Đặc Điểm Phong Cách Ngôn Ngữ Trong Ca Từ Của Trịnh Công Sơn

Khám phá đặc điểm phong cách ngôn ngữ trong ca từ của Trịnh Công Sơn, từ hình ảnh đến cảm xúc, tạo nên sức hút riêng biệt trong âm nhạc.

• Tác giả: Bùi Thị Minh Thùy
• Người hướng dẫn: TS. Lê Khắc Cường
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Đặc Điểm Phong Cách Ngôn Ngữ Trong Ca Từ Của Trịnh Công Sơn
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN DẪN LUẬN
• 0.1. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 0.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.3. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN
• 0.4. NGUỒN TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 0.6. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
• 0.7. BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM NGỮ ÂM TRONG CA TỪ CỦA TCS
• 1.1. Đặc điểm về âm vực trong ca từ của TCS
• 1.2. Đặc điểm về âm điệu và ngữ điệu trong ca từ TCS
• 1.3. Đặc điểm về nhịp trong ca từ TCS
• 1.4. Hiện tượng điệp âm trong ca từ TCS
• 1.5. Cấu trúc sóng đôi, đối và lặp
• 1.6. Điệp ngữ
• 1.7. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG II: ĐẶC ĐIỂM TỪ VỰNG - NGỮ NGHĨA TRONG CA TỪ CỦA TCS
• 2.1. Đặc điểm kết hợp từ ngữ trong ca từ TCS
• 2.2. Trường từ vựng thể hiện chủ đề trong ca từ TCS
• 2.2.1. Trường từ vựng thể hiện chủ đề “thân phận - tình yêu”
• 2.2.2. Trường từ vựng thể hiện chủ đề “quê hương”
• 2.3. Các biện pháp tu từ ngữ nghĩa trong ca từ TCS
• 2.3.1. So sánh tu từ
• 2.3.2. Nhân hoá tu từ
• 2.3.3. Từ láy
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CÚ PHÁP TRONG CA TỪ CỦA TCS
• 3.1. Đặc điểm về cách cấu tạo ngữ
• 3.1.1. Danh ngữ có danh từ trung tâm đặc biệt
• 3.1.2. Danh ngữ có thành tố phụ sau đặc biệt
• 3.1.3. Danh ngữ có thành tố phụ trước chỉ lượng và thành tố phụ sau đặc biệt
• 3.2. Đặc điểm về cấu tạo câu
• 3.2.1. Câu có các thành phần đặc biệt
• 3.2.2. Câu có phần thuyết đặc biệt
• 3.2.3. Câu có trạng ngữ đặc biệt
• 3.2.3.1. Trạng ngữ chỉ cách thức
• 3.2.3.2. Các trạng ngữ chỉ nguyên nhân
• 3.2.3.3. Trạng ngữ chỉ mục đích
• 3.2.3.4. Trạng ngữ chỉ thời gian
• 3.2.3.5. Trạng ngữ chỉ vị trí, nơi chốn
• 3.2.4. Câu khuyết thành phần chính (câu không đề)
• 3.2.5. Câu hỏi tu từ
• 3.3. Tiểu kết
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• appendix.1. Sơ lược tiểu sử 1 250 ca từ
• appendix.2. Trắc nghiệm văn bản đóng
• appendix.3. Bảng từ tần số

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phong Cách Ngôn Ngữ Trong Ca Từ Trịnh Công Sơn

Phong cách ngôn ngữ trong ca từ của Trịnh Công Sơn (TCS) là một chủ đề hấp dẫn, thể hiện sự kết hợp giữa âm nhạc và ngôn ngữ. TCS không chỉ là một nhạc sĩ mà còn là một nhà thơ với những ca từ đầy triết lý và cảm xúc. Ngôn ngữ trong ca từ của ông mang tính biểu cảm cao, thể hiện rõ nét tâm tư và tình cảm của con người. Nghiên cứu phong cách ngôn ngữ này giúp hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật và văn hóa của âm nhạc Việt Nam.

1.1. Đặc Điểm Ngôn Ngữ Trong Ca Từ TCS

Ca từ của TCS thường sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh và biểu tượng. Ông khéo léo kết hợp các từ ngữ để tạo ra những hình ảnh độc đáo, thể hiện tâm trạng và cảm xúc sâu sắc. Các biện pháp tu từ như nhân hóa, so sánh được sử dụng một cách tinh tế, làm nổi bật tính triết lý trong ca từ.

1.2. Tác Động Của Ca Từ Đến Cảm Xúc Người Nghe

Ca từ của TCS không chỉ đơn thuần là lời hát mà còn là những tác phẩm nghệ thuật có sức ảnh hưởng lớn đến cảm xúc của người nghe. Những hình ảnh và biểu tượng trong ca từ thường gợi lên những kỷ niệm và cảm xúc sâu sắc, tạo nên sự kết nối mạnh mẽ giữa người nghe và tác phẩm.

II. Vấn Đề Trong Phong Cách Ngôn Ngữ Của TCS

Mặc dù ca từ của TCS được yêu thích, nhưng cũng gặp phải một số vấn đề trong việc tiếp cận và hiểu biết. Một số người cho rằng ngôn ngữ của ông quá trừu tượng, khó hiểu. Điều này có thể làm giảm khả năng tiếp cận của ca từ đối với một số đối tượng khán giả. Tuy nhiên, chính sự phức tạp này lại tạo nên sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm của ông.

2.1. Thách Thức Trong Việc Hiểu Ca Từ

Nhiều ca từ của TCS chứa đựng những triết lý sâu sắc, đòi hỏi người nghe phải có sự cảm nhận và suy ngẫm. Điều này có thể khiến một số người cảm thấy khó khăn trong việc tiếp cận và hiểu rõ nội dung của ca từ.

2.2. Sự Đa Dạng Trong Cảm Nhận Ca Từ

Mỗi người nghe có thể có những cảm nhận khác nhau về ca từ của TCS. Sự đa dạng trong cảm nhận này có thể là một thách thức nhưng cũng là một điểm mạnh, tạo nên sự phong phú trong việc thưởng thức âm nhạc.

III. Phương Pháp Phân Tích Phong Cách Ngôn Ngữ Trong Ca Từ TCS

Để phân tích phong cách ngôn ngữ trong ca từ của TCS, có thể áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này giúp làm rõ những đặc điểm ngôn ngữ, từ vựng và cú pháp mà TCS sử dụng trong các tác phẩm của mình. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp người nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về phong cách của TCS.

3.1. Phân Tích Ngữ Âm Trong Ca Từ

Ngữ âm là một yếu tố quan trọng trong ca từ của TCS. Việc phân tích âm vực, nhịp điệu và âm điệu sẽ giúp hiểu rõ hơn về cách mà TCS tạo ra sự hài hòa giữa âm nhạc và ngôn ngữ.

3.2. Phân Tích Từ Vựng Và Ngữ Nghĩa

Từ vựng trong ca từ của TCS rất phong phú và đa dạng. Phân tích các trường từ vựng và ngữ nghĩa sẽ giúp làm rõ hơn về chủ đề và thông điệp mà TCS muốn truyền tải.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phong Cách Ngôn Ngữ TCS

Phong cách ngôn ngữ trong ca từ của TCS không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Việc nghiên cứu ca từ của TCS có thể giúp sinh viên và người học hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.

4.1. Giá Trị Giáo Dục Của Ca Từ TCS

Ca từ của TCS có thể được sử dụng như một tài liệu giảng dạy trong các lớp học ngữ văn. Những bài học từ ca từ của ông có thể giúp học sinh phát triển khả năng cảm thụ văn học và ngôn ngữ.

4.2. Nghiên Cứu Văn Hóa Qua Ca Từ

Nghiên cứu ca từ của TCS cũng giúp làm rõ hơn về văn hóa và xã hội Việt Nam trong thế kỷ 20. Những thông điệp và hình ảnh trong ca từ phản ánh những vấn đề xã hội và tâm tư của con người trong thời kỳ đó.

V. Kết Luận Về Phong Cách Ngôn Ngữ Trong Ca Từ TCS

Phong cách ngôn ngữ trong ca từ của TCS là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đa dạng. Những đặc điểm ngôn ngữ, từ vựng và cú pháp của ông không chỉ thể hiện tài năng nghệ thuật mà còn phản ánh sâu sắc tâm tư và tình cảm của con người. Nghiên cứu phong cách này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về TCS mà còn góp phần làm phong phú thêm văn hóa âm nhạc Việt Nam.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Phong Cách Ngôn Ngữ

Nghiên cứu phong cách ngôn ngữ trong ca từ của TCS sẽ tiếp tục là một lĩnh vực hấp dẫn cho các nhà nghiên cứu và người yêu âm nhạc. Những khám phá mới sẽ giúp làm sáng tỏ hơn về giá trị nghệ thuật của ông.

5.2. Đánh Giá Tổng Quan Về TCS

Trịnh Công Sơn không chỉ là một nhạc sĩ mà còn là một nhà thơ lớn. Phong cách ngôn ngữ của ông đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng công chúng và sẽ mãi là nguồn cảm hứng cho các thế hệ sau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ca từ trong âm nhạc không chỉ là lời hát mà còn là biểu hiện tinh tế của ngôn ngữ nghệ thuật, góp phần tạo nên giá trị thẩm mỹ và cảm xúc sâu sắc. Trịnh Công Sơn (TCS) được xem là một hiện tượng đặc biệt trong nền tân nhạc Việt Nam thế kỷ 20, với phong cách ngôn ngữ ca từ độc đáo, giàu tính biểu cảm và sáng tạo. Luận văn tập trung nghiên cứu đặc điểm phong cách ngôn ngữ trong ca từ của TCS dựa trên 250 ca khúc đã được công bố, nhằm làm rõ cách thức vận dụng các phương tiện ngôn ngữ như ngữ âm, từ vựng, ngữ nghĩa và cú pháp để thể hiện nội dung và cảm xúc trong ca từ.

Mục tiêu nghiên cứu là xác định các đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật trong ca từ TCS, từ đó làm rõ phong cách tác giả và đóng góp vào lĩnh vực ngôn ngữ học và văn học nghệ thuật. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các ca từ sáng tác trong suốt sự nghiệp của TCS, tập trung phân tích các yếu tố ngữ âm, từ vựng-ngữ nghĩa và cú pháp. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp một cái nhìn toàn diện về phong cách ngôn ngữ trong ca từ, góp phần nâng cao hiểu biết về nghệ thuật sáng tác và giá trị văn hóa của TCS, đồng thời hỗ trợ các nghiên cứu về ngôn ngữ nghệ thuật và âm nhạc Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học và phong cách học, trong đó:

• Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật: Theo Cù Đình Tú, phong cách là nguyên tắc lựa chọn và sử dụng các phương tiện ngôn ngữ nhằm biểu hiện nội dung tư tưởng, tình cảm trong các phong cách chức năng khác nhau. Phong cách tác giả vừa phải tuân theo chuẩn mực ngôn ngữ chung, vừa có dấu ấn riêng biệt thể hiện sự khác biệt và sáng tạo cá nhân.

• Khái niệm ca từ: Ca từ là lời trong ca khúc âm nhạc, giữ vai trò then chốt tạo nên bản sắc và giá trị thẩm mỹ của bài hát. Ca từ phải có tính nhạc, thể hiện qua âm vực, nhịp điệu, vần và các biện pháp tu từ.

• Định danh trong ngôn ngữ: Theo G. Kolsanxki, định danh là sự gắn kết giữa ký hiệu ngôn ngữ và khái niệm biểu thị các thuộc tính, phẩm chất của sự vật, hiện tượng. TCS sáng tạo hệ thống định danh mới lạ qua cách kết hợp từ ngữ độc đáo.

Các khái niệm chính bao gồm: âm vực, âm điệu, nhịp, vần, từ láy, cấu trúc sóng đôi, điệp ngữ, liệt kê, và các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp sau:

• Phương pháp thống kê: Thống kê các phương tiện ngữ âm, từ vựng, cú pháp, biện pháp tu từ trong 250 ca từ của TCS.

• Phương pháp miêu tả và phân tích: Mô tả chi tiết các đặc điểm ngôn ngữ, phân tích cách thức vận dụng và hiệu quả biểu đạt.

• Phương pháp so sánh: So sánh phong cách ngôn ngữ của TCS với tiếng Việt chuẩn và các phong cách khác để làm rõ nét đặc trưng.

• Phương pháp trắc nghiệm văn bản đóng (close text): Đánh giá độ khó và tính độc đáo của ca từ qua việc xoá từ và yêu cầu người đọc phục hồi.

• Sử dụng phần mềm tin học: WsegPotag-XP để tách từ, CorpuScan để thống kê tần số từ, Readability để đánh giá độ khó văn bản, Extminer 2002 để tìm dãy từ phổ biến.

Nguồn dữ liệu chính là 250 ca từ của TCS được thu thập từ các ấn phẩm và website chuyên về nhạc Trịnh Công Sơn. Cỡ mẫu lớn đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả. Thời gian nghiên cứu trải dài trong quá trình sáng tác của TCS, phản ánh sự phát triển phong cách qua các giai đoạn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm ngữ âm tạo tính nhạc cho ca từ:

   • Âm vực trong ca từ TCS chủ yếu là sự hòa hợp giữa thanh cao vừa (không dấu) và thanh thấp (huyền, hỏi, nặng), chiếm khoảng 67,8% tổng số âm tiết, tạo nên âm sắc trầm lắng, sâu sắc.
   • Nhịp điệu phổ biến là nhịp bốn, chiếm 35,8% số câu trong 5559 câu khảo sát, giúp ca từ có tính đối xứng, dễ nhớ và dễ hát.
   • Vần chủ yếu là vần bằng, kết hợp với âm tiết mở hoặc nửa mở ở cuối câu, làm cho ca từ trơn tru, êm tai.
   • Từ láy chiếm 15,6% trong tổng số 2182 từ, với nhiều từ láy được lặp lại nhiều lần như “xinh xinh”, “mênh mông”, góp phần tạo nên sự sinh động và biểu cảm.

2. Đặc điểm từ vựng - ngữ nghĩa:

   • TCS sáng tạo hệ thống định danh mới lạ qua cách kết hợp từ ngữ độc đáo, ví dụ như “quán đợi” thay cho “quán trọ”, “bóng xuân” thay cho “bóng tối”.
   • Trắc nghiệm văn bản đóng cho thấy 52,8% người tham gia phục hồi dưới 44% từ bị xoá, chứng tỏ ca từ TCS có tính độc đáo và khó đoán, do sự sáng tạo trong kết hợp từ.
   • Trường từ vựng thể hiện ba chủ đề chính: tình yêu, thân phận con người và quê hương đất nước, phản ánh chiều sâu nội tâm và bối cảnh lịch sử xã hội.

3. Đặc điểm cú pháp và biện pháp tu từ:

   • TCS sử dụng nhiều cấu trúc sóng đôi, đối và lặp, chiếm 38,6% trong 250 ca khúc, tạo nhịp điệu dồn dập, tăng sức biểu cảm.
   • Điệp ngữ và liệt kê được sử dụng phổ biến, giúp nhấn mạnh ý, mở rộng nội dung và gây ấn tượng mạnh với người nghe.
   • Các biện pháp so sánh, nhân hóa, ẩn dụ được kết hợp linh hoạt, làm phong phú hình ảnh nghệ thuật và tăng tính biểu cảm.

Thảo luận kết quả

Các đặc điểm ngữ âm như âm vực, nhịp, vần trong ca từ TCS không chỉ tạo nên tính nhạc mà còn phản ánh sự hòa hợp giữa lời và nhạc, giúp ca từ dễ dàng truyền tải cảm xúc sâu sắc. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã cung cấp số liệu thống kê chi tiết và phân tích toàn diện hơn về các yếu tố này.

Sự sáng tạo trong từ vựng và ngữ nghĩa thể hiện qua hệ thống định danh mới lạ là điểm nhấn quan trọng, cho thấy TCS không chỉ là nhạc sĩ mà còn là nhà thơ có phong cách ngôn ngữ độc đáo, góp phần làm phong phú tiếng Việt nghệ thuật. Kết quả trắc nghiệm văn bản đóng minh chứng cho tính mới mẻ và khó đoán của ca từ, khác biệt so với ngôn ngữ thông thường.

Về cú pháp, việc sử dụng các biện pháp tu từ như sóng đôi, điệp ngữ, liệt kê giúp ca từ có cấu trúc chặt chẽ, nhịp nhàng, đồng thời tăng cường hiệu quả biểu cảm. So với các phong cách ca từ khác, TCS nổi bật với sự kết hợp đa dạng và tinh tế các phương tiện ngôn ngữ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất các thanh điệu, biểu đồ phân bố nhịp câu, bảng thống kê từ láy và các biện pháp tu từ để minh họa rõ nét các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển chương trình giảng dạy ngôn ngữ nghệ thuật:

   • Tích hợp phân tích ca từ TCS vào chương trình giảng dạy ngôn ngữ và văn học để nâng cao nhận thức về phong cách ngôn ngữ nghệ thuật.
   • Thời gian: 1-2 năm; Chủ thể: các trường đại học, trung tâm đào tạo ngôn ngữ.

2. Ứng dụng công nghệ phân tích ngôn ngữ trong nghiên cứu ca từ:

   • Sử dụng phần mềm thống kê và phân tích ngôn ngữ để nghiên cứu sâu hơn các phong cách ca từ khác nhau, mở rộng phạm vi nghiên cứu.
   • Thời gian: 6-12 tháng; Chủ thể: các viện nghiên cứu, nhóm học thuật.

3. Bảo tồn và phổ biến giá trị ca từ TCS:

   • Xây dựng các dự án số hóa, lưu trữ và phổ biến ca từ TCS dưới dạng đa phương tiện để tiếp cận rộng rãi công chúng.
   • Thời gian: 2 năm; Chủ thể: các tổ chức văn hóa, thư viện, bảo tàng.

4. Khuyến khích sáng tác ca từ mới dựa trên phong cách TCS:

   • Tổ chức các cuộc thi sáng tác ca từ, khuyến khích sáng tạo dựa trên các đặc điểm phong cách ngôn ngữ của TCS nhằm phát huy giá trị văn hóa và nghệ thuật.
   • Thời gian: hàng năm; Chủ thể: các tổ chức âm nhạc, văn hóa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học, Văn học:

   • Học tập, tham khảo phương pháp phân tích phong cách ngôn ngữ nghệ thuật và áp dụng vào nghiên cứu cá nhân.

2. Nhà nghiên cứu âm nhạc và ca từ:

   • Nắm bắt đặc điểm ngôn ngữ trong ca từ để hiểu sâu sắc hơn về mối quan hệ giữa lời và nhạc, cũng như phong cách sáng tác.

3. Nhạc sĩ, nhà thơ, tác giả sáng tác ca từ:

   • Học hỏi cách vận dụng các phương tiện ngôn ngữ để tạo nên ca từ giàu tính biểu cảm và độc đáo.

4. Giáo viên, giảng viên dạy ngôn ngữ và văn học:

   • Sử dụng luận văn làm tài liệu giảng dạy, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về phong cách ngôn ngữ nghệ thuật trong ca từ.

Câu hỏi thường gặp

1. Phong cách ngôn ngữ trong ca từ TCS có điểm gì đặc biệt?
   Phong cách TCS nổi bật với sự hòa hợp âm vực thanh cao vừa và thanh thấp, nhịp điệu đều đặn, vần bằng êm tai, cùng với sự sáng tạo trong kết hợp từ ngữ và biện pháp tu từ như sóng đôi, điệp ngữ, liệt kê.

2. Tại sao từ láy lại quan trọng trong ca từ của TCS?
   Từ láy chiếm 15,6% trong ca từ TCS, giúp tạo nên sự sinh động, biểu cảm và nhịp điệu âm thanh, làm tăng tính nhạc và chiều sâu cảm xúc của lời ca.

3. Phương pháp trắc nghiệm văn bản đóng giúp gì cho nghiên cứu?
   Phương pháp này đánh giá độ khó và tính độc đáo của ca từ bằng cách yêu cầu người đọc phục hồi từ bị xoá, qua đó chứng minh sự sáng tạo và khác biệt trong phong cách ngôn ngữ của TCS.

4. Các chủ đề chính trong ca từ TCS là gì?
   Ba chủ đề chính là tình yêu, thân phận con người và quê hương đất nước, phản ánh chiều sâu nội tâm và bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào sáng tác ca từ hiện đại?
   Các nhà sáng tác có thể học hỏi cách kết hợp từ ngữ độc đáo, sử dụng biện pháp tu từ linh hoạt và chú ý đến nhịp điệu, âm vực để tạo ra ca từ giàu tính biểu cảm và dễ tiếp cận.

Kết luận

• Luận văn xác lập đặc điểm phong cách ngôn ngữ nghệ thuật trong ca từ của Trịnh Công Sơn qua ba bình diện: ngữ âm, từ vựng-ngữ nghĩa và cú pháp.
• Phong cách TCS thể hiện sự hòa hợp âm vực, nhịp điệu đều đặn, vần bằng, cùng với sáng tạo trong kết hợp từ và biện pháp tu từ như sóng đôi, điệp ngữ, liệt kê.
• Ca từ TCS có tính độc đáo, khó đoán thể hiện qua kết quả trắc nghiệm văn bản đóng, góp phần làm phong phú tiếng Việt nghệ thuật.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho việc giảng dạy, nghiên cứu và sáng tác ca từ nghệ thuật.
• Đề xuất các giải pháp phát triển nghiên cứu và ứng dụng phong cách ngôn ngữ TCS trong giáo dục và văn hóa, hướng tới bảo tồn và phát huy giá trị di sản âm nhạc Việt Nam.

Luận văn mở ra hướng nghiên cứu sâu rộng hơn về phong cách ngôn ngữ trong ca từ, đồng thời kêu gọi các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và giáo viên cùng tham gia phát huy giá trị nghệ thuật của Trịnh Công Sơn trong đời sống đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 ĐẶC ĐIỂM NGỮ ÂM TRONG CA TỪ CỦA TCS Nhận định về tính nhạc trong thơ, Mai Ngọc Chừ cho rằng: “Trong thơ có họa, có nhạc. Đó là điều đã được nói đến từ lâu. Trải qua sự thể nghiệm của thời gian, điều đó ngày nay đã được đông đảo bạn đọc (chứ không chỉ các nhà nghiên cứu) chấp nhận như một chân lý, không cần bài cãi. Quả thực không có tính họa và đặc biệt là tính nhạc thì thơ sẽ chẳng còn là thơ theo đúng nghĩa của nó.” 8 Nguyễn Thị Thanh Hà nhận định tương tự: “Những phẩm chất của âm thanh ngôn ngữ được sử dụng trong thơ ca có mang phẩm chất của âm thanh trong âm nhạc, là cơ sở để tạo nên một số hình thức diễn tả tương tự như trong âm nhạc.” 9 Đồng ý với hai tác giả trên về “tính nhạc” trong trong thơ, chúng tôi cho rằng thơ mà không có tính nhạc thì không thể ngâm thành cung bậc, như thế bản chất của thơ cũng mất.

Đối với ngôn ngữ của ca từ, “tính nhạc” đòi hỏi gắt gao hơn, vì ca từ được viết để diễn tả bằng âm nhạc. Nếu ca từ không có tính nhạc thì bản chất, đặc trưng và chức năng thẩm mỹ của nó mất tác dụng. Chính vì thế, ca từ phải là thơ hoặc có những đặc trưng về nhịp, về vần, về điệu, gần như thơ và phải có tính nhạc. Trong chương này, chúng tôi trình bày đặc điểm về ngữ âm trong ca từ TCS, cụ thể là các yếu tố tạo tính nhạc cho ca từ của TCS như: âm vực, giai điệu, nhịp, trường độ, vần, điệp âm (thanh mẫu, vận mẫu, điệp từ, điệp ngữ, và đặc biệt là vai trò diễn tả của các từ láy).

8 Mai Ngọc Chừ, Tính nhạc trong thơ ca Việt Nam (Từ góc nhìn ngữ âm tiếng Việt), Tạp chí Ngôn ngữ số 5, 2006. 9 Nguyễn Thị Thanh Hà, Giá trị nghệ thuật và các phương thức sử dụng hiện tượng láy trong thơ ca Việt Nam, Luận Án tiến Sĩ Ngữ Văn, Hà Nội, 2002. Đặc điểm về âm vực trong ca từ của TCS Trong âm nhạc, âm vực là một trong những yếu tố quan trọng nhất. Sự đối lập âm vực thực chất là sự đối lập giữa nốt nhạc cao và nốt nhạc thấp.

Trong ca từ, âm vực cũng đóng vai trò quan trọng không kém, vì đó là phần lời được tô điểm và diễn tả bằng nhạc. Trong ngữ âm tiếng Việt, âm vực thực chất là sự đối lập về cao độ. Tính chất cao thấp của âm tiết tiếng Việt do thanh điệu đảm nhận. Ca khúc phải hài hòa giữa nốt nhạc và ca từ, vì thế các thanh bậc thể hiện bằng thanh điệu phù hợp với âm nhạc được chia ra ba thanh bậc: thanh bậc cao (sắc, ngã), thanh bậc cao vừa (không dấu), và các thanh bậc thấp (huyền, hỏi, nặng)10.

Lê Ta sử dụng các thanh điệu tạo đối lập âm vực cho lời trong các câu thơ như: Trời buồn làm gì trời rầu rầu Anh yêu em xong anh đi đâu ? Lắng tiếng gió suối thấy tiếng khóc… Câu thứ nhất gồm toàn thanh bậc thấp (huyền), câu thứ hai toàn thanh cao vừa (không dấu), câu thứ ba toàn thanh cao (sắc). Sự đối lập này rất điển hình, nhưng rất ít khi xuất hiện trong các ca từ, vì rất khó tạo âm sắc hay cho bài ca. Câu thơ của Xuân Diệu sau đây gồm toàn thanh cao vừa (không dấu), và một vài thanh thấp (huyền), kết hợp với các âm tiết có các phụ âm cuối là âm vang đã tạo biểu tượng lâng lâng kéo dài: Sương nương theo trăng ngừng lưng trời, Tương tư nâng lòng lên chơi vơi. 10 Theo Đoàn Thiện Thuật,: các thanh điệu tiếng Việt được phân thành hai mức đối lập: cao (không dấu, sắc, ngã) và thấp (huyền, hỏi, nặng) [14, 102].

Tuy nhiên, nhìn từ góc nhìn của âm nhạc học thì thanh không dấu không cùng âm vực với thanh sắc và thanh ngã. Nó thấp hơn một chút vì vậy nó ở mức cao vừa. 10 Trong ca từ của TCS, không xuất hiện nhiều các câu có âm vực như của Lê Ta, mà thấy các kiểu câu thơ đối lập toàn thanh cao vừa (không dấu) và các thanh thấp (huyền, hỏi, nặng) như của Xuân Diệu. Đây là một kiểu diễn đạt mà TCS sử dụng hầu hết trong các ca từ.

Có ca từ được ông sử dụng biệân pháp này hầu như trong toàn bộ các câu. Ví dụ: trong bài “Ra đồng giữa ngọ”, âm vực của ca từ toàn thanh cao vừa và thanh trầm, ca từ nhịp bốn, từng cặp hai âm tiết đối nhau, gần như dọc suốt ca từ, tạo hình ảnh tung tăng, dập dìu,: Thằng bé xinh xinh Chân chim rộn ràng Chơi diều giữa ngọ Cùng diều tung tăng Cuộn dây vửa mở Chim non cười tình Chân thoắt như chim Nhìn diều lên ngon Chim non ruộng đồng Lên ngon một mình Mùi rạ thơm thơm. Ví dụ khác như trong bài “Lại gần với nhau” có tất cả bốn phiên khúc và hai điệp khúc. Trong toàn bộ ca từ, các thanh cao (sắc) chỉ xuất hiện vài lần, còn lại là sự đối lập giữa thanh cao vừa (không dấu) và thanh thấp (huyền, hỏi, nặng).

Hơn nữa, các âm tiết đối nhau theo từng cặp, vì nhịp bốn của ca từ. Các thanh điệu được sử dụng như vậy làm cho âm vực của ca từ trầm, lời ca nghe sâu lắng hơn. 11 Lại gần, gần lại với nhau Lại gần, gần lại với nhau Ngồi gần nhau hơn Ngồi gần nhau hơn Ngồi kề bên nhau Ngồi kề bên nhau Đừng bỏ tôi đi Từng hàng thương đau Hai mươi năm rồi Trên cây u sầu Còn gì cho anh Hạt rụng cho anh Còn gì cho tôi Để lại cho em Còn gì cho em Từ ngày mang tên Không còn gì Sao còn buồn Không còn gì Sao thù hằn, Còn lại chiến tranh. Tủi hờn đất đen Hoặc trong bài “Chủ nhật buồn”, TCS sử dụng đối lập thanh thấp (thanh huyền) và thanh cao vừa (không dấu) trong cùng một câu thơ, rất đều, đẹp.

Ba thanh thấp đối lập với ba thanh cao vừa đặt trong giai điệu chậm, làm cho người nghe cảm nhận được cái buồn như : … Hồn lìa rồi nhưng em ơi, Tình còn nồng đôi con ngươi… Ví dụ trong bài “Giọt lệ thiên thu” TCS tạo hình ảnh bằng cách đối lập âm vực từng cặp giữa các cặp thanh cao và thanh cao vừa, giữa các cặp thanh cao vừa và thanh thấp như: Sống có bao năm Nắng quái yêu ma vui vui buồn buồn người lung linh thành trì người ngợm ngợm lung linh cửa nhà. Sống chết mong manh. Bước tới hư vô Gió núi bay qua khoác áo chân như lao xao bụi bờ long lanh giọt lệ lao xao bờm ngựa long lanh giọt lệ Giọt lệ thiên thu 12 TCS còn sử dụng kiểu đối lập giữa các thanh thấp và các thanh cao vừa, cách ngăn bởi một thanh cao (sắc) làm đỉnh của câu. Đây là một hình thức thường được TCS sử dụng trong hầu hết các ca từ.

Âm vực ở thanh thấp, tiến đến đỉnh âm thanh cao, rồi trở lại thanh cao vừa, và ngân thanh cao vừa ở cuối câu. Ví dụ trong bài “Buồn từng phút giây” như: Từng ngày sống, từng ngày lo, Ngồi nhìn quanh, rồi lại chờ. Một ngày mới, lòng buồn thêm, Vì người chết nhiều mãi. Từng ngày sống không vui, Từng ngày chết cho ai, Từng ngày hét la to, Từng ngày sống âm u, Một đời sống lao tù, Hoặc trong bài “Chiều một mình qua phố”: Chiều qua bao nhiêu lần môi cười Cho mình còn nhớ nhau Chiều qua bao nhiêu lần tay mời Nghe buồn ghé môi sầu.

Ngày nào mình còn có nhau xin cho dài lâu Ngày nào đời thôi có nhau xin người biết đau. Hoặc một ví dụ khác trong bài “Đêm bây giờ đêm mai” Đêm bây giờ đêm quá hư vô Ôi con người mang trái tim khô Đêm bây giờ thắp sáng âu lo Hai mươi năm buồn vui hững hờ. Các ví dụ trên cho thấy, âm vực là sự hòa hợp các thanh cao vừa và các thanh thấp, rất hiếm khi xuất hiện thanh cao liên tục. Tuy nhiên, đôi lúc tác giả cũng sử dụng một chuỗi các thanh cao (sắc, ngã) 13 để nhấn mạnh, hay kêu gọi, cộng thêm cách diễn tả phụ họa của âm nhạc ở âm vực cao.

Ví dụ trong bài “Đời cho ta thế”: …Đời cho ta thế cứ hãy cất bước đi mọi nơi …Đời cho ta thế cứ hãy sống tới như mọi ai …Mùa xuân em hãy khoác áo mới bước đi thảnh thơi …Đời cho ta thế đứng giữa bão tố không buồn vui …Đời cho ta thế với những sớm tối không đổi thay Trong bài “Huế Sài Gòn Hà Nội”: Đã đến lúc nối tấm lòng chung… Hãy xoá hết dấu tích buồn xưa… Trong bài “Chưa mòn giấc mơ”: Dù trăm năm dài, Ngày đêm dân ta Cứ quyết chiến đấu Đánh trăm quân thù Ta bước bước đi, bước bước hoài, Trên quê hương dấu yêu này Ta nối nối tay cất tiếng cười Thách đố ai cướp đất này Ruộng hư cấy lại, Nhà tan ta xây Quyết chí sớm tối Giữ thơm con người Thống kê về dấu thanh trong toàn bộ các âm tiết của 250 ca từ dưới đây đã chứng minh nhận định đó. Đặc điểm về âm vực trong các ca từ của TCS, luôn được diễn tả ở cung bậc thấp hoặc cao vừa, và khi cần hối thúc kêu gọi thì mới sử dụng thanh bậc cao. DẤU THANH NGAN HUYỀN SẮC HỎI NGÃ NẶNG TỔNG SỐ G SỐ ÂM TIẾT 15.618/ 250 ca 5 từ 14 TỈ LỆ 41,3% 26,5% 16,5% 2,5% 4,3% 8,9% 100% 1.2 Đặc điểm về âm điệu và ngữ điệu trong ca từ TCS Trong âm nhạc, yếu tố quan trọng thứ hai là giai điệu, các nốt nhạc phải được tổ chức theo trật tự thời gian nhất định, phải có giai điệu thì mới có nhạc. Trong phạm vi một âm tiết, sự biến thiên của âm vực theo thời gian được gọi là âm điệu; còn trong một ngữ đoạn, sự biến thiên của âm vực theo thời gian được gọi là ngữ điệu.

Sự đối lập âm điệu trong âm tiết tiếng Việt chính là sự đối lập giữa các thanh bằng và thanh trắc. Sự luân phiên bằng trắc trong câu ca, cũng như câu thơ tạo ngữ điệu cho nó. Trong thơ ca truyền thống Việt Nam, lục bát, song thất lục bát là những thể thơ có sự thể hiện rất phong phú về giai điệu (âm điệu) do sự phân bố đan xen bằng trắc hài hòa, cân đối, nhịp nhàng. Trong thơ tự do hiện đại, do không cố định về số lượng âm tiết trong câu thơ, vì thế giai điệu của nó đa dạng, gần với cuộc sống muôn màu muôn vẻ.