Luận văn thạc sĩ vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học một số kiến thức chương động lực học chất điểm vật lí 10

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học một số kiến thức chương động lực học chất điểm, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Mai Văn Tiến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Biên
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Vật lý
• Đề tài: Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Trong Vật Lý 10
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP “DẠY HỌC KHÁM PHÁ”
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu đề tài
• 1.2. Các khái niệm cơ bản
• 1.3. Dạy học khám phá
• 1.4. Các mức độ của dạy học khám phá
• 1.5. Kết luận chương I
• 2. CHƯƠNG II: XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƯƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ
• 2.1. Nội dung kiến thức kĩ năng cần hình thành
• 2.2. Kiến thức về cơ học học sinh đã có ở chương I và ở THCS
• 2.3. Kiến thức chương “Động lực học chất điểm”
• 2.4. Mục tiêu kiến thức, kĩ năng học sinh cần đạt khi học chương “Động lực học chất điểm”
• 2.5. Kiến thức cần đạt
• 2.6. Kĩ năng cần đạt được
• 2.7. Sơ đồ kiến thức chương “Động lực học chất điểm”
• 2.8. Tổ chức dạy học chương “Động lực học chất điểm”
• 2.9. Tổ chức dạy học theo phương pháp “dạy học khám phá”
• 2.10. Công cụ đánh giá trong dạy học
• 2.11. Công cụ đo tính tích cực
• 2.12. Công cụ đo năng lực sáng tạo
• 2.13. Công cụ đo tính hiệu quả trong giảng dạy
• 2.14. Kết luận chương II
• 3. CHƯƠNG III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phương pháp thăm dò
• 3.6. Phương pháp đối chứng
• 3.7. Thời gian thực nghiệm sư phạm
• 3.8. Các bước tiến hành thực nghiệm
• 3.9. Chọn lớp, nhóm thực nghiệm và nhóm, lớp đối chứng
• 3.10. Quá trình thực nghiệm và thu thập thông số đánh giá
• 3.11. Kết quả thực nghiệm
• 3.12. Phân tích diễn biến giờ học
• 3.13. Kết quả bài kiểm tra
• 3.14. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.15. Mục đích đánh giá
• 3.16. Đánh giá kết quả thu được theo mục đích đề ra
• 3.17. Đánh giá chung về kết quả thực hiện dạy học theo phương pháp khám phá
• 3.18. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: PHIẾU KHẢO SÁT SỐ 1 (Dành cho cán bộ quản lí và GV THPT)
• Phụ lục 2: PHIẾU KHẢO SÁT SỐ 2 (Dành cho HS THPT)
• Phụ lục 3: BẢNG GHI SỐ LIỆU VÀ XỬ LÍ KẾT QUẢ KHẢO SÁT VỀ ĐỊNH LUẬT II NEWTON
• Phụ lục 4: BẢNG GHI SỐ LIỆU VÀ XỬ LÍ KẾT QUẢ THÍ NGHIỆM VỀ ĐỊNH LUẬT HÚC
• Phụ lục 5: BẢNG GHI SỐ LIỆU VÀ XỬ LÍ KẾT QUẢ THÍ NGHIỆM VỀ LỰC MA SÁT
• Phụ lục 6: ĐỀ KIỂM TRA. MỘT SỐ ẢNH THỰC NGHIỆM

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp dạy học khám phá trong vật lý 10

Phương pháp dạy học khám phá (DHKP) là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập. Đặc biệt trong môn Vật lý 10, DHKP giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Việc áp dụng DHKP trong giảng dạy Vật lý không chỉ tạo ra môi trường học tập tích cực mà còn khuyến khích học sinh tự khám phá và tìm hiểu kiến thức một cách chủ động.

1.1. Định nghĩa và vai trò của phương pháp dạy học khám phá

Dạy học khám phá là phương pháp mà trong đó học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập thông qua việc đặt ra câu hỏi, thực hiện thí nghiệm và tìm kiếm thông tin. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy độc lập và khả năng làm việc nhóm.

1.2. Lợi ích của phương pháp dạy học khám phá trong giáo dục

Việc áp dụng DHKP trong giảng dạy Vật lý 10 mang lại nhiều lợi ích như: tăng cường sự hứng thú học tập của học sinh, phát triển khả năng tư duy phản biện, và nâng cao hiệu quả giảng dạy. Học sinh sẽ cảm thấy tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động học tập và có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá

Mặc dù phương pháp dạy học khám phá mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tế cũng gặp không ít thách thức. Giáo viên cần phải có kỹ năng và kiến thức vững vàng để hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả. Ngoài ra, việc chuẩn bị tài liệu và thiết bị thí nghiệm cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự thành công của phương pháp này.

2.1. Khó khăn trong việc thiết kế bài giảng theo phương pháp khám phá

Thiết kế bài giảng theo phương pháp DHKP đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nội dung và hình thức. Việc lựa chọn các hoạt động khám phá phù hợp với trình độ và sở thích của học sinh là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả giảng dạy.

2.2. Thiếu hụt tài nguyên và thiết bị thí nghiệm

Nhiều trường học hiện nay vẫn còn thiếu thốn về tài nguyên và thiết bị thí nghiệm cần thiết cho việc áp dụng DHKP. Điều này gây khó khăn cho giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động học tập thực tiễn, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng dạy học.

III. Phương pháp dạy học khám phá hiệu quả trong chương Động lực học chất điểm

Chương 'Động lực học chất điểm' trong Vật lý 10 là một trong những nội dung có thể áp dụng phương pháp dạy học khám phá một cách hiệu quả. Giáo viên có thể thiết kế các hoạt động thí nghiệm và bài tập thực hành để học sinh tự khám phá các khái niệm như lực, vận tốc và gia tốc.

3.1. Các hoạt động thí nghiệm trong dạy học khám phá

Các hoạt động thí nghiệm như đo lực kéo, tính toán gia tốc và phân tích chuyển động của vật sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm vật lý. Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng thực hành và tư duy phản biện.

3.2. Tích hợp công nghệ trong dạy học khám phá

Việc tích hợp công nghệ thông tin vào dạy học khám phá sẽ tạo ra nhiều cơ hội học tập mới cho học sinh. Sử dụng phần mềm mô phỏng và các ứng dụng học tập trực tuyến có thể giúp học sinh hình dung rõ hơn về các hiện tượng vật lý và thực hiện các thí nghiệm ảo.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp dạy học khám phá trong giáo dục

Phương pháp dạy học khám phá không chỉ được áp dụng trong môn Vật lý mà còn có thể mở rộng ra nhiều môn học khác. Việc áp dụng DHKP trong giảng dạy giúp học sinh phát triển toàn diện về kiến thức và kỹ năng, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của phương pháp dạy học khám phá

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong giảng dạy Vật lý đã giúp học sinh cải thiện đáng kể kết quả học tập. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng giải quyết vấn đề.

4.2. Tác động của phương pháp dạy học khám phá đến sự phát triển của học sinh

Phương pháp dạy học khám phá giúp học sinh phát triển khả năng tự học, tự nghiên cứu và sáng tạo. Điều này không chỉ có lợi cho việc học tập mà còn giúp học sinh chuẩn bị tốt hơn cho tương lai.

V. Kết luận và triển vọng của phương pháp dạy học khám phá trong giáo dục

Phương pháp dạy học khám phá là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, có khả năng phát huy tối đa tính tích cực và sáng tạo của học sinh. Việc áp dụng DHKP trong giảng dạy Vật lý 10 không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết cho tương lai.

5.1. Tương lai của phương pháp dạy học khám phá trong giáo dục

Với sự phát triển của công nghệ và nhu cầu đổi mới giáo dục, phương pháp dạy học khám phá sẽ ngày càng được áp dụng rộng rãi hơn. Giáo viên cần liên tục cập nhật và cải tiến phương pháp giảng dạy để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên trong việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá

Giáo viên cần được đào tạo và trang bị đầy đủ kiến thức về phương pháp dạy học khám phá. Việc chia sẻ kinh nghiệm và tài liệu giảng dạy giữa các giáo viên cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả của phương pháp này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và yêu cầu đổi mới giáo dục, việc nâng cao hiệu quả dạy học vật lý ở bậc trung học phổ thông trở thành vấn đề cấp thiết. Theo ước tính, thời gian học tập của học sinh không thể kéo dài thêm, do đó cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại nhằm giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách nhanh chóng, hiệu quả và phát huy tính tích cực, sáng tạo. Luận văn tập trung nghiên cứu vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học một số kiến thức chương “Động lực học chất điểm” thuộc môn Vật lý lớp 10 tại trường THPT Thạch Thành 3, tỉnh Thanh Hóa, năm học 2014-2015. Mục tiêu nghiên cứu nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, đồng thời nâng cao hiệu quả giảng dạy thông qua việc thiết kế và tổ chức các hoạt động dạy học theo phương pháp khám phá. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học vật lý, góp phần phát triển năng lực tư duy sáng tạo và kỹ năng thực hành khoa học cho học sinh, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết dạy học khám phá (Discovery Learning): Theo Richard Suchman và các nhà khoa học giáo dục Đại học Alberta, học tập tìm tòi là quá trình học sinh tích cực tham gia, đặt câu hỏi, điều tra và xây dựng kiến thức mới dựa trên kinh nghiệm và thực nghiệm. Dạy học khám phá là phương pháp giáo viên định hướng, học sinh tự tìm tòi, đề xuất giả thuyết, thực hiện thí nghiệm và rút ra kết luận.

• Mô hình các mức độ dạy học khám phá của Carl J. Wenning: Phân chia hoạt động dạy học khám phá thành 5 mức độ từ thuyết trình đến khám phá mở, giúp giáo viên lựa chọn mức độ phù hợp với đối tượng học sinh và nội dung kiến thức.

• Khái niệm tính tích cực và năng lực sáng tạo: Tính tích cực thể hiện qua sự chủ động, hứng thú, kiên trì và sáng tạo trong học tập. Năng lực sáng tạo là khả năng tạo ra giá trị mới, giải pháp mới dựa trên kiến thức và kỹ năng đã có, được hình thành và phát triển qua hoạt động học tập tích cực.

• Chu trình sáng tạo khoa học (Cơ chế Algôrit): Bao gồm các giai đoạn lựa chọn sự kiện, đề xuất giả thuyết, kiểm tra thực nghiệm và xây dựng mô hình lý thuyết, giúp học sinh hiểu được quá trình hình thành kiến thức khoa học.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thu thập từ khảo sát 992 học sinh và giáo viên tại trường THPT Thạch Thành 3, cùng với kết quả thực nghiệm sư phạm trên lớp 10 trong năm học 2014-2015.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn toàn bộ học sinh lớp 10 và giáo viên dạy Vật lý tại trường làm mẫu nghiên cứu nhằm đảm bảo tính đại diện và thực tiễn.

• Phương pháp phân tích: Kết hợp phân tích định lượng (thống kê, so sánh tỷ lệ phần trăm, phân tích kết quả kiểm tra) và phân tích định tính (quan sát, phỏng vấn, đánh giá sản phẩm học tập).

• Timeline nghiên cứu: Khảo sát thực trạng từ tháng 8 đến tháng 10 năm 2014; thiết kế và thực nghiệm bài giảng theo phương pháp dạy học khám phá trong năm học 2014-2015; phân tích và đánh giá kết quả sau thực nghiệm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả nâng cao tính tích cực của học sinh: Kết quả khảo sát cho thấy 61,32% giáo viên nhận định phương pháp dạy học khám phá giúp tăng hứng thú học tập và nhu cầu ham hiểu biết của học sinh. Hơn 45% giáo viên đánh giá phương pháp này tạo tính chủ động, tích cực trong học tập.

2. Phát triển năng lực sáng tạo: 53,66% giáo viên cho rằng phương pháp kích thích hoạt động tư duy sáng tạo của học sinh. Học sinh thừa nhận kỹ năng xây dựng giả thuyết và thực hành kiểm chứng được rèn luyện tốt hơn khi học theo phương pháp này.

3. Nâng cao hiệu quả giảng dạy: Qua thực nghiệm, điểm kiểm tra của học sinh tăng trung bình khoảng 15-20% so với phương pháp truyền thống. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi tăng từ khoảng 40% lên trên 60%.

4. Vai trò định hướng của giáo viên: Giáo viên giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi định hướng, thu hẹp phạm vi kiến thức và hỗ trợ học sinh vượt qua khó khăn trong quá trình khám phá.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định giả thuyết khoa học rằng việc tổ chức dạy học theo phương pháp khám phá góp phần phát huy tính tích cực, sáng tạo và nâng cao hiệu quả giảng dạy. So với các nghiên cứu trước đây về dạy học khám phá trong các môn học khác, nghiên cứu này bổ sung bằng chứng thực nghiệm cụ thể trong lĩnh vực vật lý trung học phổ thông, đặc biệt là chương “Động lực học chất điểm”. Việc học sinh chủ động xây dựng giả thuyết, thực hiện thí nghiệm và rút ra kết luận giúp các em hiểu sâu sắc bản chất kiến thức, đồng thời phát triển kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm kiểm tra giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, bảng thống kê tỷ lệ học sinh đạt các mức điểm, cũng như biểu đồ thể hiện mức độ tích cực và sáng tạo của học sinh qua các bài học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và phổ biến hệ thống câu hỏi định hướng: Giáo viên cần thiết kế các câu hỏi ngắn gọn, rõ ràng, logic để định hướng hoạt động khám phá của học sinh, giúp thu hẹp phạm vi kiến thức và hỗ trợ vượt khó khăn. Thời gian thực hiện: ngay trong năm học hiện tại. Chủ thể thực hiện: giáo viên bộ môn Vật lý.

2. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp dạy học khám phá: Tổ chức các khóa tập huấn, hội thảo nhằm nâng cao năng lực thiết kế bài giảng và tổ chức hoạt động học theo phương pháp này. Thời gian: trong vòng 6 tháng. Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, trường THPT.

3. Trang bị đầy đủ dụng cụ, thiết bị thí nghiệm: Đảm bảo điều kiện thực hành cho học sinh trong các hoạt động khám phá, giúp các em thực hiện thí nghiệm một cách hiệu quả. Thời gian: 1 năm. Chủ thể: Ban giám hiệu nhà trường, phòng thiết bị.

4. Khuyến khích tổ chức học nhóm và thảo luận: Phát triển kỹ năng làm việc nhóm, trao đổi ý tưởng giữa học sinh để tăng cường tính tích cực và sáng tạo. Thời gian: áp dụng liên tục trong các tiết học. Chủ thể: giáo viên và học sinh.

5. Đánh giá và phản hồi thường xuyên: Sử dụng các công cụ đánh giá tính tích cực, năng lực sáng tạo và hiệu quả học tập để điều chỉnh phương pháp dạy học phù hợp. Thời gian: định kỳ sau mỗi chương học. Chủ thể: giáo viên bộ môn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Vật lý THPT: Nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để thiết kế bài giảng theo phương pháp dạy học khám phá, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

2. Cán bộ quản lý giáo dục: Tham khảo để xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và đầu tư trang thiết bị phục vụ đổi mới phương pháp dạy học.

3. Sinh viên sư phạm Vật lý: Học tập phương pháp dạy học hiện đại, áp dụng vào thực tiễn giảng dạy sau này, đồng thời phát triển kỹ năng nghiên cứu khoa học giáo dục.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục: Tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực sáng tạo và tích cực của học sinh trong các môn khoa học tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp dạy học khám phá là gì?
   Dạy học khám phá là phương pháp giáo viên định hướng, học sinh tự tìm tòi, xây dựng giả thuyết, thực hiện thí nghiệm và rút ra kết luận, giúp phát huy tính tích cực và sáng tạo trong học tập.

2. Phương pháp này có phù hợp với tất cả học sinh không?
   Phương pháp phù hợp với học sinh có kiến thức nền tảng và kỹ năng thực hành nhất định; giáo viên cần điều chỉnh mức độ khám phá phù hợp với năng lực học sinh.

3. Làm thế nào để giáo viên xây dựng câu hỏi định hướng hiệu quả?
   Câu hỏi cần ngắn gọn, rõ ràng, logic, có tính gợi mở và phù hợp với mục tiêu bài học, giúp học sinh thu hẹp phạm vi tìm tòi và vượt qua khó khăn.

4. Phương pháp dạy học khám phá có giúp cải thiện điểm số học sinh không?
   Theo kết quả thực nghiệm, điểm kiểm tra của học sinh tăng trung bình 15-20% so với phương pháp truyền thống, đồng thời phát triển kỹ năng tư duy và sáng tạo.

5. Làm sao để khắc phục khó khăn khi áp dụng phương pháp này?
   Cần trang bị đầy đủ thiết bị thí nghiệm, bồi dưỡng kỹ năng cho giáo viên, tổ chức học nhóm và thảo luận, đồng thời định hướng và kiểm soát hoạt động học của học sinh.

Kết luận

• Vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học chương “Động lực học chất điểm” giúp phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh lớp 10.
• Phương pháp này nâng cao hiệu quả giảng dạy, thể hiện qua sự cải thiện điểm số và kỹ năng thực hành của học sinh.
• Vai trò định hướng của giáo viên và hệ thống câu hỏi định hướng là yếu tố then chốt trong tổ chức dạy học khám phá.
• Cần có sự đầu tư về trang thiết bị, đào tạo giáo viên và tổ chức hoạt động học nhóm để phát huy tối đa hiệu quả phương pháp.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi mới cho đổi mới phương pháp dạy học vật lý THPT, góp phần phát triển năng lực toàn diện cho học sinh.

Next steps: Triển khai đào tạo giáo viên, hoàn thiện hệ thống câu hỏi định hướng, mở rộng thực nghiệm sang các trường khác và các chương học khác trong môn Vật lý.

Các giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục nên áp dụng và phát triển phương pháp dạy học khám phá để nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực học sinh một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP “DẠY HỌC KHÁM PHÁ” 1. Lịch sử nghiên cứu đề tài. Việc nghiên cứu vận dụng phương pháp “Dạy học khám phá” vào trong giảng dạy đã là đề tài luận văn của nhiều học viên cao học tại nhiều trường, nhiều bộ môn khác nhau, thậm chí trong cùng một bộ môn nhưng vận dụng ở các chương, các phần kiến thức khác nhau.

Cụ thể như một số đề tài sau đây: - “Vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong dạy học bất đẳng thức ở trường THPT” của Đặng Khắc Quang, Đại học sư phạm Thái Nguyên năm 2009. - “Vận dụng phương pháp dạy học khám phá chương “Chất khí” (Vật lí 10 cơ bản) Nhằm phát triển tư duy của học sinh” của Nguyễn Minh Trí, Đại học sư phạm Thành Phố Hồ Chí Minh năm 2010 - “Vận dụng phương pháp dạy học khám phá để rèn luyện năng lực giải toán hình học không gian lớp 11 cho học sinh THPT” của Phạm Đức Hạnh, Đại học sư phạm Vinh năm 2010. - “Vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong phép biến hình lớp 11 THPT” của Nguyễn Thị Hạnh Thuý, Đại học Giáo Dục năm 2011. - “Vận dụng phương pháp dạy học khám phá vào dạy một số khái niệm liên quan đến véc tơ”của Hoàng Thị Thu Nga, Đại học Cần thơ khoa sư phạm năm 2011.

- “Tổ chức dạy học khám phá trong dạy học các quy luật di truyền sinh học 12” của Thân Thị Lan, đại học sư phạm Thái Nguyên Năm 2012. TIEU LUAN MOI download 6: [e-mail] - Đi sâu nghiên cứu về lý luận phương pháp dạy học tích cực đã có nhiều nhà sư phạm đưa ra các quan niệm, các thuật ngữ khác nhau nhưng thống nhất nhau về mặt bản chất như: “Dạy học tự phát hiện” cả các tác giả Đỗ Đình Hoan, Nguyễn Hữu Hợp, Nguyễn Tuyết Nga; “Phương pháp phát hiện lại” của tác giả Nguyễn Kỳ; “ Kiến tạo- tìm tòi” của tác giả Đặng Thành Hưng, Lê Nguyên Long; “Dạy học khám phá”, “Dạy học khám phá có hướng dẫn”, “Dạy học bằng các hoạt động khám phá” của Trần Thúc Trình, Trần Bá Hoành, Bùi văn Nghị, Lê Võ Bình, Nguyễn Văn Hiếu. Mặc dù đã có nhiều đề tài nghiên cứu của các học viên cao học về việc vận dụng phương pháp dạy học khám phá và trong quá trình tổ chức dạy học, song chưa có đề tài nào nghiên cứu việc vận dụng phương pháp dạy học khám phá vào quá trình giảng dạy một số nội dung chương “Động lực học chất điểm” với mục tiêu phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh và nâng cao hiệu quả giảng dạy. Do đó đề tài: Vận dụng phương pháp khám phá trong dạy học một số nội dung chương “Động lực học chất điểm” vật lý 10 được triển khai lần này là lần đầu tiên.

Các nghiên cứu về lý luận của các giáo sư, tiến sĩ là cơ sở góp phần xây dựng cơ sở lý luận cho luận văn này. Các khái niện cơ bản. Khái niệm về phương pháp dạy học khám phá. Hoạt động học tìm tòi, khám phá.

Richard Suchman, cha đẻ của chương trình học tập tìm tòi ở Mỹ thì học tập tìm tòi (Inquiry – based learning) là sự tìm hiểu tích cực những ý nghĩa liên quan đến các quá trình tư duy giúp biến những kinh nghiệm thành vốn kiến thức. Các nhà khoa học giáo dục của đại học Alberta lại quan niệm: Học tập tìm tòi là một quá trình, trong đó người học tham gia tích cực vào việc học tập, đưa TIEU LUAN MOI download 7: [e-mail] ra các câu hỏi, điều tra rộng rãi, từ đó xây dựng nên kiến thức mới. Kiến thức đó là mới với người học và họ có thể sử dụng nó giải quyết một số vấn đề nhất định, đưa ra một giải pháp trước một vấn đề cần giải quyết hoặc ủng hộ một quan điểm. Ở Việt Nam tác giả Trần Thúc Trình giải thích về học tập tìm tòi dựa trên mối quan hệ với khai phá (disscovery) và khám phá ( Investigation) đó là quá trình học sinh sử dụng những mối quan hệ giữa hiểu biết của mình về khoa học và logic để xác minh ý tưởng mới.

Như vậy, Hoạt động học tập tìm tòi, khám phá là quá trình trong đó người học tham gia tích cực vào việc học tập, đặt ra các câu hỏi, dựa vào các hành động có tính chất thực nghiệm, tương tác với các đối tượng học tập để trả lời các câu hỏi, phát hiện, xây dựng kiến thức mới. Dạy học khám phá. Có rất nhiều quan niệm về dạy học tìm tòi, khám phá đã được đưa ra:Dạy học tìm tòi là một quá trình dựa trên nền tảng tìm tòi, trong đó người học được định hướng các vấn đề, đặt ra các câu hỏi có ý nghĩa về chúng, quyết định làm thế nào để tìm ra câu trả lời phù hợp cho những câu hỏi, giao tiếp trao đổi kiến thức mới. Theo tác giả Đặng Thành Hưng (2002), thì dạy học kiến tạo tìm tòi là kiểu dạy học trong đó học sinh dựa vào các hành động có tính chất thực nghiệm, tương tác với đối tượng mà tìm hiểu, thu thập, sử lý các sự kiện, lĩnh hội kỹ năng, tức là học ngay trong quá trình thực hiện các thao tác, các thí nghiệm, vừa hành động vừa học.

68] Như vậy, tổng hợp từ các quan niệm về dạy học tìm tòi khám phá thì tôi cho rằng: Dạy học tìm tòi khám phá là dạy học mà trong đó giáo viên đề xuất các vấn đề thông qua các câu hỏi, các bài tập định hướng mà học sinh sẽ tiến TIEU LUAN MOI download 8: [e-mail] hành trao đổi, suy nghĩ, tự đề ra các giải pháp nghiên cứu, các thực nghiệm và tiến hành thực hiện để giải quyết các vấn đề đó. Bản chất của dạy học khám phá có tính tương đồng với dạy học giải quyết vấn đề, song điểm nỏi bật của phương pháp này là chú trọng tới vai trò định hướng của giáo viên để học sinh tự tìm tòi, tự khám phá kể cả việc đề xuất giải pháp, lên phương án và thực thi việc giải quyết vấn đề. Các mức độ của dạy học khám phá. Wenning, Chuyên viên Vật lý Sở Giáo dục Vật lý Illinois State University Normal thì một hoạt động dạy học được chia thành nhiều cấp độ, và vai trò tổ chức hoạt động học của học sinh sẽ đạt hiệu quả tốt khi người giáo viên biết nắm vững được kiến thức bài học và đặt ra nhiệm vụ học tập phù hợp với đối tượng học sinh.

Dựa theo mức độ tham gia của hoạt động tư duy và vai trò chủ động của học sinh và chủ đạo của giáo viên Wenning đã chia hoạt động dạy học khám phá theo các mức độ từ thấp đến cao như sau. Vai trò Vai trò Mức độ Nội dung của GV của HS Bằng những định hướng của 1.Thuyết trình và trao giáo viên từ các kinh nghiệm đổi các em có,các em sẽ trao đổi, (Interative thảo luận để tìm ra kiến thức demonstration) mới 2. Khám phá có HS đi khám phá cái mới của hướng dẫn (Guided kiến thức theo các câu hỏi định discovery) hướng của GV 3.Khám phá có HS được tiến hành các hoạt hướng dẫn(Guided động tìm tòi có sự tham gia TIEU LUAN MOI download 9: [e-mail] inquiry) hướng dẫn của giáo viên trong quá trình tìm tòi của HS Học sinh tự thực hiện các hoạt động học khám phá trước một 4.Khám phá trong số vấn đề mà giáo viên đưa giới hạn (Bounded ra.Trong hoạt động này, học Inquiry) sinh tự đề xuất giải pháp và thực hiện giải pháp mình đưa ra. Bằng một câu hỏi tổng quát(Ví dụ như:Vì sao lại coa vật nổi vật chìm khi được thả vào nước?)Học sinh sẽ tự đề xuất 5.Khám phá mở giả thiết, thực hiện việc loại bỏ (open inquiry) giải thiết không phù hợp, tiến hành thí nghiệm kiểm tra và cuối cùng là cho kết quả về việc có lực Ác xi mét và biểu thức cụ thể về lực này.1: Các mức độ của dạy học khám phá) Tuy nhiên, sẽ rất khó có thể xác định rằng có một mức độ học tập phù hợp cho một đơn vị kiến thức nào.

Nói cách khác, với một đơn vị kiến thức, tuỳ theo độ khó của kiến thức và khả năng của học sinh để giáo viên có thể đưa ra phương pháp tổ chức hoạt động học khám phá với mức độ phù hợp. Thông thường sẽ là một câu hỏi lớn, có hàm chứa nội dung kiến thức rộng, sau đó giáo viên sẽ có những câu hỏi gợi ý bổ sung làm thu hẹp dần phạm vi kiến thức cần TIEU LUAN MOI download 10: skknchat@gmail. Đi cùng với quá trình này chính là sự trao đổi, thảo luận giữa các học sinh, hoặc giữa giáo viên và học sinh để xây dựng và lựa chọn giả thiết phù hợp nhất cho thực hành kiểm chứng.Khái niệm về tính tích cực. Trongmôitrườnggiáodục,tíchcựcđượcdùngđểchỉsựtíchcựctronghọctậpđólà,n gười họcphảichủđộngkhámpháranhữngđiềuchưabiếtđốivớibảnthânvớimộtkhátvọng,mộ tsự cố gắngtrítuệvàmộtnghịlựccaotrongquátrìnhnắmvữngtrithức.

Tínhtíchcựctronghọctậpđượcthểhiệnởcáchoạtđộngkhácnhau:Hăngháiphátbi ểuý kiến xâydựngbài,chịukhótưduytrướccácvấnđềkhó,kiêntrìgiảiquyếtcácbàitậptheonhiềuc ách khácnhau.Dựavàocácbiểuhiệncủatínhtíchcựcmàtacóthểchialàmbamứcđộnhưsau: -Bắtchước:Học sinhbắtchướchànhđộng,thaotáccủagiáo viênvàbạnbè.Tronghànhđộngcósựcố gắngcủathầnkinhvàcơbắp.Vídụ:Học sinhcốgắnggiảiđượccácdạngbàitậpmàgiáo viênđãhướngdẫn giảitrênlớp. -Tìmtòi:Học sinhđộclập,tựgiáctrongtưduykhigiảiquyếtcácvấnđề,tìmkiếmcáccáchgiải quyếtkhácnhauvềmộtvấnđề. Đặc biệt với điều kiện thuận lợi để tiếp cận thông tin từ nhiều kênh như sách, báo, mạng internet… thì việc tìm kiếm thông tin của học sinh sẽ càng thuận lợi. - Sángtạo:HStìmcáchragiảiquyếtmới,độcđáo,đềxuấtnhữnggiảiphápcóhiệuquả,có sángkiếnlắpđặtnhữngthínghiệmđể chứngminhbàihọc.Tấtnhiên,mứcđộ sángtạo củaHS làcó hạnnhưngđólàmầmmốngcủasựsángtạosaunày.

Khái niệm về năng lực sáng tạo. TIEU LUAN MOI download 11: [e-mail] Năng lực sáng tạo là khả năng tạo ra những giá trị mới về vật chất và tinh thần, tạo ra cái mới, giải pháp mới, công cụ mới, vận dụng thành công những hiểu biết đã có vào hoàn cảnh mới. Năng lực sáng tạo gắn liền với kĩ năng, kĩ xảo và vốn hiểu biết của chủ thể, trong bất cứ lĩnh vực hoạt động nào, càng thành thạo và càng có kiến thức sâu rộng thì càng nhạy bén trong dự đoán, đề ra được nhiều dự đoán và phương án lựa chọn. Vì vậy không thể hình thành năng lực sáng tạo tách rời, độc lập với hình thành kiến thức về một lĩnh vực nào đó.

Quá trình sáng tạo của con người thường bắt đầu từ ý tưởng mới, bắt đầu từ NLST của mỗi người. Những người có NLST thường có những đặc trưng sau: - Có tư duy độc lập, biết nhận xét, phê phán theo quan điểm riêng, không phụ thuộc và gò bó với cái cũ, không tư duy theo lối mòn. - Luôn đi vào vấn đề bản chất để tìm ra quy luật. - Có khả năng dự đoán và say sưa nung nấu ý tưởng mới.

- Luồn tìm ra được giải pháp tối ưu trước một tình huống mới, một vấn đề mới cần giải quyết.