Chương 1 PHONG CÁCH NHÀ VĂN, QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT, HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA LÊ VĂN THẢO 1.Khái niệm về phong cách và phong cách nghệ thuật của nhà văn.Khái niệm phong cách Phong cách là thuật ngữ dùng chung cho nhiều ngành lĩnh vực nghiên cứu khoa học.Trong giới nghiên cứu văn học hiện nay đang tồn tại rất nhiều những quan niệm, định nghĩa khác nhau về phong cách. Cho tới nay vẫn chưa có sự thống nhất cao về thật ngữ này. Ở các nước phương Tây đã xuất hiện rất nhiều định nghĩa về phong cách. Chỉ riêng ở Liên Xô từ khoảng những năm 1960 trở lại đây có hàng trăm công trình nghiên cứu về phong cách.
Khravchenkô đã dùng hình ảnh “xòe ra như cái quạt” để nói về số lượng lớn các định nghĩa về phong cách ở Nga. Nhà nghiên cứu Đ. Likhachev chỉ ra sự tồn tại của các phong cách cá nhân trong văn học Nga cổ và trong văn học cận đại, mặc dù tính chất của nó có khác nhau. Ông đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của phong cách nhà văn trong việc tái tạo hiện thực đời sống bằng các phương tiện nghệ thuật, đồng thời đề nghị nhìn nhận phong cách với hai tư cách khác nhau: “Phong cách như là hiện tượng ngôn ngữ văn học và phong cách như là một hệ thống hình thức và nội dung nhất định”.
Ông cho rằng, “phong cách kết hợp trong bản thân nó sự thụ cảm chung về hiện thực vốn có ở nhà văn và phương pháp nghệ thuật được quy định bởi những nhiệm vụ mà nhà văn đặt ra cho mình”[41. Grigôrian nêu lên mối quan hệ gắn bó giữa phong cách với phương pháp, với thế giới quan, với bút pháp, với cá nhân nhà nghệ sĩ, với cách hiểu của nghệ sĩ về thời đại, với vẻ đặc thù dân tộc… “Phong cách là sự thống nhất cao nhất của tất cả các phạm trù đó”.Turbin nhấn mạnh tới yếu tố ngôn ngữ trong việc định hình một phong cách: “Phong cách - đó là ngôn từ được xét trong mối quan hệ của nó với hình tượng, đó là tác động qua lại thường xuyên giữa những khái niệm và những ý nghĩa nảy c 12 sinh trong ngôn từ vốn đặt vào một văn cảnh nghệ thuật”. Jirmunxky chú ý tới thế giới quan và sự biểu hiện thế giới quan đó bằng các phương tiện ngôn ngữ thông qua hình tượng. Ông cũng cho rằng: “cái gọi là “phong cách học thuộc khoa văn học” là dạng nghiên cứu phong cách duy nhất phù hợp với những đặc điểm chất lượng của đối tượng của nó là tác phẩm ngôn từ nghệ thuật”[41.
Kôvakev coi “phong cách - đó là một sự thống nhất chỉnh thể của nhà văn…”. Nôvichenkô hiểu phong cách văn học là vẻ đặc thù trong những tác phẩm của nhà văn (hoặc của một nhóm các nhà văn), chúng được quy định bởi những quan điểm chung về cuộc sống. Đồng thời nó biểu hiện tính chất đặc trưng về nội dung và hình thức của tác phẩm. Từ những quan điểm khác nhau về phong cách của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn học ở Nga, M.
Khravchenkô đã phát triển khái niệm về phong cách của mình như sau: Thứ nhất, “phong cách biểu hiện những đặc điểm của cá tính sáng tạo của nhà văn, sự hoàn chỉnh của nhận thức nhà văn về cuộc sống, của cách nhìn của nhà văn đối với thế giới”[41. “Phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả”[41. Thứ hai, “phong cách không chỉ được hình thành dưới tác động của đối tượng sáng tác, của tư liệu hiện thực mà còn tích cực tổ chức nên tư liệu đó… Cùng với tư tưởng chung, phong cách cũng có sứ mệnh kết hợp lại thành một chỉnh thể năng động những yếu tố không thuần nhất có trong tư liệu của cuộc sống, trong đối tượng sáng tác”[41. Thứ ba, “phong cách được hiểu như cách biểu hiện sự khai thác hình tượng đối với hiện thực, như cách biểu hiện sự tác động tư tưởng tình cảm… phong cách của tác phẩm nghệ thuật không chỉ thể hiện vẻ đặc thù của hình thức mà còn thể hiện cả vẻ đặc thù của những mặt nhất định của nội dung… Đặc trưng của phong cách không phải là bản thân những yếu tố riêng lẻ này hay những yếu tố riêng lẻ khác của hình thức và nội dung mà là tính chất đặc điểm của sự kết hợp giữa chúng”[41.
c 13 Thứ tư, “tính xác định về chất của phong cách cá nhân biểu hiện rõ trong các thủ pháp và những phương thức kết cấu của tác phẩm văn học, trong cách cấu tạo chúng”[41. Thứ năm, “với tư cách là một hiện tượng, phong cách ngôn ngữ nghệ thuật thực hiện một chức năng phức tạp, nó tạo ra hệ thống giọng điệu của tác phẩm văn học; không một thành tố nào của phong cách tồn tại ở bên ngoài thành tố đó. Vừa phụ thuộc vào giọng điệu chủ yếu, vào hệ thống của những âm sắc, ngôn ngữ nghệ thuật vừa là phương tiện để khắc họa hình tượng”[41. Thứ sáu, “phong cách cá nhân được hình thành trong sự tương tác sinh động với những vấn đề sáng tác mà nhà văn giải quyết trong mối quan hệ mật thiết với sự phát triển cuộc sống và bản thân nhà văn… Phong cách thường được xem như một hiện tượng đã định hình và cố định.
Ở đây có lẽ được bộc lộ rõ nhất mối liên hệ của phong cách với sự phát triển cá tính sáng tạo và tài năng”[41. Thứ bảy, “phong cách của tác phẩm văn học, phong cách của cá nhân nhà văn có liên quan mật thiết với sự hoạt động của những cấu tạo thể loại, với sự phát triển của những khuynh hướng văn học”[41. Ở nước ta cũng có rất nhiều công trình nghiên cứu giới thuyết về phong cách như: các giáo trình Lí luận văn học của các trường Đại học Tổng hợp và Sư phạm do các tác giả Lê Đình Kỵ, Phương Lựu, Nguyễn Văn Hạnh… biên soạn; một số công trình nghiên cứu như: Một số vấn đề thi pháp học hiện đại (Trần Đình Sử), Nhà văn - tư tưởng - phong cách, Nhà văn hiện đại Việt Nam, chân dung và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh), Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (Phan Ngọc), Từ kí hiệu học đến ngôn ngữ học (Hoàng Trinh), Nhà văn Việt Nam hiện đại (Phan Cự Đệ và Hà Minh Đức), Văn và người (Phong Lê), Văn học và học văn, Thi pháp hiện đại (Hoàng Ngọc Hiến), Đi tìm chân lý nghệ thuật (Hà Minh Đức), một số từ điển… cũng đã đề cập đến vấn đề này. Đỗ Đức Hiểu cho rằng: “Phong cách là ngòi bút biểu đạt cá tính của nhà văn, hoặc nó là cái cá thể nhất biểu hiện trong tác phẩm của mình”[30.
Nguyễn Đăng Mạnh cũng c 14 nhất trí cho rằng: “Phong cách là một khái niệm phức tạp, rất khó tìm được một sự thống nhất”. Nhưng đồng thời ông cũng đưa ra quan niệm riêng về phong cách: “Phong cách là một chỉnh thể nghệ thuật, mỗi nhà văn có phong cách tạo ra cho mình một thế giới nghệ thuật riêng. Thế giới nghệ thuật ấy dù phong phú, đa dạng thế nào, vẫn có tính thống nhất. Cơ sở của tính thống nhất này là một nhãn quan riêng về thế giới, và sâu xa hơn nữa, là tư tưởng nghệ thuật riêng của nhà văn… Phong cách bao gồm những đặc điểm độc đáo của tác phẩm của một nhà văn từ nội dung đến hình thức”[47.
Tiếp nữa, ông cũng nhận định: “Trong quá trình sáng tác của các nhà văn, phong cách của ông ta luôn luôn chuyển từ tác phẩm này đến tác phẩm khác… phong cách vận động trên một cơ sở thống nhất, khiến cho các tác phẩm của nhà văn dù có những nét khác nhau, vẫn là tác phẩm của ông ta chứ không phải của ai khác… Phong cách một khi đã định hình, thì thường có tính bền vững…”[47. Theo Phan Ngọc - một nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp trong lĩnh vực phong cách học: “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử, và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả… Phong cách là một hiện tượng thuộc văn hóa lịch sử chứ không phải thu lại trong một vài quy tắc về hình thức… Một tác giả chỉ có được phong cách riêng khi đọc một vài câu người ta đoán biết tác giả là ai, khi phong cách mà tác giả xây dựng lên góp phần vào truyền thống văn học, trở thành mẫu mực cho nhiều người noi theo và học tập…” [53. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học thì “phong cách là cách tổ chức toàn bộ các thủ pháp sử dụng và lựa chọn các phương tiện ngôn ngữ theo nguyên tắc các sắc thái tu từ. Toàn bộ các thủ pháp sử dụng các phương tiện ngôn ngữ đặc trưng cho từng nhà văn, từng tác phẩm hoặc từng thể loại”[ 92.
Phong cách nghệ thuật Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân c 15 tộc” [28. Ngoài ra, “trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật đem lại cho tác phẩm, một tính chỉnh thể có cảm nhận được, một giọng điệu và một sắc thái thống nhất” [28. Và “chỉ có những nhà văn có đủ tài năng, có bản lĩnh mới có phong cách nghệ thuật riêng độc đáo [28. Cái nét riêng ấy thể hiện ở nhiều tác phẩm của nhà văn làm ta có thể nhận ra sự khác nhau (giữa các nhà văn).
Như vậy, với định nghĩa trên thì phong cách nghệ thuật bao gồm phong cách thời đại, phong cách của trào lưu, phong cách riêng của mỗi tác giả trong tiến trình phát triển của văn học. Phong cách nghệ thuật của nhà văn Phong cách nghệ thuật của nhà văn là biểu hiện những đặc điểm của cá tính sáng tạo, là nhận thức, cách nhìn của nhà văn đối với thế giới, cuộc đời. Không phải nhà văn nào cũng có phong cách, mà “ chỉ có những nhà văn có tài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo [28. Và phong cách nghệ thuật của nhà văn được thể hiện ở nhiều phương diện: Đề tài, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu, ngôi kể.