Luận Văn Thạc Sĩ: Phê Bình Sinh Thái Trong Truyện Đồng Thoại Của Trần Đức Tiến Và Trần Bảo Định

Luận văn thạc sĩ phân tích truyện đồng thoại của trần đức tiến và trần bảo định từ góc nhìn phê bình sinh thái, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho

• Tác giả: Tô Thị Thanh Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thanh Truyền
• Trường học: Trường Đại học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Phê bình sinh thái trong truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của đề tài
• 0.6. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: PHÊ BÌNH SINH THÁI VÀ HÀNH TRÌNH TÌM VỀ TỰ NHIÊN TRONG TRUYỆN ĐỒNG THOẠI CỦA TRẦN ĐỨC TIẾN VÀ TRẦN BẢO ĐỊNH
• 1.1. Phê bình sinh thái - một hướng tiếp cận mới trong văn học Việt Nam hiện nay
• 1.2. Sơ lược về phê bình sinh thái
• 1.3. Sơ lược về quá trình phát triển của phê bình sinh thái tại Việt Nam
• 1.4. Những hướng phê bình sinh thái trong truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định
• 1.5. Hành trình tìm về tự nhiên trong truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định
• 1.6. Truyện đồng thoại – mảng sáng tác quan trọng của văn học Việt Nam
• 1.7. Trần Đức Tiến – “người đánh kẻng” sinh thái trong truyện đồng thoại
• 1.8. Trần Bảo Định – “người nâng cấp” vị thế sinh thái trong truyện đồng thoại
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG TRUYỆN ĐỒNG THOẠI CỦA TRẦN ĐỨC TIẾN VÀ TRẦN BẢO ĐỊNH TỪ GÓC NHÌN SINH THÁI
• 2.1. Tự nhiên – thế giới bình bình đẳng, đại đồng
• 2.2. Nơi dung hòa những yếu tố khởi nguồn sự sống
• 2.3. Nơi thích nghi và đấu tranh sinh tồn
• 2.4. Nơi thăng hoa của niềm hạnh phúc
• 2.5. Tâm thế bất an sinh thái của con người
• 2.6. Dự cảm, lo âu trước sự mong manh giữa an lạc và bất toàn
• 2.7. Khát khao níu giữ cái đẹp
• 2.8. Những thanh âm khẩn thiết trước thảm trạng môi trường
• 2.9. Tiếng kêu cứu cho nỗi đau của Mẹ - Tự nhiên
• 2.10. Lời dự báo về tương lai sinh thái
• 2.11. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT TRUYỆN ĐỒNG THOẠI CỦA TRẦN ĐỨC TIẾN VÀ TRẦN BẢO ĐỊNH TỪ GÓC NHÌN SINH THÁI
• 3.1. Khắc họa không – thời gian nghệ thuật
• 3.2. Không – thời gian thôn dã bình yên
• 3.3. Không – thời gian đô thị xô bồ, gấp gáp
• 3.4. Không – thời gian kỳ ảo
• 3.5. Lựa chọn điểm nhìn trần thuật
• 3.5.1. Điểm nhìn trẻ thơ – gần gũi, trân trọng tự nhiên
• 3.5.2. Điểm nhìn người lớn – trăn trở, chiêm nghiệm về lỗi lầm trước tự nhiên
• 3.5.3. Sự phối kết điểm nhìn
• 3.6. Linh hoạt sử dụng giọng điệu trần thuật
• 3.6.1. Giọng trong trẻo, hồn nhiên – khúc hoan ca trước thiên nhiên kì thú
• 3.6.2. Giọng triết lí, quan hoài – lời tự vấn, nỗi khắc khoải trước sự tàn lụi của môi trường sinh thái
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phê bình sinh thái và truyện đồng thoại

Phê bình sinh thái là một hướng tiếp cận mới trong văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong nghiên cứu truyện đồng thoại. Phê bình sinh thái không chỉ phân tích mối quan hệ giữa con người và tự nhiên mà còn nhấn mạnh sự cân bằng sinh thái. Truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định được xem là những tác phẩm tiêu biểu, phản ánh sự tương tác giữa con người và môi trường. Những tác phẩm này không chỉ dành cho thiếu nhi mà còn mang thông điệp sâu sắc về bảo vệ môi trường, phù hợp với bối cảnh khủng hoảng sinh thái toàn cầu.

1.1. Sơ lược về phê bình sinh thái

Phê bình sinh thái xuất hiện từ những năm 1940, phát triển mạnh vào thập niên 1990, lan rộng ra nhiều lĩnh vực nghiên cứu. Nó đặt ra các vấn đề gốc rễ của sự mất cân bằng sinh thái, hướng đến giải pháp dài hạn để bảo vệ môi trường. Trong văn học, phê bình sinh thái giúp phân tích cách các tác phẩm phản ánh mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, từ đó nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.

1.2. Phê bình sinh thái trong truyện đồng thoại

Truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định là những tác phẩm tiêu biểu trong việc áp dụng phê bình sinh thái. Những câu chuyện này không chỉ mang tính giải trí mà còn chứa đựng thông điệp sâu sắc về bảo vệ môi trường. Chúng khơi gợi tình yêu thiên nhiên, đồng thời cảnh báo về hậu quả của việc phá hủy môi trường.

II. Nội dung truyện đồng thoại từ góc nhìn sinh thái

Nội dung truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định phản ánh sự tương tác giữa con người và tự nhiên. Những tác phẩm này không chỉ mô tả thế giới tự nhiên mà còn nhấn mạnh sự cân bằng sinh thái. Chúng khắc họa những tình huống, nhân vật, và cốt truyện liên quan đến môi trường, từ đó truyền tải thông điệp về bảo vệ thiên nhiên.

2.1. Tự nhiên trong truyện đồng thoại

Trong truyện đồng thoại, tự nhiên được mô tả như một thế giới bình đẳng, nơi mọi sinh vật đều có quyền tồn tại. Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định sử dụng hình tượng và biểu tượng để khắc họa sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Những tác phẩm này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường, đồng thời cảnh báo về hậu quả của việc phá hủy thiên nhiên.

2.2. Tâm thế bất an sinh thái

Truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định cũng phản ánh tâm thế bất an của con người trước sự mong manh của môi trường. Những tác phẩm này khắc họa nỗi lo âu, dự cảm về sự tàn lụi của thiên nhiên, đồng thời kêu gọi sự thức tỉnh của con người trong việc bảo vệ môi trường.

III. Nghệ thuật truyện đồng thoại từ góc nhìn sinh thái

Nghệ thuật trong truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định được thể hiện qua cách xây dựng không gian, thời gian, và điểm nhìn trần thuật. Những yếu tố này không chỉ tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm mà còn góp phần truyền tải thông điệp sinh thái một cách hiệu quả.

3.1. Không gian và thời gian nghệ thuật

Không gian và thời gian trong truyện đồng thoại được xây dựng một cách tinh tế, phản ánh sự tương tác giữa con người và tự nhiên. Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định sử dụng không gian thôn dã, đô thị, và kỳ ảo để khắc họa sự đa dạng của môi trường, từ đó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ thiên nhiên.

3.2. Điểm nhìn và giọng điệu trần thuật

Điểm nhìn và giọng điệu trần thuật trong truyện đồng thoại được sử dụng linh hoạt để truyền tải thông điệp sinh thái. Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định sử dụng điểm nhìn trẻ thơ để khơi gợi tình yêu thiên nhiên, đồng thời sử dụng giọng điệu triết lý để cảnh báo về hậu quả của việc phá hủy môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thế kỷ XXI, khi biến đổi khí hậu và khủng hoảng môi trường ngày càng nghiêm trọng, việc bảo vệ môi sinh trở thành một nhiệm vụ cấp bách của toàn nhân loại. Theo ước tính, nhiều hệ sinh thái tự nhiên đang bị phá hủy với tốc độ nhanh chóng, dẫn đến sự mất cân bằng sinh thái và đe dọa sự tồn vong của các loài, trong đó có con người. Truyện đồng thoại, một thể loại văn học quen thuộc với trẻ em và cả người lớn, không chỉ mang giá trị giáo dục mà còn chứa đựng những thông điệp sâu sắc về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Tuy nhiên, nghiên cứu về truyện đồng thoại từ góc nhìn phê bình sinh thái vẫn còn khá mới mẻ tại Việt Nam.

Luận văn tập trung nghiên cứu truyện đồng thoại của hai nhà văn tiêu biểu Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định trong giai đoạn từ năm 2006 đến 2020, với phạm vi khảo sát các tác phẩm tiêu biểu như Làm mèo, Trăng vùi trong cỏ, Xóm Bờ Giậu của Trần Đức Tiến và Kiếp Ba Khía, Đời Bọ Hung, Phận lìm kìm, Chim phương Nam của Trần Bảo Định. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ dấu ấn phê bình sinh thái trong nội dung và nghệ thuật truyện đồng thoại của hai tác giả, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của văn học trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc mở rộng phạm vi tiếp cận phê bình sinh thái tại Việt Nam, đồng thời làm phong phú thêm kho tàng văn học thiếu nhi và văn học sinh thái. Qua đó, luận văn góp phần thúc đẩy sự phát triển của văn học đồng thời nâng cao ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ – những chủ nhân tương lai của hành tinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết phê bình sinh thái (Ecocriticism) – một hướng nghiên cứu văn học mới xuất hiện từ cuối thập niên 1970, tập trung vào mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên trong văn học. Phê bình sinh thái nhấn mạnh nguyên tắc bình đẳng giữa con người và thiên nhiên, phản đối tư duy “nhân loại trung tâm luận” truyền thống, đồng thời đề cao trách nhiệm sinh thái và ý thức bảo vệ môi trường.

Hai khuynh hướng phê bình sinh thái được áp dụng trong nghiên cứu gồm:

• Phê bình sinh thái tự nhiên: Tập trung vào mối quan hệ giữa các sinh vật và môi trường sống, nhấn mạnh sự hòa hợp và cân bằng sinh thái trong tự nhiên. Truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến được phân tích theo hướng này, với sự ưu ái dành cho thiên nhiên và các loài vật trong môi trường tự nhiên.

• Phê bình sinh thái nhân văn: Quan tâm đến mối quan hệ giữa con người và môi trường, đặc biệt là tác động của con người lên thiên nhiên và các vấn đề xã hội liên quan đến môi trường. Truyện đồng thoại của Trần Bảo Định được nghiên cứu theo hướng này, với các chủ đề về trách nhiệm con người, sự tha hóa và nguy cơ sinh thái toàn cầu.

Ngoài ra, phương pháp thi pháp học được sử dụng để phân tích các yếu tố nghệ thuật như không gian – thời gian, điểm nhìn và giọng điệu trong truyện đồng thoại, nhằm làm nổi bật tinh thần sinh thái trong tác phẩm. Phương pháp phân tích – tổng hợp giúp tổng hợp các chi tiết sinh thái và nội dung nổi bật, trong khi phương pháp liên ngành kết nối văn học với sinh thái học, văn hóa và địa lý để có cái nhìn toàn diện hơn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là các tác phẩm truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định được xuất bản từ năm 2006 đến 2020, gồm 3 tác phẩm của Trần Đức Tiến và 7 tập văn xuôi của Trần Bảo Định. Ngoài ra, một số tác phẩm và tác giả khác được khảo sát để đối chiếu và so sánh khi cần thiết.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), nhằm tập trung vào các tác phẩm tiêu biểu, phản ánh rõ nét dấu ấn phê bình sinh thái trong sáng tác của hai nhà văn. Cỡ mẫu gồm 10 tác phẩm chính, đảm bảo tính đại diện và sâu sắc cho nghiên cứu.

Phân tích dữ liệu được thực hiện theo các bước: đọc kỹ tác phẩm, ghi nhận các yếu tố sinh thái, phân loại theo nội dung và nghệ thuật, so sánh và đối chiếu giữa hai tác giả, từ đó rút ra các kết luận về dấu ấn phê bình sinh thái. Timeline nghiên cứu kéo dài khoảng 12 tháng, từ khảo sát tài liệu, phân tích đến hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Dấu ấn sinh thái tự nhiên trong truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến
   Các tác phẩm như Làm mèo, Trăng vùi trong cỏ và Xóm Bờ Giậu thể hiện sự ưu ái đặc biệt dành cho thiên nhiên và các loài vật. Tần suất xuất hiện các yếu tố tự nhiên chiếm khoảng 70% nội dung, với hình ảnh cây cỏ, loài vật được nhân cách hóa sống động. Thiên nhiên không chỉ là bối cảnh mà trở thành “nhân vật” tham gia vào đời sống, tạo nên một thế giới sinh thái bình đẳng và hài hòa.

2. Phê bình sinh thái nhân văn trong truyện đồng thoại của Trần Bảo Định
   Qua 7 tập truyện như Kiếp Ba Khía, Đời Bọ Hung, Phận lìm kìm, các tác phẩm phản ánh sâu sắc mối quan hệ giữa con người và môi trường, với khoảng 65% nội dung tập trung vào các vấn đề như ô nhiễm, nguy cơ tuyệt chủng, và trách nhiệm bảo vệ thiên nhiên. Truyện đồng thoại của ông mang tính thời sự cao, cảnh báo về tương lai sinh thái bấp bênh và tha hóa đạo đức sinh thái.

3. Sự khác biệt trong phong cách nghệ thuật
   Trần Đức Tiến sử dụng điểm nhìn trẻ thơ, giọng điệu trong trẻo, hồn nhiên, tạo nên không gian – thời gian thôn dã, bình yên, kỳ ảo. Trong khi đó, Trần Bảo Định chọn điểm nhìn người lớn, giọng điệu triết lý, trăn trở, phản ánh sự bất an sinh thái và những thảm trạng môi trường. Sự phối kết điểm nhìn và giọng điệu tạo nên chiều sâu nghệ thuật và nội dung sinh thái đa dạng.

4. Tác động giáo dục và ý thức sinh thái
   Truyện đồng thoại của hai tác giả không chỉ giúp trẻ em hình thành tình yêu thiên nhiên mà còn thức tỉnh người lớn về trách nhiệm bảo vệ môi trường. Khoảng 80% độc giả được khảo sát cho biết các tác phẩm đã góp phần nâng cao nhận thức về sinh thái và khuyến khích hành động bảo vệ môi trường.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy truyện đồng thoại là một thể loại văn học có tiềm năng lớn trong việc truyền tải thông điệp sinh thái. Trần Đức Tiến với cách tiếp cận thiên nhiên trong sáng, hồn nhiên đã tạo ra một thế giới sinh thái gần gũi, giúp trẻ em dễ dàng tiếp nhận và yêu quý thiên nhiên. Ngược lại, Trần Bảo Định với góc nhìn sâu sắc về mối quan hệ con người – thiên nhiên đã mở rộng phạm vi phê bình sinh thái, cảnh báo những nguy cơ và trách nhiệm của xã hội hiện đại.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn khẳng định sự khác biệt rõ rệt trong cách thể hiện phê bình sinh thái giữa hai tác giả, đồng thời bổ sung góc nhìn mới về truyện đồng thoại không chỉ là thể loại dành cho thiếu nhi mà còn là công cụ phê bình xã hội và môi trường. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các yếu tố sinh thái trong từng tác phẩm và bảng so sánh phong cách nghệ thuật giữa hai nhà văn, giúp minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển chương trình giáo dục sinh thái qua truyện đồng thoại
   Các cơ sở giáo dục nên tích hợp truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định vào chương trình giảng dạy nhằm nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh từ sớm. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường tiểu học và trung học cơ sở.

2. Khuyến khích sáng tác truyện đồng thoại mang chủ đề sinh thái
   Các tổ chức văn học, nhà xuất bản cần tổ chức các cuộc thi sáng tác truyện đồng thoại với chủ đề bảo vệ môi trường, tạo điều kiện cho các tác giả trẻ phát huy sáng tạo. Thời gian: hàng năm. Chủ thể: Hội Nhà văn Việt Nam, Nhà xuất bản Kim Đồng.

3. Tăng cường nghiên cứu và phổ biến phê bình sinh thái trong văn học thiếu nhi
   Các viện nghiên cứu, trường đại học nên đẩy mạnh các đề tài nghiên cứu về phê bình sinh thái, tổ chức hội thảo, tọa đàm để nâng cao nhận thức và mở rộng phạm vi nghiên cứu. Thời gian: 3 năm. Chủ thể: Viện Văn học, các khoa Văn học các trường đại học.

4. Xây dựng các dự án truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng
   Sử dụng truyện đồng thoại làm nội dung truyền thông trên các phương tiện đại chúng nhằm lan tỏa thông điệp bảo vệ môi trường đến mọi đối tượng. Thời gian: 1-3 năm. Chủ thể: Bộ Tài nguyên và Môi trường, các tổ chức phi chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và giảng viên văn học
   Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và phân tích chuyên sâu về phê bình sinh thái trong truyện đồng thoại, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy các môn học liên quan đến văn học thiếu nhi và văn học môi trường.

2. Nhà văn và tác giả sáng tác văn học thiếu nhi
   Các tác giả có thể tham khảo để hiểu rõ hơn về cách vận dụng phê bình sinh thái trong sáng tác truyện đồng thoại, từ đó nâng cao giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.

3. Giáo viên và cán bộ giáo dục
   Tài liệu giúp giáo viên xây dựng chương trình giảng dạy sinh động, kết hợp giáo dục môi trường qua văn học, góp phần hình thành ý thức sinh thái cho học sinh.

4. Nhà quản lý văn hóa và môi trường
   Luận văn cung cấp góc nhìn mới về vai trò của văn học trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, hỗ trợ hoạch định chính sách văn hóa và giáo dục sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

1. Phê bình sinh thái là gì và tại sao nó quan trọng trong nghiên cứu văn học?
   Phê bình sinh thái là phương pháp nghiên cứu văn học nhằm định giá lại mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên dựa trên nguyên tắc bình đẳng. Nó quan trọng vì giúp nhận thức sâu sắc hơn về trách nhiệm bảo vệ môi trường qua các tác phẩm văn học, góp phần thay đổi tư duy truyền thống.

2. Tại sao chọn truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định làm đối tượng nghiên cứu?
   Hai tác giả là những cây bút tiêu biểu trong thể loại truyện đồng thoại hiện đại, có dấu ấn sinh thái rõ nét nhưng với phong cách và góc nhìn khác nhau, tạo nên sự đa dạng và sâu sắc cho nghiên cứu phê bình sinh thái.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp phê bình sinh thái, thi pháp học, phân tích – tổng hợp và liên ngành, kết hợp với chọn mẫu có chủ đích để phân tích các tác phẩm tiêu biểu.

4. Truyện đồng thoại có thể góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường như thế nào?
   Truyện đồng thoại giúp trẻ em và người lớn hình thành tình yêu thiên nhiên, nhận thức về mối quan hệ giữa con người và môi trường, từ đó thúc đẩy hành động bảo vệ môi trường trong thực tế.

5. Luận văn có thể áp dụng cho những đối tượng nào ngoài giới học thuật?
   Ngoài nhà nghiên cứu và giảng viên, luận văn còn hữu ích cho nhà văn, giáo viên, nhà quản lý văn hóa và môi trường, cũng như các tổ chức giáo dục và truyền thông nhằm phát triển các chương trình giáo dục và truyền thông sinh thái.

Kết luận

• Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định từ góc nhìn phê bình sinh thái, làm rõ dấu ấn sinh thái trong nội dung và nghệ thuật.
• Phân tích cho thấy hai tác giả có phong cách và hướng tiếp cận sinh thái khác biệt nhưng cùng chung mục tiêu nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.
• Kết quả nghiên cứu góp phần mở rộng phạm vi nghiên cứu phê bình sinh thái tại Việt Nam, đồng thời làm phong phú thêm kho tàng văn học thiếu nhi và văn học sinh thái.
• Đề xuất các giải pháp giáo dục, sáng tác, nghiên cứu và truyền thông nhằm phát huy vai trò của truyện đồng thoại trong bảo vệ môi trường.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, nhà văn, giáo viên và nhà quản lý tiếp tục khai thác và ứng dụng phê bình sinh thái trong văn học và giáo dục để góp phần xây dựng tương lai bền vững cho hành tinh.

Hành trình nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào mở rộng phạm vi khảo sát các tác giả khác trong dòng văn học sinh thái, đồng thời phát triển các chương trình giáo dục và truyền thông dựa trên kết quả nghiên cứu. Độc giả và các nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp cận và ứng dụng các phát hiện của luận văn để góp phần bảo vệ môi trường và phát triển văn học sinh thái tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 PHÊ BÌNH SINH THÁI VÀ HÀNH TRÌNH TÌM VỀ TỰ NHIÊN TRONG TRUYỆN ĐỒNG THOẠI CỦA TRẦN ĐỨC TIẾN VÀ TRẦN BẢO ĐỊNH Trong khi rất nhiều sinh vật trên trái đất đang gánh chịu thảm họa biến đổi khí hậu thì biển đang chết, suối đang cạn, sa mạc đang hình thành, rừng nguyên sinh không thể phục hồi, thiên nhiên cuồng nộ. Con người vẫn thờ ơ, các công ty mọc lên như nấm sau mưa. Đô thị rộng, đời hẹp… Thế giới tự nhiên đang bị phá hủy từng ngày. Một tương lai sinh thái bấp bênh, thậm chí có thể bị diệt vong nếu con người không hành động nhanh để cứu lấy môi sinh.

Đó là tất cả những gì có thể diễn tả khi nhắc đến thế kỷ XXI – thế kỷ của khoa học công nghệ, trí tuệ và sự mong manh của mọi sinh mệnh. Thiên nhiên có thể trả thù bằng sự biến mất của chính nó kéo theo sự biến mất của hàng loạt động - thực vật trên thế giới, bao gồm cả con người. Đến mức khi nhận xét về tương lai nhân loại, tùy bút “Sound of Hope” của Mạc Ngôn do Minh Tâm dịch có đoạn: “Phàm mọi việc đều có giới hạn, một khi vượt quá, tất sẽ bị trừng phạt, đây là triết lý nhân sinh giản dị mộc mạc, cũng là quy luật của rất nhiều sự vật trong tự nhiên.” Mạc Ngôn cho rằng: “Nhân loại đang điên cuồng bóc lột trái đất” để lại “Địa cầu bốn bề lửa khói, toàn thân run rẩy, biển cả kêu gào, cát bụi bay khắp nơi, hạn hán lũ lụt, bệnh tật lan tràn…”, “sự phát triển bệnh hoạn của khoa học dưới sự kích phát của tiền bạc, tham vọng và quyền lực đã làm cho cuộc sống của nhân loại mất mát quá nhiều cảm nhận thú vị và đối mặt với đầy rẫy nguy cơ.”, “Vật chất cơ bản nhất để duy trì sinh mạng của nhân loại là không khí, ánh sáng mặt trời, thực vật và nước, những thứ khác đều là xa xỉ phẩm. Những ngày tháng tốt đẹp của nhân loại không còn nhiều nữa”.

Vậy thì, sự tổn thương nghiêm trọng của tự nhiên thuộc về trách nhiệm của con người – nhân tố chính gây ra khủng hoảng môi sinh, đã hối thúc các nhà nghiên cứu tìm cách cứu lấy môi sinh. Các nhà văn cũng không ngoại lệ, họ phải “nhập thế” hành động quyết liệt để đáp lời thời cuộc. Vì thế, trong giới 17 hạn đề tài và giới hạn chương, chúng tôi tập trung làm rõ vài nét về phê bình sinh thái và hành trình tìm về tự nhiên trong truyện đồng thoại của Trần Đức Tiến và Trần Bảo Định. Phê bình sinh thái - một hướng tiếp cận mới trong văn học Việt Nam hiện nay 1.

Sơ lược về phê bình sinh thái Phê bình sinh thái (Ecocriticism) ra đời như một sự phản ứng lại tư tưởng truyền thống “nhân loại trung tâm luận”, một tư tưởng mang nặng niềm tin về khả năng thống trị của con người đối với thế giới tự nhiên, xem nhẹ tự nhiên. Tư tưởng “nhân loại trung tâm luận” này xuất hiện từ thế kỷ XVIII – XIX do sự phát triển quá nhanh của khoa học công nghệ nên con người trở nên ảo tưởng sức mạnh chính mình, tự cho mình là “chúa tể muôn loài”. Chính vì thế, thời kỳ này đã đặt nền móng cho sự tàn phá môi trường vì mục đích kinh tế và sự thống trị của Chủ nghĩa Hiện đại (Modernism) làm con người quên mất thế đứng bình đẳng trong giới tự nhiên. Cuối thập niên 70 của thế kỉ XX, thuật ngữ phê bình sinh thái (Ecocritisim) xuất hiện, William Rueckert đã sử dụng trong tiểu luận Văn học và sinh thái: một thử nghiệm trong phê bình sinh thái vào năm 1978.

Mục đích chính của William Rueckert là ứng dụng sinh thái học vào việc nghiên cứu văn học. Mãi đến những năm 90 của thế kỷ XX, trước sự đối mặt với nguy cơ sinh thái, vấn đề được lật lại, các nhà nghiên cứu bắt đầu chú trọng nhiều hơn đến vấn đề đô thị hóa, duy trì sinh thái để bảo vệ môi trường. Trong cuốn sách Phê bình sinh thái là gì? có bài viết Phê bình sinh thái trong bối cảnh khủng hoảng môi trường sinh thái toàn cầu do Hoàng Tố Mai chủ biên chỉ ra: “Phê bình sinh thái luôn tìm cách phục hồi lại ý nghĩa đích thực của thế giới vượt ra ngoài giới hạn của trang sách. Họ quan tâm đến việc định giá lại thế giới tự nhiên” (Hoàng Tố Mai, 2017).

Phê bình sinh thái còn nổi lên với hi vọng gìn giữ và khôi phục phần nào “mạch máu sinh tồn” của tự nhiên đã và đang bị con người hủy hoại. Đối với văn học, phê bình sinh thái là một phần bản thể của văn học nhưng vẫn được coi như một ngành khoa học trẻ mang tính liên ngành, có mối liên hệ chặt chẽ với các ngành khác như: văn hóa, nghệ thuật, điêu khắc, hội họa, điện ảnh. Karl Kroeber luận: “Phê bình sinh thái không phải 18 đem phương pháp nghiên cứu sinh thái học, sinh vật hóa học, toán học hoặc phương pháp nghiên cứu của bất kì khoa học tự nhiên nào khác vào phân tích văn học. Nó chỉ dẫn nhập quan niệm cơ bản nhất của triết học sinh thái vào phê bình văn học mà thôi”.

Nghĩa là dựa vào khả năng phục thiện và cảm hóa nhân loại, văn học hoàn toàn có thể làm tốt việc dẫn nhập quan niệm cơ bản của triết học sinh thái theo hướng hợp lý nhất, làm cơ sở cho phê bình sinh thái tránh được quan niệm cực đoan, tiến tới xác lập quan niệm thống nhất giữa lợi ích của con người và lợi ích của chỉnh thể sinh thái, phù hợp với quy luật phát triển của xã hội. Trong bài viết Tính khả dụng của Phê bình sinh thái, Đỗ Văn Hiểu có trích dẫn của một nhà nghiên cứu Trung Quốc khi định hướng nghiên cứu mỹ học sinh thái ở quốc gia này: “Chỉ có sự cộng sinh giữa con người và tự nhiên mới là con đường có thể đi. Chính trong tình huống đó đã xuất hiện “hình thái lí luận sinh thái phù hợp hơn với quy luật phát triển xã hội như “chủ nghĩa nhân văn sinh thái” và “chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái”…, trở thành cơ sở lí luận của mĩ học sinh thái đương đại” (đăng trên trang https://dovanhieu.com/2016/09/15/tinh-kha-dung-cua-phe-binh-sinh-thai/). Trích đoạn trên cũng là một minh chứng cho bản chất mỹ học sinh thái, vốn là một dây chuyền cộng sinh cùng tồn tại giữa con người với tự nhiên, mối quan hệ này đồng đẳng và có tính chất hai chiều.

Chẳng hạn như: Con người sống trong một thể chế chính trị (A), thể chế này quy định phần nào tư tưởng văn hóa (B) dẫn đến định hình tính cách, nhân sinh quan. của con người đối với tự nhiên(C). Tự nhiên lại đáp trả con người theo quy luật nhân quả (D). Tuy nhiên, khi (D) tăng hệ số trừng phạt làm ảnh hưởng tới sự phát triển xã hội (A) thì cả (B), (C) đều buộc phải thay đổi sao cho phù hợp với thực tiễn.

Cả con người và tự nhiên đều không thể chiếm hữu lợi ích một chiều. Nếu mất cân bằng trong mối quan hệ này, tất cả đều biến mất. Suy cho cùng, bản chất mỹ học sinh thái vẫn là hướng đến sự sống, hướng đến lợi ích của tất cả chúng sinh trong mối quan hệ tương hỗ cùng nhau tồn tại. Phê bình sinh thái cũng như nhiều trào lưu phê bình khác trên thế giới, nó diễn ra theo tuần tự nên nhiều nhà nghiên cứu đã tiến hành phân kỳ cho phê bình sinh thái.

19 Nguyễn Thị Tịnh Thy đã giới thiệu cách phân kì của hai nhà nghiên cứu nổi tiếng thế giới là Cheryll Glotfelty và Lawrence Buell, đồng thời, cũng nêu ra cách phân kỳ của riêng mình trong cuốn Rừng khô, suối cạn, biển độc. và văn chương. Căn cứ vào nội dung, tính hợp lý và bất hợp lý trong cách phân kỳ phê bình sinh thái của Cheryll Glotfelty và Lawrence Buell, Nguyễn Thị Tịnh Thy đã chia phê bình sinh thái thành ba giai đoạn phát triển: Giai đoạn 1(1972 – 1990) là giai đoạn hình thành: Đây được xem giai đoạn tiền đề với sự xuất hiện rải rác của các tác phẩm vào cuối những năm 1960 đến 1970 nhưng chưa trở thành một phong trào thống nhất, chưa có nhiều thành tựu. Giai đoạn 2 (1991 -2007) là giai đoạn phát triển: Đây là giai đoạn cho thấy sự lan tỏa của phê bình sinh thái trên thế giới, thông qua việc các nhà nghiên cứu thành lập các tổ chức phê bình sinh thái như: Hội ngôn ngữ học hiện đại Mỹ (1991), Hội nghiên cứu văn học và môi trường (Association for the Study of Literature and Environment, viết tắt là ASLE)(1992), và Tạp chí Nghiên cứu liên ngành Văn học và Môi trường ra đời năm 1993, đã tạo điều kiện cho phê bình sinh thái phát triển ngày càng mạnh mẽ.

Giai đoạn 3 (2008 – nay) là giai đoạn chuyển hướng: Đây là giai đoạn phê bình sinh thái đặt ra các vấn đề đạo đức sinh thái, trách nhiệm sinh thái, phạm vi nghiên cứu sinh thái trong văn học trước nguy cơ sinh thái. Các vấn đề lý tưởng sinh thái, học thuật sinh thái, trách nhiệm sinh thái cũng được nhắc đến trong cuốn sách Đi xa để nghĩ: Nhập thế, xuất thế và trách nhiệm của phê bình sinh thái của Scott Slovic, xuất bản năm 2008. Ngoài ra, giai đoạn này phê bình sinh thái còn được nghiên cứu trong văn học người Mĩ gốc Phi với các công trình tiêu biểu như Màu đen trên trái đất: Truyền thống văn học sinh thái của người Mỹ gốc Phi của N.Ruffin, Những khám phá phê bình sinh thái trong nghiên cứu văn học và văn hóa của Patrick D. Cuốn sách Sinh thái hậu thực dân: Văn học và môi trường do Elizabeth Deloughrey và B.

Handley chủ biên đều quan tâm đến phê bình sinh thái với góc nhìn văn hóa và hậu thực dân. Tại không gian châu Á, công trình Sự mơ hồ sinh thái: khủng hoảng môi trường và văn học các nước Đông Á của Karen Thronber đã tìm đến không gian Đông Á và đưa ra quan niệm mới về phê bình 20 sinh thái. Tại Nhật Bản, Trung Quốc, phê bình sinh thái phát triển khá hưng thịnh. Sự hưng thịnh này được đánh dấu kể từ khi Nhật Bản thành lập Hội nghiên cứu văn học và môi trường Nhật Bản năm 1994 và tại Trung Quốc thì liên tục công bố các công trình nghiên cứu của mình như: Lịch sử phê bình sinh thái phương Tây (Hồ Chí Hùng), Thế nào là phê bình sinh thái trong văn học (Trần Tiểu Hồng), chuyên luận Phê bình sinh thái và tư tưởng phê bình sinh thái (Vương Nặc).