Nghiên cứu xây dựng phương án dự báo hạn vừa cho lưu vực sông Sê San với sản phẩm mưa IFS

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu xây dựng phương án dự báo hạn vừa cho lưu vực sông sê san có sử dụng sản phẩm mưa dự báo, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Văn Huy
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Đặng Thanh Mai
• Trường học: Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội
• Chuyên ngành: Thủy văn
• Đề tài: Phương Án Dự Báo Hạn Vừa Cho Lưu Vực Sông Sê San Sử Dụng Sản Phẩm Mưa IFS
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LƯU VỰC NGHIÊN CỨU VÀ DỰ BÁO THỦY VĂN HẠN VỪA TRONG MÙA CẠN
• 1.1. Một số đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của lưu vực sông Sê San
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ DỮ LIỆU
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về lưu vực sông Sê San

Lưu vực sông Sê San, nằm giữa hai tỉnh Kon Tum và Gia Lai, có vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất. Đặc điểm địa lý và khí hậu của khu vực này ảnh hưởng lớn đến nguồn nước và dòng chảy. Dự báo thời tiết chính xác là cần thiết để quản lý tài nguyên nước hiệu quả. Việc sử dụng sản phẩm mưa từ mô hình IFS giúp cải thiện độ chính xác trong dự báo hạn vừa. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc áp dụng công nghệ hiện đại trong quản lý nước có thể giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

1.1 Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội

Lưu vực sông Sê San có diện tích 11.620 km2, với địa hình đa dạng từ núi cao đến thung lũng. Tài nguyên nước phong phú nhưng cũng đối mặt với thách thức như hạn hán và lũ lụt. Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc xây dựng các hồ chứa đã làm thay đổi chế độ dòng chảy, gây ra tình trạng ngập lụt và thiếu nước. Do đó, việc phân tích dữ liệu và nghiên cứu khí tượng thủy văn là rất cần thiết để phát triển các phương án dự báo hiệu quả.

II. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận văn bao gồm phân tích thống kê, mô hình hóa, và phương pháp chuyên gia. Các phương pháp này giúp đánh giá chất lượng dự báo mưa từ mô hình IFS. Việc sử dụng công nghệ thông tin trong phân tích dữ liệu giúp nâng cao độ chính xác của các dự báo. Kỹ thuật dự báo hiện đại cho phép theo dõi và dự đoán các hiện tượng thời tiết một cách hiệu quả hơn, từ đó hỗ trợ cho công tác quy hoạch lưu vực và quản lý tài nguyên nước.

2.1 Đánh giá chất lượng dự báo

Đánh giá chất lượng dự báo mưa từ mô hình IFS cho thấy độ chính xác cao trong việc dự đoán lượng mưa trong các mùa cạn. Các chỉ số như ETS (Equitable Threat Score) được sử dụng để đánh giá hiệu quả của mô hình. Kết quả cho thấy mô hình có khả năng dự đoán tốt các hiện tượng thời tiết cực đoan, từ đó giúp các cơ quan chức năng có thể đưa ra các cảnh báo kịp thời và chính xác hơn cho cộng đồng.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình MIKE-NAM có khả năng tính toán dòng chảy hạn vừa cho lưu vực sông Sê San một cách hiệu quả. Việc sử dụng sản phẩm mưa từ mô hình IFS làm đầu vào cho mô hình MIKE-NAM đã cải thiện đáng kể độ chính xác của dự báo dòng chảy. Các kết quả này không chỉ có giá trị trong việc quản lý nước mà còn hỗ trợ cho công tác phòng chống thiên tai. Việc áp dụng các phương pháp này trong thực tiễn sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra cho người dân trong khu vực.

3.1 Xây dựng phương án dự báo

Phương án dự báo dòng chảy hạn vừa cho lưu vực sông Sê San được xây dựng dựa trên các kết quả nghiên cứu và phân tích dữ liệu. Mô hình MIKE-NAM đã được hiệu chỉnh để phù hợp với điều kiện thực tế của lưu vực. Kết quả cho thấy khả năng dự đoán dòng chảy chính xác, từ đó giúp các cơ quan chức năng có thể đưa ra các biện pháp ứng phó kịp thời với các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Sê San, trải dài trên địa bàn hai tỉnh Kon Tum và Gia Lai với diện tích khoảng 11.620 km², là một trong những phụ lưu lớn của sông Mê Kông tại Việt Nam. Với chiều dài 230 km, lưu vực này có địa hình đa dạng, từ núi cao đến thung lũng và cao nguyên, cùng với mạng lưới sông suối phát triển, đặc biệt là các nhánh chính như sông Pô Kô, Đăk Bla và Sa Thầy. Khí hậu nhiệt đới gió mùa đặc trưng bởi hai mùa rõ rệt: mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 và mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Lượng mưa trung bình hàng năm đạt khoảng 2.000 mm, tập trung chủ yếu vào mùa mưa, chiếm trên 2/3 tổng lượng mưa năm. Dòng chảy trên lưu vực biến đổi mạnh theo mùa, với mùa lũ chiếm 65-75% tổng lượng dòng chảy năm và mùa cạn chỉ chiếm 25-35%, gây ra tình trạng mất cân đối nguồn nước, ảnh hưởng đến sản xuất và sinh hoạt của hơn 30% dân số trong khu vực.

Trước bối cảnh biến đổi khí hậu và sự gia tăng các hiện tượng thiên tai như lũ lụt và hạn hán, việc nâng cao chất lượng dự báo thủy văn hạn vừa (10 ngày) trở nên cấp thiết. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xây dựng phương án dự báo dòng chảy hạn vừa mùa cạn cho lưu vực sông Sê San, sử dụng sản phẩm mưa dự báo số trị của mô hình IFS (Integrated Forecast System) kết hợp với mô hình thủy văn MIKE-NAM. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào lưu vực sông Sê San thuộc địa bàn hai tỉnh Kon Tum và Gia Lai, với thời gian nghiên cứu chủ yếu trong các mùa cạn từ năm 2010 đến 2017. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ công tác quy hoạch, bố trí sản xuất và phòng chống thiên tai, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nguồn nước và phát triển bền vững khu vực Tây Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai mô hình chính để xây dựng phương án dự báo thủy văn hạn vừa:

1. Mô hình IFS (Integrated Forecast System): Phát triển bởi Trung tâm Dự báo hạn vừa Châu Âu (ECMWF), mô hình IFS là hệ thống tích hợp các mô hình khí quyển, sóng biển và bề mặt đất, sử dụng phương pháp đồng hóa số liệu 4D-VAR để cung cấp điều kiện ban đầu chính xác. Mô hình này chạy hai lần mỗi ngày với độ phân giải không gian 0,125° x 0,125°, cho phép dự báo mưa số trị với thời hạn lên đến 15 ngày. Sản phẩm mưa dự báo của IFS được sử dụng làm đầu vào cho mô hình thủy văn.

2. Mô hình MIKE-NAM: Là mô hình thủy văn thông số tập trung, được phát triển tại Đại học Kỹ thuật Đan Mạch, mô hình MIKE-NAM mô phỏng quá trình mưa-dòng chảy dựa trên bốn bể chứa nước (mặt, tầng rễ cây, ngầm tầng trên và ngầm tầng dưới) với các thông số vật lý đặc trưng. Mô hình tính toán dòng chảy liên tục, phản ánh các quá trình bốc hơi, thấm và dòng chảy mặt, sát mặt, ngầm. Mô hình yêu cầu hiệu chỉnh các thông số đặc trưng phù hợp với điều kiện lưu vực nghiên cứu để đảm bảo độ chính xác.

Các khái niệm chính trong nghiên cứu bao gồm: dòng chảy hạn vừa (dòng chảy dự báo trong khoảng 10 ngày), dự báo mưa số trị, hiệu chỉnh mô hình thủy văn, đánh giá chất lượng dự báo (sử dụng các chỉ số như ME, RMSE, CSI), và phân chia lưu vực bộ phận dựa trên bản đồ DEM và mạng lưới trạm quan trắc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu mưa và dòng chảy thực đo từ các trạm khí tượng thủy văn trên lưu vực sông Sê San trong giai đoạn 2010-2017, cùng với sản phẩm mưa dự báo số trị của mô hình IFS trong cùng thời kỳ. Dữ liệu địa hình DEM 30x30m được sử dụng để phân chia lưu vực thành các lưu vực bộ phận phục vụ mô hình hóa.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích thống kê: Xử lý số liệu thực đo, đánh giá đặc trưng khí tượng thủy văn, kiểm định chất lượng số liệu.
• Hiệu chỉnh mô hình MIKE-NAM: Áp dụng phương pháp thử sai để điều chỉnh 9 thông số mô hình nhằm phù hợp với đặc điểm dòng chảy thực tế, dựa trên tiêu chí cân bằng nước, hình dạng đường dòng chảy và đỉnh lũ.
• Mô hình hóa thủy văn: Sử dụng mô hình MIKE-NAM với đầu vào là mưa dự báo của IFS để tính toán dòng chảy hạn vừa mùa cạn.
• Đánh giá chất lượng dự báo: Sử dụng các chỉ số ME, RMSE, PoD, FAR, CSI để đánh giá độ chính xác của dự báo mưa và dòng chảy.
• Timeline nghiên cứu: Thu thập và xử lý dữ liệu từ 2010-2017, hiệu chỉnh mô hình và xây dựng phương án dự báo trong năm 2017-2018, đánh giá và hoàn thiện phương án dự báo trong năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Khả năng sử dụng sản phẩm mưa dự báo của IFS: Mô hình IFS cho kết quả dự báo mưa số trị với sai số trung bình (ME) dao động trong khoảng ±10% so với số liệu thực đo tại các trạm trên lưu vực. Sai số quân phương (RMSE) trung bình khoảng 5-8 mm/ngày, với chỉ số CSI đạt trên 0,7 cho các ngưỡng mưa từ 10-50 mm, cho thấy độ tin cậy cao trong dự báo mưa hạn vừa.

2. Hiệu chỉnh mô hình MIKE-NAM: Sau quá trình hiệu chỉnh, mô hình MIKE-NAM mô phỏng dòng chảy mùa cạn tại các trạm thủy văn chính như Đăk Mốt, Đăk Tô, Kon Plong và Kon Tum đạt chỉ số NASH trên 0,75, sai số trung bình dòng chảy dưới 15%, phù hợp với yêu cầu dự báo thủy văn hạn vừa.

3. Dự báo dòng chảy hạn vừa mùa cạn: Phương án dự báo dòng chảy 10 ngày sử dụng mưa dự báo của IFS làm đầu vào cho mô hình MIKE-NAM cho kết quả dự báo dòng chảy với sai số trung bình khoảng 12%, chỉ số CSI dòng chảy đạt trên 0,7, vượt trội so với các phương pháp dự báo truyền thống chỉ dựa trên số liệu thực đo.

4. So sánh với các nghiên cứu khác: Kết quả dự báo dòng chảy hạn vừa trên lưu vực sông Sê San tương đương hoặc tốt hơn so với các nghiên cứu ứng dụng mô hình tương tự trên các lưu vực khác ở Tây Nguyên và khu vực Đông Nam Á, khẳng định tính khả thi và hiệu quả của việc sử dụng sản phẩm mưa dự báo số trị của IFS kết hợp mô hình MIKE-NAM.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính giúp nâng cao chất lượng dự báo là việc sử dụng sản phẩm mưa dự báo số trị của mô hình IFS với độ phân giải cao (0,125° x 0,125°) và thời hạn dự báo dài đến 10 ngày, cung cấp thông tin mưa định lượng chính xác hơn so với các nguồn dữ liệu truyền thống. Việc phân chia lưu vực thành các lưu vực bộ phận nhỏ giúp mô hình MIKE-NAM phản ánh chính xác đặc điểm thủy văn từng khu vực, đồng thời hiệu chỉnh thông số mô hình theo phương pháp thử sai đảm bảo cân bằng nước và mô phỏng sát thực tế.

So với các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung dự báo lũ ngắn hạn (1-4 ngày), nghiên cứu này mở rộng phạm vi dự báo dòng chảy hạn vừa mùa cạn, đáp ứng nhu cầu quản lý nguồn nước và phòng chống hạn hán trong khu vực. Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ đường quá trình dòng chảy thực đo và mô phỏng tại các trạm thủy văn, bảng so sánh các chỉ số đánh giá chất lượng dự báo mưa và dòng chảy, giúp minh họa rõ ràng hiệu quả phương án dự báo.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường ứng dụng sản phẩm mưa dự báo số trị của IFS: Khuyến nghị Trung tâm Dự báo KTTV Quốc gia và các đơn vị liên quan tiếp tục khai thác và cập nhật sản phẩm mưa dự báo IFS với độ phân giải cao để làm đầu vào cho các mô hình thủy văn, nâng cao chất lượng dự báo hạn vừa và dài hạn. Thời gian thực hiện: ngay trong năm 2024.

2. Phát triển và hiệu chỉnh mô hình thủy văn MIKE-NAM cho các lưu vực bộ phận: Các cơ quan quản lý tài nguyên nước cần triển khai hiệu chỉnh mô hình MIKE-NAM cho từng lưu vực bộ phận trên lưu vực sông Sê San, đảm bảo mô hình phản ánh chính xác đặc điểm thủy văn địa phương, phục vụ công tác dự báo và quản lý nguồn nước. Thời gian thực hiện: 2024-2025.

3. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm dựa trên dự báo dòng chảy hạn vừa: Đề xuất xây dựng hệ thống cảnh báo sớm hạn hán và thiếu nước dựa trên kết quả dự báo dòng chảy 10 ngày, hỗ trợ các địa phương chủ động trong sản xuất nông nghiệp và phòng chống thiên tai. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Dự báo KTTV Quốc gia phối hợp với các tỉnh Kon Tum, Gia Lai. Thời gian thực hiện: 2024.

4. Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ dự báo: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về sử dụng mô hình IFS và MIKE-NAM, kỹ thuật hiệu chỉnh mô hình và đánh giá chất lượng dự báo cho cán bộ dự báo tại các trung tâm khu vực và địa phương. Thời gian thực hiện: 2024-2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ dự báo khí tượng thủy văn: Nâng cao kiến thức về ứng dụng mô hình số trị và mô hình thủy văn trong dự báo hạn vừa, cải thiện chất lượng dự báo phục vụ công tác phòng chống thiên tai.

2. Quản lý tài nguyên nước và quy hoạch phát triển vùng: Sử dụng kết quả dự báo dòng chảy hạn vừa để lập kế hoạch sử dụng nước hợp lý, điều tiết hồ chứa và phát triển bền vững lưu vực sông Sê San.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành thủy văn, khí tượng: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, mô hình hóa và đánh giá chất lượng dự báo trong lĩnh vực thủy văn hạn vừa, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

4. Các cơ quan phòng chống thiên tai và nông nghiệp: Áp dụng kết quả dự báo dòng chảy để xây dựng kế hoạch sản xuất, phòng chống hạn hán và lũ lụt, giảm thiểu thiệt hại cho người dân và sản xuất.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương án dự báo dòng chảy hạn vừa là gì?
   Phương án dự báo dòng chảy hạn vừa là kế hoạch sử dụng mô hình thủy văn kết hợp với dữ liệu dự báo mưa số trị để dự báo dòng chảy trong khoảng thời gian 5-10 ngày, giúp các cơ quan quản lý và người dân chủ động ứng phó với tình trạng thiếu nước hoặc lũ lụt.

2. Tại sao chọn mô hình IFS làm nguồn dữ liệu mưa dự báo?
   Mô hình IFS có độ phân giải cao (0,125° x 0,125°), thời hạn dự báo dài đến 15 ngày và được đánh giá có độ chính xác cao trong dự báo mưa số trị, phù hợp với yêu cầu dự báo hạn vừa cho lưu vực sông Sê San.

3. Mô hình MIKE-NAM có ưu điểm gì trong dự báo thủy văn?
   MIKE-NAM là mô hình thủy văn thông số tập trung, dễ hiệu chỉnh, phản ánh chính xác các quá trình mưa-dòng chảy, bốc hơi và thấm, phù hợp với các lưu vực có đặc điểm địa hình và khí hậu đa dạng như lưu vực sông Sê San.

4. Làm thế nào để đánh giá chất lượng dự báo mưa và dòng chảy?
   Chất lượng dự báo được đánh giá bằng các chỉ số thống kê như sai số trung bình (ME), sai số quân phương (RMSE), chỉ số quyết định thành công (CSI), xác suất phát hiện (PoD) và tỷ lệ báo động giả (FAR), giúp xác định độ chính xác và tin cậy của dự báo.

5. Ứng dụng thực tiễn của phương án dự báo này là gì?
   Phương án dự báo giúp các địa phương trong lưu vực sông Sê San chủ động trong quản lý nguồn nước, điều tiết hồ chứa, lập kế hoạch sản xuất nông nghiệp và phòng chống thiên tai, giảm thiểu thiệt hại do hạn hán và lũ lụt.

Kết luận

• Đã xây dựng thành công phương án dự báo dòng chảy hạn vừa mùa cạn 10 ngày cho lưu vực sông Sê San, sử dụng sản phẩm mưa dự báo số trị của mô hình IFS kết hợp mô hình thủy văn MIKE-NAM.
• Mô hình IFS cung cấp dữ liệu mưa dự báo có độ chính xác cao, phù hợp làm đầu vào cho mô hình thủy văn tại lưu vực nghiên cứu.
• Mô hình MIKE-NAM sau hiệu chỉnh mô phỏng tốt dòng chảy mùa cạn, đạt chỉ số NASH trên 0,75 và sai số trung bình dưới 15%.
• Phương án dự báo cho phép dự báo dòng chảy hạn vừa với sai số trung bình khoảng 12%, cải thiện đáng kể so với các phương pháp truyền thống.
• Đề xuất triển khai ứng dụng phương án dự báo trong công tác quản lý nguồn nước và phòng chống thiên tai tại các tỉnh Kon Tum và Gia Lai trong giai đoạn 2024-2026.

Hành động tiếp theo là phối hợp với các cơ quan liên quan để triển khai áp dụng phương án dự báo vào thực tiễn, đồng thời tiếp tục nghiên cứu nâng cao độ chính xác và mở rộng phạm vi dự báo. Để biết thêm chi tiết và hỗ trợ kỹ thuật, quý độc giả và các đơn vị có thể liên hệ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ LƯU VỰC NGHIÊN CỨU VÀ DỰ BÁO THỦY VĂN HẠN VỪA TRONG MÙA CẠN 1.1 Một số đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của lưu vực sông Sê San 1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội [1. Vị trí địa lý: Sông Sê San bắt nguồn từ vùng núi Ngọc Linh, tỉnh Kon Tum. Trên lãnh thổ Việt Nam sông có chiều dài 230km, diện tích lưu vực là 11.620km2, là phụ lưu cấp 2 của sông Mê Kông đổ vào phụ lưu cấp 1 - sông Sê Rê Pôk.1: Vị trí lưu vực sông Sê San Toàn bộ lưu vực sông Sê San thuộc sườn phía Tây của dãy Trường Sơn, có tọa độ địa lý 13045’ đến 15014 vĩ độ Bắc, 107010’ đến 108024’ kinh độ Luan van 4 Đông; Phía Bắc giáp lưu vực sông Thu Bồn; phía Nam giáp lưu vực sông Ba, IaDrăng; phía Đông giáp lưu vực sông Trà Khúc; phía Tây giáp Lào và Cam Pu Chia; phía Tây Nam giáp sông Sê Rê Pôk.

Lưu vực sông Sê San chiếm 46,3% diện tích tự nhiên của hai tỉnh Kon Tum và Gia Lai, trong đó chiếm 87,61% diện tích toàn tỉnh Kon Tum và 20,63% diện tích toàn tỉnh Gia Lai, thuộc đất đai của 16 huyện, thành phố: Đăk Glei, Đăk Tô, Đăk Hà, Ngọc Hồi, Sa Thầy, IaH’ĐRai, Kon Plông, Kon Rẫy, Tu Mơ Rông, thành phố Kon Tum của tỉnh Kon Tum; các huyện Kbang, Đăk Đoa, Chư Pah, Ia Grai, Đức Cơ, thành phố PleiKu của tỉnh Gia Lai. Đặc điểm địa hình: Lưu vực sông Sê San có độ cao trung bình 737m, địa hình có hướng thấp dần từ Bắc xuống Nam và từ Đông sang Tây, rất dốc ở phía Bắc, Đông Bắc và tương đối bằng phẳng ở phía Nam. - Địa hình đồi, núi: Chiếm khoảng 3/5 diện tích toàn lưu vực, bao gồm những đồi núi liền dải có độ dốc 150 trở lên. Các núi ở Kon Tum và Gia Lai do cấu tạo bởi đá biến chất cổ nên có dạng khối như khối Ngọc Linh (có đỉnh Ngọc Linh cao 2.

Địa hình núi cao liền dải phân bố chủ yếu ở phía Bắc, Tây Bắc chạy sang phía Đông các tỉnh Kon Tum, Gia lai. Các ngọn núi cao như: Ngọn Bon San (1.939m); ngọn Ngọc Kring (2. Mặt địa hình bị phân cắt hiểm trở, tạo thành các thung lũng hẹp, khe, suối. - Địa hình thung lũng: Nằm dọc theo sông Pô Kô đi về phía Nam và sông Đăk Bla đi về phía Tây của tỉnh Kon Tum; thung lũng có dạng lòng máng thấp dần về phía Tây Nam, theo thung lũng có những đồi lượn sóng như Đăk Uy - Đăk Hà và có nhiều chỗ bề mặt bằng phẳng như khu vực thành phố Kon Tum.

Ngoài ra còn có thung lũng Sa Thầy được hình thành giữa các dãy núi kéo dài về phía đông chạy dọc biên giới Việt Nam - Campuchia. - Địa hình cao nguyên: Có cao nguyên Kon Plong nằm giữa dãy An Khê và dãy Ngọc Linh có độ cao 1.300m, chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Đặc điểm địa chất, thổ nhưỡng: Lưu vực sông Sê San nằm trên cao nguyên Gia Lai - Kon Tum, một trong những cao nguyên lớn của Tây Nguyên, xuyên cắt qua nhiều địa tầng có Luan van 5 nguồn gốc khác nhau, bao gồm đá trầm tích và biến chất Macma. Từ thành phố Kon Tum và dọc sông Pô Kô thuộc loại trầm tích lục nguyên; từ TP.

Kon Tum đến Đăk Tô - Tân Cảnh có các trầm tích Neogen gắn kết yếu, thỉnh thoảng gặp các bồn trũng nhỏ nằm rải rác dọc sông và được lấp đầy bằng trầm tích đệ tứ bở rời. Lưu vực nằm trong đới kiến tạo Ngọc Linh - Kon Tum, phía Bắc giáp đới Trường Sơn, phía Tây giáp đới SêKông, phía Nam giáp đới SrêPôk – Đà Lạt và phía Đông giáp đới sông Ba. Đặc điểm thảm phủ thực vật: Theo số liệu về phân bố đất lâm nghiệp và đất có rừng của hai tỉnh Gia Lai, Kon Tum đến năm 2016 diện tích đất có rừng trên lưu vực sông Sê San vào khoảng tỉnh là 699,8 nghìn ha, độ che phủ rừng đạt 60%. Trong đó, rừng phòng hộ chiếm khoảng 30%, còn lại là rừng khai thác, rừng trồng và cây công nghiệp dài ngày.

Đặc điểm kinh tế-xã hội: - Dân số: Tính đến cuối năm 2016 tổng dân số sinh sống trên lưu vực vào khoảng 545. Mật độ dân số bình quân là 47 người/km2, nhưng phân bố không đồng đều, cao nhất là ở thành phố Kon Tum với 372 người/km2, thấp nhất là huyện IaH’Drai với 7 người/km2. - Phát triển kinh tế: Kinh tế của các địa phương trên lưu vực sông Sê San vẫn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp và khai khoáng (chủ yếu là khai thác thủy năng). Cơ cấu phát triển kinh tế đang dịch chuyển theo hướng giảm dần về tỷ trọng nông nghiệp, tăng tỷ trong công nghiệp, dịch vụ.

Tuy nhiên đến thời điểm hiện tại và trong tương lai gần kinh tế vẫn dựa chủ yếu vào nông nghiệp và khai thác thủy năng nên đã gây áp lực lớn cho nguồn nước, nhất là dòng chảy của sông, suối trong mùa cạn.2 Đặc điểm mạng lưới sông, suối: Lưu vực sông Sê San có hình nan quạt với mật độ lưới sông bình quân là 0,38km/km2; lưới sông phát triển không đều: Vùng núi cao phía Bắc và Đông Bắc của lưu vực (thuộc địa bàn các huyện Đăk Glei, Tu Mơ Rông, Kon Plong – tỉnh Kon Tum) nơi có lượng mưa lớn (trên 2.000mm/năm) nên sông suối phát triển mạnh, có mật độ đạt tới 1,5km/km2. Ngược lại ở các vùng tương Luan van 6 đối bằng phẳng, lượng mưa bé, mật độ lưới sông nhỏ nhất chỉ đạt khoảng 0,22km/km2. * Các nhánh sông chính hợp thành sông Sê San bao gồm: + Sông Pô Kô dài 121km, diện tích lưu vực 3.530km2, bắt nguồn từ vùng núi cao Ngọc Linh có đỉnh cao 2. Đoạn thượng nguồn mang đặc điểm sông miền núi chảy trong thung lũng hẹp với độ dốc khoảng 13,3‰.

Đoạn trung lưu thoải hơn có lòng sông mở rộng hơn và co độ dốc khoảng 8,5‰. Đổ vào sông Pô Kô có 10 nhánh sông chính có độ dài từ 10 đến 81km. + Sông Đăk Bla là nhánh trái của sông Sê San có chiều dài sông chính là 157km, diện tích lưu vực 3.436km2; Độ cao thượng nguồn của sông là 1.650 m, tại vị trí nhập lưu vào sông Sê San là 510m. Sông Đăk Bla chảy theo hướng Đông Bắc - Tây Nam và hợp với sông Sê San cách đập thủy điện Ialy 16km về phía thượng lưu.

Từ phần trung lưu đến chỗ hợp lưu với sông Pô Kô, sông chảy trên cao nguyên cổ Kon Tum với độ dốc trung bình khoảng 7,26‰, lòng sông uốn khúc, nhiều ghềnh, thung lũng có nhiều lòng cũ (đoạn sông chết) và bãi bồi, mang nét điển hình của sông đồng bằng. Đổ vào sông Đăk Bla có 18 nhánh sông suối chính, có độ dài từ 10 – 70km. + Sông Sa Thầy dài 115km, diện tích lưu vực 1.471km2, bắt nguồn từ đỉnh núi Ngọc Rinh Rua, chảy theo hướng Bắc - Nam, gần như song song với biên giới Campuchia, đổ vào dòng Sê San. Đặc trưng hình thái các sông chính thuộc lưu vực sông Sê San Diện tích Chiều Mật độ Hệ số Độ dốc Độ cao Sông LV (km2) dài lưới sông uốn đáy sông bq (m) (km) (km/km2) khúc (%o) Đăk Psi 869 80,5 0,42 1,74 7,1 1.450 237 0,38 1,45 13,2 737 Luan van 7 Hình 1.

Các nhánh sông chính hợp thành sông Sê San 1.3 Đặc điểm khí hậu, thủy văn: Lưu vực sông Sê San nằm trên vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên, khí hậu được chia làm hai mùa tách biệt với sự tương phản sâu sắc. Mùa mưa thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10 với thời tiết ẩm ướt, mưa nhiều. Mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, thời tiết khô, ít mưa. Tương ứng với hai mùa khí hậu nói trên là hai mùa thủy văn: Mùa lũ từ tháng 7 đến tháng 11 hàng năm và mùa cạn từ tháng 12 đến tháng 6 năm sau.

Khí hậu: - Nhiệt độ: Lưu vực sông Sê San có chế độ nhiệt tương đối hiền hòa, ít biến động. Biên độ dao động nhiệt độ của tháng nóng nhất và tháng lạnh nhất không lớn; biên độ dao động của các tháng kế tiếp nhau thay đổi từ từ thể Luan van 8 hiện tính ôn hòa của vùng cao nguyên. Chênh lệch nhiệt độ trong ngày của các tháng mùa khô từ 120C đến 140C, các tháng mùa mưa từ 70C đến 80C. Sự phân bố nhiệt độ trên lưu vực sông có sự giảm dần từ hạ lưu lên thượng nguồn, từ Tây Nam sang Đông Bắc.

Nhiệt độ trung bình tháng cao nhất xảy ra vào tháng 4 hoặc tháng 5; thấp nhất xảy ra vào tháng 12, tháng 1. - Độ ẩm: Chế độ ẩm trên lưu vực sông Sê San có sự tương phản giữa hai mùa (mùa mưa và mùa khô). Mùa khô trên lưu vực sông có độ ẩm trung bình tháng < 78%, mùa mưa độ ẩm trung bình đạt trên 80%. Theo không gian, độ ẩm giảm dần từ thượng lưu về hạ lưu.

- Bốc hơi: Tổng lượng bốc hơi tại trên lưu vực sông Sê San có sự thay đổi lớn theo mùa. Mùa khô ít mưa, độ ẩm thấp, gió mạnh nên lượng bốc hơi cũng lớn, phổ biến đạt 110 - 170mm/tháng. Ngược lại trong các tháng mùa mưa, độ ẩm không khí cao, vận tốc gió không lớn nên lượng bốc hơi đạt thấp, phổ biến từ 50 - 100mm/tháng. Gần như toàn bộ thời gian của mùa khô có lượng bốc hơi lớn hơn lượng mưa; xét theo mùa dòng chảy thì lượng bốc hơi của thời kỳ đầu và giữa mùa cạn lớn hơn lượng mưa.

Gió: Chế độ gió trên lưu vực sông Sê San được đặc trưng bởi sự luân phiên tác động của các hệ thống hoàn lưu gió mùa, sự luân phiên đó tương đối ổn định và có trình tự. Thời kỳ gió mùa Đông Bắc, từ tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau với sự ảnh hưởng chính của tín phong Đông Bắc, khi vào địa bàn tỉnh Gia Lai và Kon Tum có hướng Đông và Đông Bắc. Hướng gió này thịnh hành trong suốt mùa khô với tần suất 60 - 70%, hoạt động mạnh nhất là vào tháng 12, tháng 1 hàng năm. Thời kỳ gió mùa Tây Nam, từ tháng 5 đến tháng 10; càng vào giữa mùa mưa hệ thống gió mùa Tây Nam phát triển càng mạnh khống chế toàn bộ lưu vực sông Sê San.

Thời kỳ gió mùa Tây Nam hoạt động mạnh nhất là tháng 7 và tháng 8. Thời kỳ chuyển tiếp giữa hai loại gió Đông Bắc và Tây Nam, trên đại bộ phận của lưu vực gió đổi hướng liên tục, đôi khi xuất hiện lặng gió. Thời kỳ này tốc độ gió trung bình đạt thấp nhất.