghiệp tư bản, thành phố Thanh Hóa đại diện cho mô hình đô thị chuyển đổi đa tầng từ "trấn lỵ phòng thủ quân sự thời quân chủ" sang "trung tâm hành chính - khai thác thuộc địa" và tái cấu trúc thành "đô thị trung tâm tiểu vùng Bắc Trung Bộ".

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển lý thuyết vị thế địa - chính trị đô thị và lý thuyết chuyển đổi cấu trúc hình thái kinh tế:

1. Bổ sung lý thuyết chuyển giao lỵ sở: Luận án chỉ ra quy luật dịch chuyển trung tâm quyền lực tại hạ lưu sông Mã qua 2000 năm (Tư Phố 520 năm -> Đông Phố 589 năm -> Duy Tinh 405 năm -> Tây Đô 14 năm -> Dương Xá 374 năm -> Thọ Hạc từ 1804). Sự dịch chuyển về Thọ Hạc là bước ngoặt hợp nhất không gian quân sự phòng thủ với đầu mối giao thông liên vùng thủy bộ.
2. Khái quát hóa mô hình "Đô - Thị - Nông": Luận án chứng minh ranh giới mong manh giữa thành thị và làng xã truyền thống thông qua hiện tượng các "giáp", "ấp" nội thành vẫn duy trì thiết chế hương ước, ruộng họ và kinh tế tiểu nông tự cấp.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trục lý thuyết: Sử học mác-xít (duy vật lịch sử), Địa lý nhân văn (Human Geography) và Khu vực học (Area Studies).

[Môi trường sinh thái - Nhân văn Sông Mã]
                 │
                 ▼
[Quyết sách chính trị - Hành chính (1804, 1899, 1929, 1994)]
                 │
  ┌──────────────┴──────────────┐
  ▼                             ▼
[Cấu trúc "Thành" (Vauban)]   [Cấu trúc "Thị" (Phố/Làng nghề)]
  │                             │
  └──────────────┬──────────────┘
                 ▼
[Tái cấu trúc Không gian Đô thị Hiện đại (Đô thị loại II - 2010)]

Khung tiếp cận này thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) xác định không gian đô thị Thanh Hóa không phát triển theo mô hình tập trung đơn cực mà là chuỗi liên kết cụm đô thị - làng nghề - vành đai nông nghiệp ngoại vi (Couronne périurbaine).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp nhận thức luận thực chứng lịch sử (historical positivism) nhằm tái hiện khách quan sự thật lịch sử qua cứ liệu gốc.
• Thiết kế đa tầng (Multi-level Design): Tiếp cận đồng thời cấp vĩ mô (chính sách triều đình Huế, nghị định Toàn quyền Đông Dương, quyết định của Chính phủ), cấp trung mô (biến chuyển không gian địa giới huyện Đông Sơn, phủ Quảng Xương) và cấp vi mô (cơ cấu ruộng đất thôn Phú Cốc, hoạt động nghiệp đoàn thợ gốm Đức Thọ Vạn).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Tam giác đạc sử liệu (Historiographical Triangulation): Luận án đối chiếu chéo giữa 4 nguồn dữ liệu độc lập:

  1. Chính sử triều Nguyễn: Trích xuất dữ liệu từ các bộ sách gốc:

  Sách Đại Nam nhất thống chí ghi rõ: "Thành tỉnh Thanh Hoá chu vi 630 trượng, cao 1 trượng, mở 4 cửa, hào rộng 8 trượng 8 thước, sâu 6 thước 5 tấc, ở địa phận xã Thọ Hạc huyện Đông Sơn. Từ đời Lê về trước tỉnh thành ở địa phận các xã Yên Trung và Yên Lãnh huyện Thuỵ Nguyên, sau dời đến bờ sông xã Dương Xá huyện Đông Sơn. Bản triều năm Gia Long thứ 3 dời đến địa phận xã Thọ Hạc hiện nay; năm Minh Mệnh thứ 9 xây gạch và đá".

  Đại Nam thực lục chính biên chép: "tháng 5 năm Giáp Tí (1804), vua Gia Long xuống chiếu cho tả quân Lê Văn Duyệt đốc xuất việc xây thành đắp luỹ, để chuyển dời lỵ sở Thanh Hoá từ Dương Xá về Thọ Hạc (huyện Đông Sơn)".

  Đại Nam nhất thống chí chép: "Trấn thành cũ ở bãi sông Dương Xá, huyện Đông Sơn, từ nhà Lê đến Tây Sơn trấn thành ở đấy".

  2. Hồ sơ lưu trữ Pháp ngữ: Tư liệu thống kê của Toàn quyền Đông Dương, Sở Địa chính và các báo cáo khảo cứu thuộc địa.
  3. Tư liệu Hán Nôm địa phương: Khảo sát văn bia, tộc phả, địa bạ và hương ước làng xã tại Thư viện Tổng hợp Thanh Hóa.
  4. Khảo sát điền dã và phỏng vấn chuyên sâu: Điều tra thực địa dấu tích cồn Binh, cồn Súng, bãi Tàu Voi, kênh Bến Ngự; phỏng vấn hồi cố các nhân chứng lịch sử lão thành cách mạng và cán bộ quản lý quy hoạch đô thị.

Data và phân tích

• Phân tích định lượng địa bạ và đất đai: Xử lý dữ liệu ruộng đất thế kỷ XIX, bóc tách hiện tượng đất hoang năm Tự Đức thứ 35 (1882): toàn huyện Đông Sơn ghi nhận 36.522 mẫu đất hoang, riêng tổng Thọ Hạc chiếm gần 50 mẫu, chỉ ra bản chất ẩn lậu công điền biến thành tư điền và tự điền.
• Thống kê cơ cấu hiện đại: Phân tích biến động sử dụng đất năm 2000 với tổng diện tích 58,58 km²: đất nông nghiệp đạt 2.913,33 ha (50,32%), đất chuyên dùng 1.393,83 ha (24,07%), đất ở 659,49 ha (11,39%), đất lâm nghiệp 219,1 ha (3,78%), đất chưa sử dụng 67,73 ha (9,81%).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quy luật hình thành đô thị từ quyết định hành chính quân sự: Luận án chứng minh Hạc Thành ra đời tháng 5/1804 không xuất phát từ nhu cầu tích tụ thương mại tự phát mà là toan tính địa - chiến lược của vua Gia Long. Việc kết hợp cấu trúc thành đất (sau xây đá năm 1828) kiểu Vauban với thuật phong thủy thế đất "Long Hổ hội kiến, Hạc Thành phi chiến địa" đã tạo tiền đề cho sự tụ cư của 2 giáp Đông Phố và Nam Phố.
2. Sự đứt gãy và chuyển hóa không gian dưới thời Pháp thuộc: Quá trình chuyển đổi từ Đạo Dụ ngày 12/7/1899 của vua Thành Thái (thành lập Centre-urbain gồm 7 làng) đến Nghị định ngày 31/5/1929 của Toàn quyền Đông Dương (lập Thành phố Thanh Hóa) đã biến Hạc Thành từ pháo đài phong kiến thành đô thị kiểu phương Tây. Không gian đô thị chia thành 6 phường (Đệ Nhất đến Đệ Lục), các tuyến phố mang tên Rue Rousseau, Rue Jules Ferry, quy mô dân số năm 1915 đạt 7.000 dân bản địa và 749 kiều dân ngoại quốc (Pháp, Hoa, Ấn).
3. Hiện tượng "làng trong phố" và kinh tế tiểu nông dai dẳng: Mặc dù trở thành đô thị loại III thời Pháp và đô thị loại II năm 2004, cấu trúc xã hội Thanh Hóa vẫn bảo lưu tính chất nông nghiệp sâu sắc với hơn 50,32% diện tích đất nông nghiệp vào năm 2000. Các làng nghề truyền thống (gốm Lò Chum, bún Đông Hương, bánh đa nem Cầu Bố) đóng vai trò là gạch nối kinh tế sống còn giữa đô thị và nông thôn.
4. Bước nhảy vọt về không gian hành chính giai đoạn Đổi mới: Việc ban hành Nghị định 37/CP (1/5/1994) tái lập thành phố và Nghị quyết 05/NQ-CP sáp nhập 19 xã, thị trấn từ các huyện Hoằng Hóa, Thiệu Hóa, Đông Sơn, Quảng Xương đã hoàn thiện mô hình thành phố hai bên bờ sông Mã, khai thác hành lang kinh tế kết nối mỏ khoáng sản (đôlômit Núi Long 4,7 triệu tấn, phốt phát Hàm Rồng 24.000 tấn) và hệ thống cảng Lễ Môn - Nghi Sơn.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa học thuật: Cung cấp khung phương pháp luận lịch sử đô thị địa phương cho các nghiên cứu tiếp theo tại khu vực miền Trung Việt Nam.
• Ứng dụng quy hoạch thực tiễn: Cảnh báo nguy cơ phá vỡ cảnh quan sinh thái nhân văn nếu đô thị hóa cưỡng bức xóa bỏ các làng cổ ven sông Mã; đề xuất tích hợp bảo tồn di sản văn hóa Đông Sơn (núi Đọ, hang Mắt Rồng) vào không gian kiến trúc du lịch hiện đại.
• Chính sách quản lý đất đai: Bài học lịch sử về quản lý địa bạ thời Nguyễn và giải tỏa mở rộng không gian đô thị thời kỳ thuộc địa cung cấp cơ sở dữ liệu để chính quyền giải quyết tranh chấp đất đai và quy hoạch hạ tầng giao thông kết nối Quốc lộ 1A và đường sắt xuyên Việt.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế nguồn tư liệu sơ cấp thời kỳ đầu thế kỷ XIX: Các ghi chép về hoạt động thương nghiệp tư nhân, giá cả thị trường và giao thương đường sông giai đoạn 1804 - 1884 trong chính sử nhà Nguyễn còn tản mác, chủ yếu phản ánh góc nhìn quản lý nhà nước.
2. Thiếu vắng dữ liệu vi mô xã hội học thời Pháp thuộc: Tài liệu lưu trữ chưa phản ánh đầy đủ đời sống thường nhật, thu nhập bình quân và tâm lý thị dân của tầng lớp phu phen, thợ thủ công nghèo do sự thất thoát tài liệu trước năm 1945.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Ứng dụng công nghệ GIS lịch sử (Historical GIS) để số hóa bản đồ biến thiên địa giới hành chính thành phố Thanh Hóa từ 1804 đến nay.
   • Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh (Comparative Study) giữa mạng lưới đô thị tỉnh lỵ Bắc Trung Bộ: Thanh Hóa - Vinh - Đồng Hới - Huế.
   • Nghiên cứu chuyên sâu về tác động của ô nhiễm công nghiệp và biến đổi khí hậu lưu vực sông Mã đến không gian sống đô thị hiện đại.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các giáo trình Lịch sử Việt Nam cận hiện đại, Đô thị học và Địa chí học tại các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học trên toàn quốc.
• Tác động chính sách địa phương: Đóng góp trực tiếp cơ sở khoa học lịch sử phục vụ Ban Chỉ đạo biên soạn Địa chí Thanh Hóa và đồ án Quy hoạch chung đô thị thành phố Thanh Hóa tầm nhìn 2030 - 2040 của Ủy ban nhân dân tỉnh.
• Bảo tồn di sản văn hóa: Khôi phục giá trị các địa danh lịch sử như Bãi Dinh, Bãi Tàu Voi, Hạc Thành, cầu Bố Vệ, tạo tiền đề xây dựng các tuyến du lịch văn hóa - lịch sử liên kết di tích khảo cổ Đông Sơn và di tích Hàm Rồng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Sử học: Tiếp cận nguồn tư liệu Hán Nôm và tư liệu thuộc địa đã được hệ thống hóa chuẩn xác cùng mô hình phân tích liên ngành.
• Cơ quan Quản lý Quy hoạch & Đô thị: Nắm vững quy luật phát triển không gian và địa chất - thủy văn lịch sử để tránh các sai lầm trong việc san lấp dòng chảy sông Tiêu, sông Lễ, kênh Bến Ngự.
• Ngành Du lịch & Quản lý Văn hóa: Khai thác dữ liệu lịch sử để định danh không gian, số hóa di sản và phát triển du lịch văn hóa bền vững cho cộng đồng xứ Thanh.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã chứng minh thành công luận điểm: Đô thị Thanh Hóa là điển hình của mô hình "đô thị hành chính trung chuyển sinh thái", nơi yếu tố chính trị - quân sự đóng vai trò khởi sinh (1804), tư bản thuộc địa đóng vai trò tái cấu trúc (1899, 1929), nhưng chính mối liên kết hữu cơ không thể tách rời với kinh tế nông nghiệp và làng nghề lưu vực sông Mã mới là nhân tố duy trì sự tồn tại bền vững qua biến động lịch sử.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các công trình trước đây?
Khắc phục lối mòn biên niên sự kiện thuần túy của các tập sách lịch sử địa phương trước năm 1995, luận án áp dụng xuất sắc phương pháp khu vực học (Area Studies) kết hợp tam giác đạc sử liệu: đối chiếu địa bạ Hán Nôm triều Nguyễn với hồ sơ lưu trữ thống kê Pháp (Archives Nationales d'Outre-Mer) và khảo sát điền dã địa danh học thực địa.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ nguồn dữ liệu thực chứng là gì?
Sự tồn tại của tỷ lệ đất hoang và đất nông nghiệp chiếm ưu thế áp đảo: ngay cả khi đã nâng cấp lên thành phố năm 1929 và đô thị loại II năm 2004, tỷ trọng đất nông nghiệp năm 2000 vẫn chiếm tới 50,32% (2.913,33 ha). Điều này khẳng định tính chất "thị dân nửa nông" là một đặc trưng cấu trúc bền vững của đô thị Việt Nam truyền thống chứ không phải là sự chậm phát triển đơn thuần.

4. Khả năng tái lập và kiểm chứng của quy trình nghiên cứu?
Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa thông qua hệ thống dẫn nguồn mục lục lưu trữ chính xác (tập vụ, tờ số trong Châu bản triều Nguyễn, Đại Nam thực lục và các công báo Đông Dương), cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng tính xác thực của từng số liệu diện tích, dân số và quy hoạch.

5. Chương trình nghị sự 10 năm tiếp theo được gợi mở từ luận án?
Xây dựng ngân hàng dữ liệu số hóa di sản đô thị Thanh Hóa, tập trung nghiên cứu chuyển đổi mô hình kinh tế xanh cho các làng nghề thủ công ven đô và đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh thái đô thị trước biến đổi khí hậu tại vùng cửa sông ven biển miền Trung.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Thu Hà là công trình khoa học công phu, giải quyết trọn vẹn tiến trình 206 năm hình thành và phát triển của thành phố Thanh Hóa với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập mốc khởi đầu chính thức và phân tích cơ sở địa - chiến lược của việc thành lập trấn lỵ Hạc Thành vào tháng 5/1804 dưới triều vua Gia Long.
2. Tái hiện toàn diện quá trình hiện đại hóa và phân hóa không gian đô thị thời Pháp thuộc qua hai mốc thành lập thị xã (1899) và nâng cấp thành phố (1929).
3. Làm sáng tỏ vai trò căn cứ hậu phương, tiêu thổ kháng chiến và biểu tượng kiên cường của đô thị Thanh Hóa trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ (tiêu biểu là chiến thắng Hàm Rồng 1965).
4. Phân tích sâu sắc sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã hội và đột phá mở rộng không gian hành chính trong thời kỳ Đổi mới theo định hướng đô thị loại II (2004) và sáp nhập lãnh thổ (2010).
5. Đúc kết bài học lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn di sản sinh thái - văn hóa bản địa với yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đô thị trong thế kỷ XXI.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHỐ THANH HOÁ VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1. Những tài liệu nghiên cứu về đô thị ở Việt Nam và nghiên cứu gián tiếp đến thành phố Thanh Hoá Trong khoa học Lịch sử, so với mảng đề tài về làng xã người Việt thì mảng đề tài về thành phố ít được quan tâm nghiên cứu hơn; hay nói cách khác là hiếm các công trình nghiên cứu về đô thị học, đặc biệt là lĩnh vực lịch sử đô thị Việt Nam. Tuy nhiên, từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã có một số nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về vấn đề này ở những góc độ khác nhau.

Một trong những công trình nghiên cứu tiêu biểu của Đỗ Văn Ninh là “Thành cổ Việt Nam” [111]. Đây là công trình nghiên cứu về các thành cổ ở Việt Nam trên tinh thần tái tạo lại các loại thành đã từng được người Việt xây dựng từ thời An Dương Vương như Cổ Loa thành, cho đến các thành được xây dựng dưới thời nhà Nguyễn, trong đó có thành Thanh Hoá (lúc đó gọi là Hạc Thành). Tuy nhiên, tác giả mới chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu về kiểu dáng, kích thước, vị trí của một số thành trì từng tồn tại ở nước ta, chứ không phải là một công trình chuyên khảo về quá trình hình thành và phát triển của các đô thị dưới thời kì quân chủ ở nước ta.TS Nguyễn Thừa Hỷ là một trong những nhà nghiên cứu có những đóng góp về đô thị cổ Việt Nam, cụ thể là thành phố Hà Nội với công trình “Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII, XVIII, XIX” [80]. Tuy chỉ nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội trong một giai đoạn 3 thế kỷ nhưng đây là công trình khoa học rất tiêu biểu nghiên cứu về thành phố - thủ đô của cả nước trên ngàn năm tuổi.

Một trong những nghiên cứu hiếm hoi nữa về đô thị ở Việt Nam là luận án tiến sỹ của người Pháp Gilles Raffi “Hải Phòng - Nguồn gốc, điều kiện và thể thức phát triển cho đến năm 1921” [134]. Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên tính đến thời hiện nay của người nước ngoài nghiên cứu về đô thị ở khu vực phía Bắc Việt Nam. Cùng nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội, trong 2 thập kỷ qua, GS Phan Huy Lê đã có cho hàng chục công trình khoa học, tiêu biểu là công trình “Lịch sử 10 z Thăng Long - Hà Nội” (2 tập) [96]. Đây cũng là một công trình nghiên cứu quy mô, toàn diện về lịch sử đô thị Thăng Long - Hà Nội nói riêng và lịch sử đô thị ở Việt Nam thời hiện đại nói chung.

Có thể kể thêm một công trình khác nghiên cứu về thành phố như “Thành phố Vinh - Quá trình hình thành và phát triển (từ năm 1804 đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945” của PGS.TS Nguyễn Quang Hồng [77]. Đây cũng là một công trình chuyên khảo có giá trị về một thành phố lớn của khu vực miền Trung Việt Nam dưới thời Pháp thuộc. Ngoài ra, trong những năm gần đây một số công trình địa chí thành phố lần lượt ra đời.v… Nhìn chung, những công trình nghiên cứu về đề tài thành phố chưa nhiều nhưng thực tế cho thấy gần đây nghiên cứu về thành phố được quan tâm nhiều hơn, với quy mô lớn hơn. Những tài liệu nghiên cứu liên quan về thành phố Thanh Hoá từ năm 1945 trở lại đây tuy chưa được quan tâm nghiên cứu toàn diện về các mặt, nhưng cũng đã phong phú hơn nhiều so với trước năm 1945.

Trước hết phải kể đến GS Trần Văn Giàu trong tác phẩm "Giai cấp công nhân Việt Nam" công bố từ năm 1957. Trong công trình này tác giả cũng đã đề cập đến tình hình giai cấp công nhân Thanh Hoá, tình cảnh của công nhân ở đây và ý thức giác ngộ giai cấp của họ trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp [64]. Nhà nghiên cứu lịch sử Trần Huy Liệu, trong tác phẩm "Xã hội Việt Nam trong thời Pháp - Nhật (1939 - 1945)" đã cung cấp thêm nhiều tư liệu về đời sống công nhân, tiểu thương, tiểu thủ và nhân dân lao động trong cả nước nói chung và Thanh Hoá nói riêng trong thời kỳ xây dựng lực lượng toàn diện chuẩn bị cho Cách mạng tháng Tám - 1945 [100]. Trong công trình nghiên cứu "Chủ nghĩa đế quốc Pháp và tình hình công nghiệp ở Việt Nam dưới thời Pháp thuộc" của Phạm Đình Tân, tác giả đã có đề cập đến tình hình phát triển công nghiệp ở nước ta nói chung và tình hình phát triển công nghiệp ở thành phố Thanh Hoá nói riêng dưới thời Pháp thuộc [137].

Đây là nguồn tư liệu quý đóng góp trực tiếp cho luận án về lĩnh vực công nghiệp trong thời kỳ Pháp thuộc ở thành phố Thanh Hoá. 11 z GS Đào Duy Anh, tuy không nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của thành phố Thanh Hoá, nhưng tác phẩm "Lịch sử cách mệnh Việt Nam từ 1862 - 1930" cũng đã cung cấp nhiều tư liệu quý giá do người Pháp để lại về tình hình kinh tế, xã hội nhất là phong trào yêu nước đã từng diễn ra cuối thế kỷ XIX và 30 năm đầu thế kỷ XX trên địa bàn các thành phố trong cả nước nói chung và thành phố Thanh Hoá nói riêng [2]. Nhìn chung, những tài liệu trên tuy không nghiên cứu trực tiếp về thành phố Thanh Hoá nhưng rất có giá trị tham khảo cho luận án. Những tài liệu nghiên cứu trực tiếp đến thành phố Thanh Hoá Qua khảo cứu các nguồn tư liệu liên quan đến thành phố Thanh Hoá cho thấy tình hình tư liệu về vấn đề này trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 rất ít.

Trước hết có thể tìm thấy trong một số bộ chính sử được biên soạn dưới thời Nguyễn như “Đại Nam thực lục chính biên” [122-125]; “Đại Nam nhất thống chí” [131]; “Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ” [130]. những ghi chép về quá trình xây dựng, tu sửa Hạc Thành (thành Thanh Hoá khi mới xây dựng tại làng Thọ Hạc thuộc tỉnh Thanh Hoá). Cụ thể như trong Đại Nam nhất thống chí có ghi: Thành tỉnh Thanh Hoá chu vi 630 trượng, cao 1 trượng, mở 4 cửa, hào rộng 8 trượng 8 thước, sâu 6 thước 5 tấc, ở địa phận xã Thọ Hạc huyện Đông Sơn. Từ đời Lê về trước tỉnh thành ở địa phận các xã Yên Trung và Yên Lãnh huyện Thuỵ Nguyên, sau dời đến bờ sông xã Dương Xá huyện Đông Sơn.

Bản triều năm Gia Long thứ 3 dời đến địa phận xã Thọ Hạc hiện nay; năm Minh Mệnh thứ 9 xây gạch và đá [131, tr. Ngoài ra, các bộ chính sử trên còn cho biết ít nhiều về các kỳ thi Hương diễn ra tại trấn Thanh Hoá, những chuyến bắc tuần của các hoàng đế thời Nguyễn, các vị tổng đốc, tổng trấn ở Thanh Hoá. Còn những vấn đề quan trọng khác như hoạt động kinh tế, tình hình dân cư cũng như những sinh hoạt văn hóa trên địa bàn thành phố Thanh Hoá chưa được ghi chép. Nhìn chung, những bộ sử dưới thời nhà Nguyễn còn những hạn chế về tình hình ghi chép liên quan đến thành phố Thanh Hoá song đây là những tài liệu đáng tin cậy làm cơ sở tham khảo quan trọng đối với luận án.

12 z Vào đầu thế kỷ XX, có một số công trình nghiên cứu của các tác giả người Pháp về Thanh Hoá như La Province de Thanh Hoa (H. Le Breton, Hà Nội, La Revue Indochinoise 1918) [166]; Le Thanh Hoa (Charles Robequain 1918) [133]. Trong các tác phẩm này có đề cập ít nhiều đến tình hình phát triển của thành phố Thanh Hoá. Ngoài ra, một số tác giả người Pháp và người Việt cũng có một số bài viết ngắn đăng trên các tờ báo tiêu biểu như "Thanh Nghệ Tĩnh Tân Văn", "Nam Phong Tạp chí" ".

có ít nhiều tư liệu liên quan đến tình hình kinh tế, đời sống xã hội trên địa bàn thành phố Thanh Hoá. Song nguồn tư liệu ít ỏi này đến nay đã thất thoát phần nhiều, gây không ít khó khăn trong quá trình khảo cứu về thành phố Thanh Hoá thời kỳ trước đây. Từ những thập kỷ 80 của thế kỷ XX trở lại đây tình hình nghiên cứu về thành phố Thanh Hoá được quan tâm nhiều hơn trên tinh thần nhận thức đầy đủ và toàn diện hơn nhằm xây dựng và phát triển thành phố văn minh, hiện đại. Có thể liệt kê một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như "Những sự kiện lịch sử Đảng bộ thị xã Thanh Hoá từ những năm đầu thế kỷ XX đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945" [10].

Năm 1989, GS Đinh Xuân Lâm và Lê Đức Nghi đã cho ra đời cuốn sách "Thành phố Thanh Hoá", tập 1. Đây là công trình khoa học công phu về thành phố Thanh Hoá trong thời kỳ 1804 đến 1946. Tuy nhiên, có lẽ do tình hình tư liệu, các tác giả ít quan tâm về tình hình kinh tế, văn hoá - xã hội diễn ra trên địa bàn thành phố, mà chủ yếu nói về phong trào cách mạng của nhân dân Thanh Hoá trong lịch sử [89]. Năm 1994, GS Đinh Xuân Lâm, Lê Đức Nghi và Vũ Quang Hiển tiếp tục cho ra đời cuốn sách "Thành phố Thanh Hoá (1947-1994)", tập 2.

Đây cũng là công trình khoa học công phu, hệ thống được các nguồn tư liệu liên quan đến thành phố Thanh Hoá trong thời kỳ diễn ra 2 cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, cũng như công việc xây dựng và bảo vệ quê hương của nhân dân thành phố Thanh Hoá trong thời kỳ hoà bình (1975 - 1994) [90]. Nhìn chung, 2 cuốn sách viết về thành phố Thanh Hoá của tập thể tác giả Đinh Xuân Lâm, Lê Đức Nghi và Vũ Quang Hiển là tài liệu có giá trị tham khảo quan trọng liên quan trực tiếp đến luận án về mặt tư liệu cũng như phương pháp tiếp cận được chúng tôi tham khảo trong quá trình thực hiện luận án. 13 z Bên cạnh các nguồn tài liệu quan trọng trên, từ năm 1990 đến năm 2008, Ban Nghiên cứu và biên soạn lịch sử Thanh Hoá xuất bản 5 tập sách về Lịch sử Thanh Hoá [14-18]. Đây là nguồn tư liệu tương đối hệ thống, đầy đủ về những vấn đề mang tính lịch sử liên quan đến tỉnh Thanh Hoá nói chung và thành phố Thanh Hoá nói riêng.

Tuy nhiên, trong mỗi tập sách có đề cập đến tình hình thành phố Thanh Hoá ở mỗi thời kỳ không giống nhau.