Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Tổ chức dạy học viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4 theo tiến trình. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số vấn đề về văn miêu tả và dạy học văn miêu tả ở trường tiểu học 1.
Quan niệm về văn miêu tả Theo Phạm Hổ, việc miêu tả là một hành động của trí thức nhằm tái hiện lại, mô phỏng một cách chân thực, sống động những gì chúng ta cảm nhận qua giác quan như thị giác, thính giác, xúc giác. của một sự vật, hiện tượng. Người đọc khi đọc những gì chúng ta viết, thường cảm thấy như thể đang nhìn thấy ngay trước mắt mình: một con người, một con vật, một khung cảnh thiên nhiên. Họ có thể nghe thấy tiếng nói, tiếng kêu, tiếng nước chảy trong miêu tả.
Đây là quan điểm của Vũ Tú Nam, Phạm Hổ, Bùi Hiển, Nguyễn Quang Ninh.54] Tác giả Hoàng Phê định nghĩa miêu tả là việc sử dụng ngôn ngữ hoặc các phương tiện nghệ thuật khác để mô tả một cách cụ thể sự vật, sự kiện hoặc thế giới nội tâm của con người, giúp người đọc có thể hình dung được một cách rõ ràng.45] Theo Phạm Minh Diệu, miêu tả là một hình thức biểu đạt bao gồm cả việc mô tả bằng từ ngữ và bằng các phương tiện không ngôn ngữ. Sự đặc trưng của văn miêu tả chủ yếu được thể hiện thông qua việc sử dụng ngôn từ.56] Theo SGV Tiếng Việt 4, văn miêu tả được hiểu như sau: là việc sử dụng từ ngữ để tái hiện, mô tả những đặc điểm nổi bật của cảnh vật, con người, hoặc vật thể nào đó, giúp người đọc hoặc người nghe có thể hình dung được những đối tượng đó. Thực tế, miêu tả là một phần không thể thiếu trong nhiều loại hình nghệ thuật. Trong hội họa, các họa sĩ thường sử dụng đường nét để tái hiện sự vật.
Trong âm nhạc, giai điệu chính là yếu tố tạo nên linh hồn. Còn trong văn chương, ngôn từ chính là phương tiện để mô tả. Từ các định nghĩa trên, văn miêu tả có thể hiểu là một loại văn bản sử dụng ngôn từ để tái hiện hình ảnh của sự vật, sự việc, con người, hoặc phong cảnh, giúp những điều đó trở nên sống động và hiện diện trước 12 mắt người đọc hoặc người nghe. Một số đặc trưng của văn miêu tả Trong cuộc sống hàng ngày, miêu tả là một hành động rất phổ biến.
Còn trong rất nhiều ngành khoa học như: địa lý, vật lý, hoá học, sử học, y học, dược học. người ta cũng có nói tới và cần đến sự miêu tả. Nhưng tất cả sự miêu tả đó chỉ là sự miêu tả bên ngoài nhằm đạt tới sự chính xác, khách quan. Không chỉ có vậy, sự miêu tả trong văn bản nghệ thuật (văn miêu tả) có những đặc trưng riêng.
Cụ thể hoá khái niệm về văn miêu tả được đề cập tới ở trên, chúng ta thấy văn miêu tả có một số đặc trưng cơ bản như sau: a) Văn miêu tả vẽ lên bức tranh cuộc sống Miêu tả là việc dùng từ ngữ để tái hiện và nhấn mạnh hình ảnh của một đối tượng, một sự kiện hoặc một bối cảnh, nhằm giúp người đọc hoặc người nghe hình dung rõ ràng về nội dung đó. Văn miêu tả, một trong những thể loại văn phổ biến của học sinh, đòi hỏi khả năng quan sát và xem xét chi tiết về sự vật, sự việc hoặc con người. Đặc điểm của văn miêu tả là mô tả chân thực về các sự vật, hiện tượng, con người hoặc sự việc để tạo ra hình ảnh sống động cho người đọc. Văn miêu tả thường sử dụng từ ngữ mô tả màu sắc, âm thanh, mùi vị, cảm giác để tạo ra hình ảnh chi tiết và sử dụng biểu cảm, cảm xúc để làm cho câu chuyện trở nên sống động.
Tính tường minh và chi tiết trong miêu tả về sự vật, con người hoặc bối cảnh là yếu tố quan trọng, giúp tập trung sự chú ý của độc giả và làm cho hình ảnh trở nên sinh động hơn. Sự giàu đẹp của Tiếng Việt về mặt âm thanh, từ ngữ, ngữ pháp, cách diễn đạt.đủ sức giúp người viết miêu tả, tái hiện sự vật, hiện tượng với mọi khía cạnh phong phú và tinh tế nhất. Trong tác phẩm "Quang cảnh làng mạc ngày mùa" của Tô Hoài, ta có thể dễ dàng nhận thấy điều này: ".Có thể từ những đêm sương mù bắt đầu, bóng tối đã dần cứng lại và khi ban ngày về, màu trời trở nên vàng hơn so với những lúc thông thường." Màu lúa chín ở dưới đồng vàng xuộm lại. Nắng nhạt ngả màu vàng 13 hoe.
Từng chiếc lá mít vàng ối. Tàu đu đủ, chiếc lá sắn héo lại mở năm cánh vàng tươi. Buồng chuối đốm quả chín vàng. Trong đoạn văn, tác giả sử dụng rất nhiều từ đồng nghĩa để tả những màu vàng khác nhau của cảnh vật, mỗi từ có sắc thái nghĩa khác nhau.
Nhờ sự quan sát kỹ lưỡng, tinh tế, và đặc biệt là cách dùng từ gợi cảm, chính xác và đầy sáng tạo, tác giả đã vẽ lên bằng lời (ngôn ngữ) một bức tranh làng quê vào ngày mùa toàn màu vàng với vẻ đặc sắc và sống động, thể hiện tình yêu tha thiết của mình với con người, với quê hương. Trong văn miêu tả, người viết cần phải sử dụng một cách đa dạng và phong phú các phương tiện ngôn ngữ. Điều này bao gồm việc lựa chọn từ ngữ tượng thanh, tượng hình, từ gần nghĩa, đồng nghĩa để mô tả một cách sinh động. Ngoài ra, người viết cũng cần biết cách tạo ra các câu văn, các đoạn văn sao cho hấp dẫn và sử dụng các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ để làm cho bức tranh mô tả trở nên sống động và sâu sắc hơn.
Những phương tiện ngôn ngữ này có khả năng nâng cao hiệu quả biểu đạt tới mức tối đa, giúp người viết "gây ấn tượng" khi miêu tả các khách thể trong hiện thực khách quan, làm cho đối tượng miêu tả như đang trực tiếp hiện ra trước mắt. Chẳng hạn, trong câu văn miêu tả: “Mùa xuân, cây gạo gọi đến bao nhiêu là chim”, Vũ Tú Nam và cộng sự đã dùng từ gọi chứ không phải là từ có, dùng cụm từ bao nhiêu là chứ không phải là rất nhiều. Bởi rõ ràng nói gọi thì cây gạo có hồn, cây gạo đẹp và biết mời mọc chim chóc đến bằng vẻ đẹp của mình, còn có không biểu đạt được nội dung này; bao nhiêu là thì trầm trồ thán phục, đầy cảm xúc còn rất nhiều chỉ trình ra sự việc một cách khách quan, lạnh lùng [8, tr. Chỉ có cách sử dụng ngôn ngữ miêu tả một cách sáng tạo và đa dạng như vậy mới có khả năng truyền đạt được cảm xúc của người viết và tạo ra hình ảnh sinh động của đối tượng miêu tả.
Khi quan sát nhiều văn bản miêu tả, chúng ta thường nhận thấy rằng ngôn ngữ miêu tả được phong phú hóa bởi sự xuất hiện của nhiều tính từ và động từ, thường kết hợp với các biện pháp tu từ như nhân hóa, so 14 sánh, hoặc ẩn dụ. Bằng cách phối hợp khéo léo giữa các tính từ (mô tả màu sắc, phẩm chất.) và các động từ với các biện pháp tu từ, ngôn ngữ miêu tả luôn tỏa sáng và gây ấn tượng mạnh mẽ trong lòng người đọc, khiến họ tưởng tượng được hình ảnh sâu sắc và phong phú về đối tượng được miêu tả. Đây là một đoạn văn miêu tả có ngôn ngữ giàu hình ảnh: "Trong một buổi chiều mùa hạ, mây trắng như bông bông bông trắng nhảy múa trên bầu trời cao. Bầu trời xanh thăm thẳm, trong lành đến mê hồn.
Tiếng hót của con chim sơn ca vang lên tự do, mạnh mẽ đến mức khiến người ta ao ước có được đôi cánh để bay lượn theo. Trên cánh đồng, ánh nắng chiều nhẹ nhàng nhưng ấm áp, lan tỏa hương vị của đất trời, cùng làn gió nhẹ nhàng thổi qua, đưa theo hương thơm của lúa chín và hoa sen". (Tác phẩm Hương cỏ mật, Đỗ Chu) b) Văn miêu tả thể hiện khả năng tưởng tượng, sáng tạo của người viết So sánh hai đoạn văn sau ta sẽ thấy rõ đặc điểm này của văn miêu tả: Đoạn mở đầu từ sách Đông dược mô tả Bàng như sau: "Cây Bàng có thân to, có thể cao tới 25m, cành cây mọc quanh tròn, khiến cho tán lá mở ra như một cái lọng. Lá của cây có hình thìa, đầu lá tròn, mặt trên lá phẳng, mặt dưới có lông mịn màu nâu nhạt, chiều dài của phiến lá khoảng 20 - 30cm và chiều rộng từ 10 - 13cm." Đoạn thứ 2 trích từ một bài văn miêu tả của Hoàng Phủ Ngọc Tường: “ Trong không gian rộng, những cây bàng cổ thụ cao ngất nổi bật trên nền trời với những tầng lá đỏ rực và ướt đẫm, như thế lúc này, họ nhà bàng đang phơi ra giữa đời ngàn vạn lá gan còn tươi máu.
Và rồi bất ngờ trong một hành động rũ sạch dĩ vãng quyết liệt, cây bàng rụng đến tận ngọn lá cuối cùng, giăng bày trên sông một giấc mơ giang phong ngư toả trong màn sương nào đó xa lơ lắc. Cả hai đoạn văn trên đều cùng nói về cây bàng. Nhưng ở đoạn thứ nhất, người viết chỉ nêu những đặc điểm cụ thể, mang tính chính xác về cây bàng, lá bàng để phục vụ cho công việc khoa học. Còn ở đoạn thứ 2, nhà văn đã dựng lên 15 trước mắt người đọc một bức tranh rất đẹp, sống động, giàu chất tạo hình về cây bàng.
Ngôn ngữ miêu tả của tác giả phong phú, hấp dẫn, việc sử dụng một loạt các tính từ chỉ màu sắc cùng những từ ngữ riêng biệt có giá trị bổ sung về mức độ, những từ láy gợi hình, cách so sánh, nhân hoá lạ gợi ra nhiều sự liên tưởng mới mẻ. Và có thể khẳng định rằng đây chính là văn miêu tả. Viết một cách khác, việc sử dụng ngôn ngữ trong văn bản phải nhằm mục đích làm cho nhân vật, cảnh vật và các yếu tố khác trở nên sống động và cụ thể. Một đoạn văn được cho là sống động khi "người đọc như thấy những hình ảnh đó hiện lên ngay trước mắt: một con người, một sinh vật, một dòng sông.
Người đọc cũng có thể nghe thấy tiếng nói, tiếng kêu, tiếng nước chảy, thậm chí cảm nhận được mùi mồ hôi, mùi sữa, mùi hương hoa hoặc mùi ẩm mốc. Một yếu tố quan trọng khác của tính sống động và sự hình dung là sự hàm súc, cách miêu tả một cách gợi nhiều chi tiết.