Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 6 Ở CÁC TRƯỜNG THCS THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Những công trình nghiên cứu nước ngoài Trong lịch sử phát triển của giáo dục trên thế giới, phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp được nhiều nhà nghiên cứu khoa quan tâm cả về mặt lý luận và thực tiễn, tiêu biểu cho các công trình đó có thể kể đến: Casinet - Roger, vào năm 1949 đã đề xuất các phương pháp làm việc tự do theo nhóm: “Làm việc theo nhóm có nghĩa là sinh viên phải tìm tòi, phải thực hiện một cuộc khảo cứu hay quan sát, phải cố gắng phân tích, tìm hiểu, diễn đàn, phải thành lập theo phiếu và sắp xếp những phiếu này, phải đóng góp sự tin tưởng của mình cho công việc của nhóm” [46, tr. Jakiel - nhà giáo dục Ba Lan lỗi lạc với cuốn sách “Học tập theo nhóm ở trường học” đã giới thiệu một hình thức học mới sẽ đem lại hiệu quả cao trong hoạt động dạy học đó chính là: “Học tập theo nhóm ở trường học” [30, tr.
Năm 1909 mươi lăm, Robert Vlavin trong tác phẩm “Dạy học theo nhóm nhỏ: Lý thuyết nghiên cứu và thực hành” cũng đã đề cập đến mô hình dạy học theo nhóm nhỏ. Rất nhiều môn học có áp dụng hình thức dạy học theo nhóm nhỏ, tất cả đều có chung ý tưởng là các học viên cùng nhau làm việc trong các nhóm nhỏ để hoàn thành mục tiêu hoạt động chung” [47, tr. Tác giả Geoffrey Petty với cuốn sách Dạy học ngày nay, Nxb Stanlay Thomes, 1998 đã bàn luận đến xu hướng đổi mới phương pháp dạy học trong bối cảnh hiện nay. Theo đó, tác giả khẳng định, thực tiễn đã và đang đòi hỏi các nhà giáo dục phải quan tâm nghiên cứu, vận dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của HS, trong đó có phương pháp làm việc nhóm (thảo luận nhóm).Marzand với công trình nghiên cứu “Nghệ thuật và khoa học dạy học” (Người dịch: Nguyễn Hữu Châu), Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011.
Cuốn sách tập trung làm rõ những yêu cầu, đòi hỏi của hoạt động dạy học khi được xem là nghệ thuật và khoa học tổ chức hoạt động nhận thức của HS thông qua việc khéo léo sử dụng các phương pháp dạy học hướng đến tạo lập mối quan hệ tương tác hai chiều giữa GV và HS. Nhóm tác giả Robert J.Pollock với công trình nghiên cứu “Các phương pháp dạy học hiệu quả” (Người dịch: Nguyễn Hồng Vân), Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011 đã phân tích lý giải những cơ sở khoa học và tính tất yếu vận dụng các phương pháp dạy học hiệu quả. Trong đó, phương pháp thảo luận nhóm được các tác giả nghiên cứu, tiếp cận ở cả lý luận chung và các kỹ thuật tổ chức phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học một cách khoa học và hiệu quả. Cùng với đó, những nguyên tắc vận dụng thảo luận nhóm kết hợp các phương pháp dạy khác như dự án, đóng vai, dạy học bằng tình huống, phương pháp nêu vấn đề được nhóm tác giả tập trung làm rõ về khái niệm và những yêu cầu cần đảm bảo trong quá trình vận dụng nhằm tối ưu hóa ưu thế của từng phương pháp.
Marzano thông qua cuốn sách “Quản lý hiệu quả lớp học”, (Người dịch: Phạm Trần Long), Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011 đã phân tích, luận giải và chứng minh sự cần thiết phải vận dụng các biện pháp để quản lý hiệu quả lớp học, trong đó có hiệu quả dạy và học. Tác giả bước đầu đã đề cập đến các kỹ thuật để quản lý lớp học khi sử dụng các phương pháp dạy học hợp tác, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm. Những công trình nghiên cứu nêu trên ở mức độ nhất định đã làm rõ lý luận về dạy học hợp tác nói chung và thảo luận nhóm nói riêng. Đó là cơ sở lý luận cần thiết để tác giả kế thừa khi luận giải về đổi mới phương pháp thảo luận nhóm theo hướng tiếp cận năng lực của người học.
Những công trình nghiên cứu trong nước Một là, những công trình nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Phát huy tính tích cực của HS là vấn đề trung tâm của lý luận dạy học. Trong lịch sử nhân loại, ý tưởng về một phương pháp dạy học phát huy cao độ tính tích cực của 6 người học đã được các nhà tư tưởng lớn, các nhà giáo dục của thời đại quan tâm và nghiên cứu. Ở Việt Nam, học tập theo nhóm đã có từ khá lâu. Ông cha ta đã có câu “Học thầy không tày học bạn”.
Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, chúng ta đã từng có phong trào học tập dân chủ, học tập tổ, nhóm. Phong trào đó đã đem lại ảnh hưởng tích cực vào thành công của phong trào diệt giặc dốt do chủ tịch Hồ Chí Minh phát động. Phong trào “Đôi bạn chuyên cần” cũng được duy trì khá dài trong thời kỳ kháng chiến chống Đế quốc Mỹ. Ngày nay, trước xu hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh.
Nhiều nhà giáo dục đã nghiên cứu về vấn đề học tập nhóm. Bài viết: “Lấy HS làm trung tâm” của tác giả Trần bá Oanh đã đề cập tới phương pháp hợp tác hay phương pháp học tập nhóm với ý nghĩa là một trong những phương pháp lấy HS làm trung tâm. Với bài viết: “Về quan điểm giảng dạy lấy HS làm trung tâm”, PGS - TS Phạm Viết Vượng đã nhận định: phương pháp thảo luận nhóm còn gọi là học hợp tác, sắp xếp HS theo nhóm ngồi quanh một bàn, thảo luận, góp ý kiến để xây dựng các ý kiến trả lời từng tiểu mục trong module. Đại diện từng nhóm hoặc cá nhân trình bày trước lớp về những điều đã thu được.
Tác giả Nguyễn Hữu Châu trong cuốn: “Những vấn đề cơ bản về quá trình dạy học” cũng đã đưa quan điểm của mình về dạy học hợp tác theo nhóm. Theo tác giả thì: Dạy học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để HS làm việc cùng nhau nhầm tối đa hóa kết quả học tập của bản thân mình cũng như của người khác” [8, tr. Tác giả Phan Trọng Ngọ trong cuốn “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” cũng đã đề cập rất nhiều về vấn đề phương pháp dạy và học trong nhà trường hiện nay, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm. Tác giả cho rằng “Phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp dạy học trong đó nhóm lớn (lớp học) chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của mình về vấn đề đó” [37, tr.
Lê Đức Ngọc trong cuốn: “Giáo dục đại học phương pháp dạy và học” cho rằng: “Thảo luận nhóm là sự trao đổi ý tưởng, quan điểm nhận thức giữa các học viên và GV, 7 để làm rõ và làm giàu sự hiểu biết các nội dung phù hợp với hoạt động đào tạo” [38, tr. Vai trò, ý nghĩa của phương pháp thảo luận được nhiều tác giả nghiên cứu, luận giải, trong đó có thể kể đến các công trình nghiên cứu tiêu biểu: Tác giả Nguyễn Kim Quý (2003) với “Một số kết quả về áp dụng phương pháp dạy học cộng tác”; Nguyễn Thị Hồng Nam (2003) với bài viết “Tổ chức hoạt động hợp tác trong học tập theo hình thức thảo luận nhóm”; Vũ Thị Minh Hằng (2003), “Áp dụng dạy học hợp tác trong dạy học toán ở tiểu học”… Ở bình diện chung nhất, các tác giả đã nhận diện bản chất, ưu thế, vai trò, ý nghĩa của phương pháp thảo luận nhóm ở các điểm sau: Thông qua hoạt động nhóm, HS cùng hoàn thành những công việc mà một mình không thể hoàn thành được trong một thời gian nhất định; trong học tập theo nhóm, HS có cơ hội được bộc lộ, thể hiện mình về mặt giao tiếp; HS được rèn luyện phương pháp làm việc hợp tác; có điều kiện, môi trường để học hỏi lẫn nhau; đem lại bầu không khí đoàn kết, tin tưởng giúp đỡ lẫn nhau… và có cơ hội rèn luyện, phát triển năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề và kĩ năng hợp tác. Tác giả Trần Bá Hoành với bài viết “Bàn tiếp về dạy học lấy HS làm trung tâm”, Tạp chí thông tin khoa học giáo dục số 49, trang 43-47, 1995. Bài viết đã làm rõ cơ sở của việc dạy học lấy HS làm trung tâm, theo đó phương pháp thảo luận nhóm được tác giả xem là phương pháp dạy học lấy HS làm trung tâm nhằm phát triển tính tự giác, tích cực của HS và hướng đến phát triển năng lực, phẩm chất của HS.
Tác giả Ngô Thị Thu Dung với bài viết “Mô hình tổ chức dạy học theo nhóm trong giờ học trên lớp”, Tạp chí Giáo dục số 5, năm 2001, trang 21-22 và tác giả Trần Duy Hưng với bài viết “Mô hình phương pháp dạy học theo nhóm nhỏ”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 4, trang 9-10, 2000; tác giả Nguyễn Thị Kim Dung với bài viết “Thảo luận nhóm và quá trình xây dựng quan hệ nhân ái giữa HS với nhau ở trường trung học”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 11, trang 10- 11, 2000. Các tác giả cùng thống nhất trong quan điểm đánh giá vai trò, ý nghĩa của mô hình dạy học theo nhóm mà phương pháp thảo luận nhóm là vấn đề cốt lõi quy định cách thức học tập theo nhóm, hướng đến phát triển năng lực hợp tác nhóm, năng lực giải quyết vấn đề thông qua trao 8 đổi, thảo luận trên cơ sở chia sẻ thông tin, chia sẻ nhiệm vụ của các thành viên. Tác giả Nguyễn Văn Cường đã trực tiếp bàn luận đến các phương pháp dạy học mới, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm thông qua tài liệu học tập, bồi dưỡng “Phát triển năng lực thông qua phương pháp và phương tiện dạy học mới, Tài liệu hội thảo tập huấn, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Dự án phát triển giáo dục THPT, Hà Nội, 2005. Tác giả cho rằng, phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, tức là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì thầy giáo phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động.