Phát Triển Thương Mại Biên Giới và Chính Sách Quản Lý Nhà Nước Tại Việt Nam

Phát triển thương mại biên giới là một trong những yếu tố quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế… 101 trang · Trường Đại học Kinh tế Quốc dân · 2017.

• Tác giả: Nguyễn Đức Thắng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phan Tố Uyên
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Phát Triển Thương Mại Biên Giới: Chính Sách Quản Lý Nhà Nước Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Lý do thực hiện đề tài
• 2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI THƯƠNG MẠI BIÊN GIỚI
• 1.1. Khái quát chung về chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới
• 1.2. Khái niệm, phân loại và đặc điểm của chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới
• 1.3. Mục tiêu và vai trò của chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới
• 1.4. Nội dung của chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới
• 1.4.1. Chính sách quản lý Nhà nước đối với hàng hóa
• 1.4.2. Chính sách quản lý Nhà nước đối với thương nhân và cư dân biên giới
• 1.4.3. Chính sách quản lý Nhà nước đối với cửa khẩu và chợ biên giới
• 1.4.4. Chính sách quản lý Nhà nước đối với thuế, phí, lệ phí
• 1.4.5. Chính sách quản lý Nhà nước đối với thanh toán, tiền tệ
• 1.4.6. Chính sách quản lý Nhà nước đối với kho bãi, kinh doanh, giao nhận, vận chuyển
• 1.5. Các nhân tố ảnh hưởng tới chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới
• 1.6. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Chính sách của các nước có chung biên giới
• 1.7. Quan hệ giữa hai nước có chung biên giới
• 1.8. Môi trường quốc tế và khu vực
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI THƯƠNG MẠI BIÊN GIỚI CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Khái quát chung về thực trạng thương mại biên giới của Việt Nam
• 2.2. Giới thiệu chung về biên giới của Việt Nam
• 2.3. Tình hình phát triển thương mại biên giới của Việt Nam
• 2.4. Phân tích thực trạng chính sách quản lý Nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam
• 2.4.1. Chính sách quản lý Nhà nước đối với hàng hóa
• 2.4.2. Chính sách quản lý Nhà nước đối với thương nhân và cư dân biên giới
• 2.4.3. Chính sách quản lý Nhà nước đối với cửa khẩu và chợ biên giới
• 2.4.4. Chính sách quản lý Nhà nước đối với thuế, phí, lệ phí
• 2.4.5. Chính sách quản lý Nhà nước đối với dịch vụ thanh toán, tiền tệ
• 2.4.6. Chính sách quản lý Nhà nước đối với kho bãi, kinh doanh, giao nhận, vận chuyển
• 2.4.7. Chính sách quản lý Nhà nước đối với hạ tầng kỹ thuật và thủ tục hành chính
• 2.5. Kết luận đánh giá qua nghiên cứu thực trạng chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam
• 2.6. Kết quả đạt được về chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam
• 2.7. Những hạn chế về chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam
• 2.8. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI BIÊN GIỚI VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI THƯƠNG MẠI BIÊN GIỚI CỦA VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng phát triển thương mại biên giới và quan điểm về chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam
• 3.2. Định hướng phát triển thương mại biên giới
• 3.3. Quan điểm hoàn thiện chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam
• 3.4. Một số giải pháp hoàn thiện chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam
• 3.4.1. Hoàn thiện chính sách quản lý Nhà nước đối với hàng hóa
• 3.4.2. Hoàn thiện chính sách quản lý Nhà nước đối với thương nhân và cư dân biên giới
• 3.4.3. Hoàn thiện chính sách quản lý Nhà nước đối với cửa khẩu và chợ biên giới
• 3.4.4. Hoàn thiện chính sách quản lý Nhà nước đối với thuế, phí và lệ phí
• 3.4.5. Hoàn thiện chính sách quản lý Nhà nước đối với thanh toán tiền tệ
• 3.4.6. Hoàn thiện chính sách quản lý Nhà nước đối với kho, bãi, kinh doanh, giao nhận, vận chuyển
• 3.4.7. Hoàn thiện chính sách quản lý Nhà nước đối với hạ tầng kỹ thuật và thủ tục hành chính
• 3.5. Một số kiến nghị với UBND Tỉnh Thành phố có biên giới và các Bộ ngành có liên quan
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Thương Mại Biên Giới Tại Việt Nam

Phát triển thương mại biên giới là một trong những yếu tố quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Với vị trí địa lý thuận lợi, Việt Nam có chung đường biên giới với nhiều quốc gia như Trung Quốc, Lào và Campuchia. Điều này tạo ra cơ hội lớn cho việc phát triển thương mại biên giới, góp phần nâng cao kim ngạch xuất nhập khẩu và cải thiện đời sống của cư dân biên giới. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần có những chính sách quản lý nhà nước hiệu quả nhằm thúc đẩy hoạt động thương mại biên giới.

1.1. Khái Niệm Thương Mại Biên Giới Và Đặc Điểm

Thương mại biên giới được hiểu là hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ qua biên giới giữa các quốc gia. Đặc điểm của thương mại biên giới là tính linh hoạt và sự đa dạng trong các hình thức giao dịch, từ mua bán hàng hóa đến dịch vụ hỗ trợ thương mại.

1.2. Vai Trò Của Chính Sách Quản Lý Nhà Nước

Chính sách quản lý nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và điều tiết hoạt động thương mại biên giới. Các chính sách này không chỉ giúp bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho thương nhân và cư dân biên giới.

II. Những Thách Thức Trong Quản Lý Thương Mại Biên Giới

Mặc dù thương mại biên giới mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như hạ tầng yếu kém, quy định pháp lý chưa đồng bộ và sự cạnh tranh không lành mạnh đang cản trở sự phát triển bền vững của thương mại biên giới. Để giải quyết những thách thức này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các bên liên quan.

2.1. Hạ Tầng Kỹ Thuật Yếu Kém

Hạ tầng giao thông và cửa khẩu chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển thương mại biên giới. Việc nâng cấp và cải thiện hạ tầng là cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thương mại.

2.2. Quy Định Pháp Lý Chưa Đồng Bộ

Các quy định pháp lý liên quan đến thương mại biên giới còn thiếu tính đồng bộ và rõ ràng, gây khó khăn cho thương nhân trong việc thực hiện các giao dịch.

III. Phương Pháp Quản Lý Hiệu Quả Thương Mại Biên Giới

Để phát triển thương mại biên giới một cách bền vững, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Việc xây dựng các chính sách hỗ trợ thương nhân, cải thiện hạ tầng và tăng cường hợp tác quốc tế là những giải pháp quan trọng.

3.1. Xây Dựng Chính Sách Hỗ Trợ Thương Nhân

Cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho thương nhân, bao gồm đào tạo, cung cấp thông tin và hỗ trợ tài chính để họ có thể tham gia vào hoạt động thương mại biên giới một cách hiệu quả.

3.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế

Hợp tác với các quốc gia láng giềng trong việc quản lý thương mại biên giới sẽ giúp tạo ra môi trường thương mại thuận lợi và bền vững hơn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới đã chỉ ra những kết quả tích cực trong việc nâng cao kim ngạch thương mại. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục để đạt được hiệu quả tối ưu.

4.1. Kết Quả Đạt Được Từ Chính Sách Quản Lý

Các chính sách quản lý đã giúp tăng cường kim ngạch thương mại biên giới, từ 1,2 tỷ USD năm 2000 lên 30 tỷ USD năm 2016, cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của thương mại biên giới.

4.2. Những Hạn Chế Cần Khắc Phục

Mặc dù có nhiều thành tựu, nhưng vẫn còn tồn tại những hạn chế như hạ tầng yếu kém và quy định pháp lý chưa đồng bộ, cần được khắc phục để phát triển bền vững.

V. Kết Luận Và Định Hướng Tương Lai

Phát triển thương mại biên giới là một trong những ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, cần có những chính sách quản lý nhà nước hiệu quả và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan.

5.1. Định Hướng Phát Triển Thương Mại Biên Giới

Định hướng phát triển thương mại biên giới cần tập trung vào việc cải thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng cường hợp tác quốc tế.

5.2. Tương Lai Của Thương Mại Biên Giới Tại Việt Nam

Với những chính sách đúng đắn, thương mại biên giới sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững của Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu đường biên giới đất liền trải dài khoảng 4.927 km qua địa giới hành chính của 25 tỉnh, tiếp giáp trực tiếp với ba quốc gia láng giềng gồm Trung Quốc với chiều dài 1.450 km, Lào với 2.340 km và Campuchia với khoảng 1.137 km. Trong tiến trình hơn 30 năm đổi mới và hội nhập sâu rộng, thương mại biên giới đã vươn lên trở thành động lực then chốt thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng biên. Giá trị kim ngạch thương mại biên giới của Việt Nam đã ghi nhận sự bứt phá vượt bậc, tăng trưởng từ mức khiêm tốn 1,2 tỷ USD vào năm 2000 lên tới con số 30 tỷ USD vào năm 2016, tương ứng mức tăng gấp 25 lần sau 16 năm.

Tuy nhiên, thực tiễn vận hành chính sách quản lý nhà nước đối với hoạt động này vẫn đang bộc lộ những khoảng trống thể chế và rào cản kỹ thuật đáng kể. Tình trạng biến động kim ngạch bất thường, hạ tầng logistics cửa khẩu thiếu đồng bộ, cơ chế quản lý cư dân biên giới còn lỏng lẻo và nguy cơ ô nhiễm môi trường sinh thái đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung chính sách vĩ mô. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng chính sách quản lý nhà nước giai đoạn 2011-2016 trên toàn bộ ba tuyến biên giới đất liền, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu lực quản lý công và thúc đẩy mậu dịch biên mậu bền vững.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế điều hành tại 28 Khu kinh tế cửa khẩu, góp phần thúc đẩy tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương đạt trên 10% đến 15% mỗi năm, đồng thời bảo đảm an ninh quốc phòng và cải thiện sinh kế cho hàng triệu cư dân vùng sâu, vùng xa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý thuyết phân công lao động quốc tế và lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo, kết hợp học thuyết giá trị thặng dư của chủ nghĩa Mác - Lênin thể hiện qua công thức lưu thông tư bản T-H-T' nhằm giải thích bản chất không tạo ra sản phẩm vật chất trực tiếp nhưng tạo ra giá trị gia tăng của hoạt động thương mại. Bên cạnh đó, luận văn ứng dụng lý thuyết về vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước và lý thuyết xử lý thất bại thị trường của Joseph Stiglitz cùng mô hình phân phối lợi ích mậu dịch của Michael Todaro, nhấn mạnh sự can thiệp công quyền để điều tiết ngoại ứng tiêu cực và cung cấp hàng hóa công cộng thiết yếu.

Ba khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: Hoạt động thương mại biên giới (sự lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ qua biên giới đất liền trong phạm vi vùng biên hoặc gia tăng giá trị dịch vụ vùng biên giữa Việt Nam và các nước láng giềng); Quản lý nhà nước về thương mại biên giới (sự tác động có tổ chức bằng quyền lực công quyền thông qua thể chế pháp lý để định hướng, điều tiết và kiểm soát hoạt động mậu dịch); và Khu kinh tế cửa khẩu (không gian kinh tế xác định gắn liền với cửa khẩu quốc tế hoặc chính, được áp dụng các cơ chế ưu đãi đặc thù theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ). Ngoài ra, nghiên cứu dựa trên khung pháp lý quốc tế đặc thù theo Điều XXIV Hiệp định GATT và Điều 25 Quy chế Tối huệ quốc MFN thuộc Tổ chức Thương mại Thế giới WTO về quyền ưu đãi ngoại lệ dành cho các quốc gia láng giềng có chung biên giới.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến hành khảo sát và tổng hợp dữ liệu thứ cấp toàn diện với cỡ mẫu bao phủ toàn bộ 25 tỉnh biên giới đất liền của Việt Nam, tập trung phân tích chuyên sâu tại 28 Khu kinh tế cửa khẩu trọng điểm, hệ thống 24 cửa khẩu quốc tế, 25 cửa khẩu song phương, 68 cửa khẩu phụ, 57 lối mở và 295 chợ biên giới. Phương pháp chọn mẫu được thực hiện theo nguyên tắc chọn mẫu định mức kết hợp chọn mẫu có chủ đích phân tầng theo ba tuyến địa lý chiến lược: Tuyến Việt Nam - Trung Quốc (7 tỉnh), Tuyến Việt Nam - Lào (10 tỉnh) và Tuyến Việt Nam - Campuchia (10 tỉnh).

Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất chính thống từ báo cáo định kỳ của Ban Chỉ đạo Thương mại biên giới, Bộ Công Thương, Tổng cục Hải quan, Ngân hàng Nhà nước và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật như Luật Thương mại 2005, Quyết định 52/2015/QĐ-TTg, Nghị định 187/2013/NĐ-CP. Phương pháp phân tích thực chứng kết hợp phân tích chuẩn tắc, thống kê mô tả, so sánh đối chiếu chuỗi thời gian giai đoạn 2011-2016 và tổng hợp logic được lựa chọn làm công cụ chủ đạo. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm lượng hóa chính xác biến động kim ngạch, lưu lượng 20 triệu lượt người và phương tiện xuất nhập cảnh, đồng thời đánh giá khách quan mối tương quan giữa sự thay đổi chính sách với hiệu quả thương mại thực tế trong suốt timeline nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tuyến biên giới Việt Nam - Trung Quốc duy trì vị thế đầu tàu về quy mô mậu dịch nhưng có mức độ biến động lớn nhất. Tổng giá trị lưu chuyển hàng hóa qua tuyến này giai đoạn 2012-2016 đạt trên 75 tỷ USD, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 29,42%/năm. Năm 2014 ghi nhận mức tăng kỷ lục 87,8%, năm 2016 tăng 39,9% và chiếm tới 36,4% tổng kim ngạch thương mại song phương giữa hai nước. Trong giai đoạn 2014-2016, tổng lưu lượng người xuất nhập cảnh qua 7 cửa khẩu quốc tế và 6 cửa khẩu song phương tuyến phía Bắc đạt trên 20 triệu lượt (trung bình 6,9 triệu lượt/năm), trong khi lưu lượng phương tiện vận tải đạt bình quân 315 nghìn lượt xe/năm.

Thứ hai, tuyến biên giới Việt Nam - Lào thể hiện đặc thù vượt trội về tỷ trọng trung chuyển khu vực. Tổng kim ngạch lưu chuyển qua cửa khẩu biên giới Việt - Lào giai đoạn 2012-2016 đạt trên 5,8 tỷ USD với tốc độ tăng bình quân 16,92%/năm. Kim ngạch qua biên giới luôn lớn hơn kim ngạch song phương chính thức giữa hai quốc gia, đạt mức trung bình 114,82% (đạt đỉnh 123,2% vào năm 2013 và 117,7% vào năm 2016) do khối lượng lớn hàng hóa quá cảnh và chuyển khẩu từ nước thứ ba qua hệ thống 7 cửa khẩu quốc tế và 17 cửa khẩu phụ. Lưu lượng người xuất nhập cảnh duy trì ổn định trên 2 triệu lượt/năm và phương tiện vận tải đạt 364 nghìn lượt/năm.

Thứ ba, tuyến biên giới Việt Nam - Campuchia duy trì mức tăng trưởng bình quân 11,14%/năm, kim ngạch biên mậu chiếm tỷ trọng từ 72,4% đến 100,7% tổng kim ngạch song phương. Tuyến này sở hữu mạng lưới giao thương dày đặc với 10 cửa khẩu quốc tế, 10 cửa khẩu chính, 30 cửa khẩu phụ, 15 lối mở và 140 chợ biên giới phục vụ xuất khẩu hàng dệt may, đồ nhựa và nhập khẩu gỗ, nông sản thô.

Thứ tư, công tác quy hoạch hạ tầng và phát triển kho bãi ghi nhận sự mất cân đối nghiêm trọng. Tính đến hết năm 2016, cả nước có 28 Khu kinh tế cửa khẩu và 295 chợ biên giới, nhưng hệ thống kho bãi hiện đại tập trung trên 70% tại các tỉnh biên giới phía Bắc, trong khi các tỉnh biên giới Tây Nam và miền Trung thiếu hụt trầm trọng trạm cân điện tử, kho lạnh bảo quản và cơ sở hạ tầng kỹ thuật đạt chuẩn.

Thảo luận kết quả

Sự tăng trưởng vượt bậc về kim ngạch phản ánh tính đúng đắn của việc ban hành Quyết định 52/2015/QĐ-TTg, chính sách hoàn thuế giá trị gia tăng và cơ chế thanh toán linh hoạt bằng đồng bản tệ. Tuy nhiên, tình trạng suy giảm kim ngạch xuất khẩu đột ngột vào các năm 2013 (giảm 16,3% ở tuyến Việt - Trung) hay năm 2016 (giảm 12,6% ở tuyến Việt - Lào) bắt nguồn từ nguyên nhân cơ cấu hàng hóa xuất khẩu chủ yếu là nông sản thô, cao su và quặng khoáng sản chưa qua chế biến sâu, rất dễ bị tổn thương trước các hàng rào kỹ thuật và biến động chính sách biên mậu của nước đối tác.

So sánh với các nghiên cứu mậu dịch quốc tế, kết quả này hoàn toàn nhất quán với cảnh báo của Joseph Stiglitz về tính bất đối xứng thương mại và nguy cơ thua thiệt của các nền kinh tế đang phát triển nếu không chủ động nâng cao năng lực quản lý nhà nước. Về mặt trình bày trực quan, các chuỗi số liệu tăng trưởng kim ngạch từ năm 2012 đến 2016 có thể được mô tả tối ưu thông qua biểu đồ cột ghép đa trục so sánh tốc độ tăng trưởng phần trăm giữa ba tuyến biên giới, kết hợp bảng ma trận phân tích cơ cấu mặt hàng xuất nhập khẩu năm 2016 và biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng 295 chợ biên giới nhằm làm nổi bật sự chênh lệch phân bố hạ tầng thương mại vùng biên.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cơ cấu chính sách mặt hàng xuất nhập khẩu và siết chặt kiểm dịch chất lượng. Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành danh mục quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc đối với nông sản, thủy sản xuất khẩu qua cửa khẩu phụ và lối mở; đặt mục tiêu giảm tỷ trọng xuất khẩu tiểu ngạch xuống dưới 20% và nâng tỷ trọng nông sản chế biến sâu đạt tối thiểu 45% trong tổng kim ngạch biên mậu vào năm 2025.

Thứ hai, đẩy mạnh đầu tư hạ tầng logistics và kỹ thuật tại 28 Khu kinh tế cửa khẩu. Ủy ban nhân dân 25 tỉnh biên giới phối hợp với Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Kế hoạch và Đầu tư bố trí vốn ngân sách và thu hút xã hội hóa để nâng cấp trạm kiểm soát liên hợp, bãi đỗ xe thông minh và chuỗi kho lạnh bảo quản. Mục tiêu đề ra là cắt giảm 30% thời gian thông quan phương tiện và kéo giảm 15% chi phí logistics biên giới trong giai đoạn 2020-2025.

Thứ ba, chuẩn hóa thể chế quản lý thương nhân, cư dân biên giới và phương thức thanh toán. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cùng Bộ Tài chính hoàn thiện cơ chế thanh toán qua ngân hàng, áp dụng hóa đơn và bảng kê điện tử tích hợp mã số định danh thương nhân; phấn đấu đưa tỷ lệ giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đạt trên 70% tổng kim ngạch thương mại biên giới vào năm 2023, hạn chế rủi ro buôn lậu và trốn thuế từ việc dùng tiền mặt tự do.

Thứ tư, tăng cường cơ chế kiểm tra liên ngành và hội đàm song phương định kỳ. Ban Chỉ đạo Thương mại biên giới thiết lập quy chế chia sẻ dữ liệu trực tuyến thời gian thực giữa lực lượng Hải quan, Bộ đội Biên phòng và Quản lý thị trường tại 24 cửa khẩu quốc tế và 68 cửa khẩu phụ. Mục tiêu cụ thể là triệt phá và kéo giảm 50% các điểm nóng buôn lậu, gian lận thương mại và vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm qua đường mòn lối mở vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan hoạch định chính sách cấp trung ương và địa phương, bao gồm Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Tổng cục Hải quan và Ủy ban nhân dân 25 tỉnh biên giới. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn để rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật, quy hoạch tổng thể 28 Khu kinh tế cửa khẩu và hoàn thiện biểu phí, lệ phí hành chính phù hợp với thực tiễn.

Nhóm thứ hai là các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, hợp tác xã và thương nhân kinh doanh biên mậu. Tài liệu giúp nhận diện rõ khung pháp lý theo Quyết định 52/2015/QĐ-TTg, quy trình thủ tục kiểm dịch, hệ thống 295 chợ biên giới và danh mục mặt hàng được phép thông quan qua 68 cửa khẩu phụ, từ đó xây dựng chiến lược logistics tối ưu chi phí vận chuyển.

Nhóm thứ ba là đội ngũ giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại và Quản lý công tại các trường đại học và viện nghiên cứu. Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên sâu về mô hình quản lý nhà nước, phương pháp phân tích chuỗi thời gian kim ngạch mậu dịch và hệ thống hóa lý thuyết kinh tế thương mại biên giới.

Nhóm thứ tư là các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng thương mại tại các khu vực cửa khẩu. Công trình hỗ trợ định hình nhu cầu thanh toán ngoại tệ, thiết kế các sản phẩm tài trợ thương mại, bảo lãnh thanh toán biên mậu và kiểm soát dòng tiền chuyển đổi song phương giữa tiền đồng và đồng tiền các nước có chung biên giới.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động thương mại biên giới của Việt Nam có quy mô tăng trưởng ra sao trong giai đoạn nghiên cứu? Quy mô kim ngạch thương mại biên giới của nước ta đã ghi nhận bước nhảy vọt từ mức 1,2 tỷ USD năm 2000 lên tới 30 tỷ USD vào năm 2016. Riêng tuyến biên giới Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn 2012-2016 đã đạt tổng giá trị lưu chuyển trên 75 tỷ USD với tốc độ tăng bình quân 29,42%/năm, phản ánh vai trò kinh tế đặc biệt quan trọng của mậu dịch biên cương.

Vì sao kim ngạch lưu chuyển qua cửa khẩu biên giới Việt - Lào lại lớn hơn kim ngạch thương mại song phương giữa hai nước? Số liệu giai đoạn 2012-2016 cho thấy kim ngạch qua cửa khẩu biên giới Việt - Lào cao hơn kim ngạch song phương trung bình 114,82%. Nguyên nhân cốt lõi là do lượng hàng hóa quá cảnh, chuyển khẩu và tạm nhập tái xuất từ các quốc gia thứ ba trong khu vực Đông Nam Á đi qua hệ thống cửa khẩu quốc tế giữa hai nước chiếm tỷ trọng rất lớn.

Chính sách quản lý thương nhân tham gia thương mại biên giới có quy định cụ thể nào đáng chú ý? Theo Quyết định 52/2015/QĐ-TTg, chỉ thương nhân Việt Nam không có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài mới được quyền thực hiện mua bán qua cửa khẩu phụ, lối mở biên giới. Trường hợp không lập hợp đồng bằng văn bản, thương nhân bắt buộc phải lập bảng kê mua bán hàng hóa có chữ ký, con dấu hợp lệ và chịu trách nhiệm pháp lý tương đương hợp đồng thương mại.

Mạng lưới hạ tầng cửa khẩu đất liền của Việt Nam hiện nay có quy mô phân bổ như thế nào? Tính đến hết năm 2016, toàn bộ tuyến biên giới đất liền 4.927 km đã hình thành mạng lưới gồm 24 cửa khẩu quốc tế, 25 cửa khẩu song phương, 68 cửa khẩu phụ, 57 lối mở và 295 chợ biên giới. Trong đó, tuyến biên giới giáp Campuchia sở hữu số lượng chợ biên giới nhiều nhất với 140 chợ, tiếp theo là tuyến giáp Trung Quốc với 102 chợ.

Hoạt động thanh toán trong thương mại biên giới được pháp luật quy định bằng những phương thức nào? Pháp luật quy định thương nhân được phép thanh toán bằng ngoại tệ tự do chuyển đổi, tiền đồng Việt Nam hoặc đồng tiền của nước láng giềng. Các phương thức hợp lệ bao gồm thanh toán qua hệ thống ngân hàng, bù trừ nghĩa vụ giữa hàng hóa dịch vụ xuất nhập khẩu và thanh toán trực tiếp vào tài khoản mở tại ngân hàng khu vực cửa khẩu theo hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước.

Kết luận

Năm đóng góp và kết luận trọng tâm từ công trình nghiên cứu bao gồm:

• Hệ thống hóa toàn diện bức tranh thương mại biên giới trên 4.927 km đường biên đất liền với 28 Khu kinh tế cửa khẩu và 295 chợ biên giới đang vận hành.
• Khẳng định bước chuyển mình vượt bậc của kim ngạch biên mậu từ 1,2 tỷ USD lên 30 tỷ USD, đồng thời chỉ rõ sự phụ thuộc lớn vào nhóm hàng thô và tính bất ổn định của hình thức tiểu ngạch.
• Làm sáng tỏ vai trò can thiệp tất yếu của Nhà nước trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế, xử lý thất bại thị trường và ngăn chặn các ngoại ứng tiêu cực vùng biên.
• Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện bao phủ bốn trụ cột: tái cơ cấu mặt hàng, hiện đại hóa hạ tầng logistics, chuẩn hóa thanh toán tiền tệ và kiểm soát liên ngành.
• Xác lập định hướng phát triển mậu dịch biên cương gắn liền với chiến lược an ninh quốc phòng và phát triển bền vững đời sống cư dân 25 tỉnh biên giới.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp khung đánh giá thực chứng sâu sắc và luận cứ khoa học thực tiễn giúp hoàn thiện chính sách quản lý nhà nước về thương mại biên giới trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế sâu rộng. Lộ trình triển khai tiếp theo cần tập trung hoàn thiện các quy chuẩn kỹ thuật mặt hàng trong giai đoạn 2021-2023, nâng cấp đồng bộ hạ tầng logistics tại 24 cửa khẩu quốc tế đến năm 2025 và số hóa toàn diện quy trình quản lý biên mậu trước năm 2030. Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp hãy tích cực khai thác, ứng dụng các phát hiện và giải pháp của đề tài để chung tay kiến tạo môi trường thương mại biên giới minh bạch, hiện đại và thịnh vượng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1:“ Những vấn đề cơ bản về chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam“ “Chương 2: “Phân tích thực trạng chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của Việt Nam“ “Chương 3: Định hướng phát triển thương mại biên giới và giải pháp hoàn thiện chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới của việt nam“ 7 “CHƢƠNG 1“ “NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ “NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI THƢƠNG MẠI BIÊN GIỚI“ “1. Khái quát chung về chính sách quản lý nhà nƣớc đối với thƣơng mại biên giới“ “1. Khái niệm, phân loại và đặc điểm của chính sách quản lý nhà nước đối với thương mại biên giới“ “Khái niệm hoạt động thương mại và thương mại biên giới“ “Thương mại theo nghĩa rộng được hiểu là toàn bộ hoạt động kinh doanh trên thị trường; bao gồm quá trình mua bán hàng hoá, dịch vụ nhằm mục đích lợi nhuận; thương mại chỉ diễn ra trong lĩnh vực phân phối và lưu thông hàng hoá“ “Theo Các Mác, công thức của thương mại là: T-H-T’; T’=T+T. “Thông qua công thức, ta nhận thấy đặc điểm nổi bật của thương mại đó là không tạo ra sản phẩm, tiền - hình thái độc lập của giá trị trao đổi là điểm xuất phát, và tiền với giá trị gia tăng là điểm kết thúc“.

“Ở Việt Nam, tại điều 3 của Luật Thương mại được quốc hội thông qua ngày 14/6/2005, quy định rằng: “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác”. Luật Thương mại quốc tế xem hoạt động đầu tư, tín dụng và chuyển giao công nghệ cũng là hoạt động thương mại. Vì vậy, ngành thương mại bao gồm ba lĩnh vực chính: Thương mại hàng hoá, thương mại dịch vụ và thương mại đầu tư“. “Như đã biết, nền kinh tế thế giới đang chuyển dịch theo cơ cấu: Thương mại, dịch vụ - công nghiệp - nông nghiệp.

Chính điều đó làm cho thương mại luôn đặt ở vị trí trọng tâm đối với các nước phát triển và là sự tất yếu của tăng 8 trưởng và hội nhập ở các nước đang phát triển nói chung và Việt Nam nói riêng“. “Hoạt động thƣơng mại biên giới là sự lưu chuyển hàng hóa và dịch vụ qua biên giới đất liền trong phạm vi vùng biên giới hoặc gia tăng giá trị dịch vụ vùng biên giới giữa Việt Nam với các nước có chung biên giới“. “Hoạt động thương mại biên giới là một cơ chế thương mại đặc biệt, đặc thù, một ngoại lệ, không bị ràng buộc và được quy định rõ ràng trong các điều khoản riêng lẻ của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)“. “Điều XXIV Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) nêu rõ: “Các điều khoản của Hiệp định này sẽ không được diễn giải nhằm ngăn cản các ưu đãi mà một bên ký kết dành cho các quốc gia láng giềng nhằm tạo thuận lợi cho thương mại biên giới”“.

“Trong quy chế Tối huệ quốc (MFN), “Điều 25 Điều khoản Tối huệ quốc về ưu đãi nhằm tạo thuận lợi cho thương mại biên giới: quốc gia được hưởng mà không phải là nước láng giềng thì không được hưởng những ưu đãi thuận lợi mà quốc gia kia dành cho một nước láng giềng thứ ba để nhằm tạo thuận lợi cho thương mại biên giới.” “Khái niệm về quản lý Nhà nước“ “Theo chủ nghĩa Mác - Lênin, giai cấp được phân hoá và hình thành trong lĩnh vực kinh tế. Chỉ khi nào xem xét con người trong quá trình tái sản xuất xã hội, người ta mới có khái niệm về giai cấp. Giai cấp là một tập hợp những con người cùng vị trí trong nền kinh tế quốc dân. Vị trí của con người trong nền kinh tế được xem xét trên ba mặt: vị trí của họ đối với tư liệu sản xuất (tức TLSX thuộc về ai), vị trí của họ trong quá trình quản lý nền kinh tế (tức, ai là chủ thể quản lý, ai là đối tượng quản lý) và vị trí của họ trong quá trình phân chia thành quả lao động (tức, ai là người có quyền phân chia thành quả lao động và quyết định hưởng thụ).Vậy, chính trên lĩnh vực kinh tế lúc nào cũng có cuộc đụng độ giai cấp giữa một bên là giới chủ với một bên là giới thợ.

Cuộc đấu tranh này đương nhiên là khốc liệt. 9 Thông thường, trong quan hệ chủ-thợ, luôn có sự bóc lột quá mức của chủ, sự thiếu sót của chủ trong việc bảo hộ và bảo hiểm lao động. Ngược lại, giới thợ thuyền cũng đấu tranh với chủ để bảo vệ lợi ích của mình, trong đó đôi khi cũng xảy ra sự đấu tranh quá mức của thợ thuyền. Khi một xã hội còn cần đến cả hai giai cấp trên, xã hội đó không thể để cho sự mâu thuẫn trên dẫn đến sự huỷ diệt tính mạng và tài sản của cả đôi bên.

Cũng theo chủ nghĩa Mác-Lênin, Nhà nước là công cụ của giai cấp, có chức năng, nhiệm vụ bảo vệ quyền lợi giai cấp. Do đó, Nhà nước phải can thiệp vào kinh tế mới có thể bảo vệ quyền lợi kinh tế của giai cấp được. Nhìn vào nền kinh tế nước ta chúng ta cũng có thể thấy rất rõ lý do đó. Trước đây, nền kinh tế nước ta chỉ có hai thành phần sở hữu là quốc doanh và tập thể.

Do đó không có bóc lột. Nhưng sau khi thực hiện đa dạng hoá sở hữu về tư liệu sản xuất và mở cửa ra quốc tế, cho du nhập tư bản nước ngoài vào nước ta, vấn đề giai cấp lập tứcx uất hiện. Trong hàng loạt doanh nghiệp đã nẩy sinh mâu thuẫn chủ thợ. Nếu trước kia cần đến quản lý nhà nước về kinh tế là vì những lý do nào khác, thì ngày nay, ngoài các lý do kia, còn có thêm một lý do mới, thậm chí là lý do hàng đầu, là vấn đề bảo vệ quyền lợi giai cấp.

Sự bảo vệ này của Nhà nước được hướng vào giai cấp chủ, giai cấp thợ hoặc cả hai. Nhưng dù trên hình thức, sự bảo vệ được hướng vào cả hai, về bản chất, bao giờ cũng hướng vào giai cấp mà Nhà nước từ đó sinh ra. (Giáo trình quản lý Nhà nước về kinh tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, 2014) “Quản lý được hiểu là sự tác động của chủ thể quản lý lên đối tượng (khách thể) quản lý nhằm đạt mục tiêu đặt ra. Quản lý hiểu theo nghĩa chung nhất là hoạt động của con người và các tổ chức (bộ máy) quản lý để tác động lên khách thể quản lý.

Khách thể quản lý bao gồm cả con người, tổ chức, bộ máy cũng như mọi hoạt động của chúng và các điều kiện vật chất tương ứng. “Quản lý Nhà Nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà Nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì, phát triển các mối quan hệ xã hội, trật tự xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực 10 hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc. Về mặt pháp lý, chủ thể quản lý Nhà nước là Nhà nước với hệ thống các cơ quan hành chính Nhà nước và cán bộ công chức trong cơ quan đó“. “Thực chất của quản lý kinh tế nói chung là quản lý con người, hoạt động kinh tế thông qua con người để thực hiện mọi nhiệm vụ đặt ra cho các hệ thống kinh tế.

Hơn nữa, bản chất của quản lý Nhà nước về kinh tế là phục vụ lợi ích của giai cấp thống trị, giai cấp nắm chính quyền (Nhà Nước). Nhà nước XHCN với chế độ công hữu và chính quyền nắm trong tay nhân dân không có nghĩa là Nhà Nước đó sẽ đem lại cuộc sống tươi đẹp cho mọi người bằng bất cứ cách quản lý nào của mình. Điều đó còn phụ thuộc vào cách thức quản lý nền kinh tế như thế nào. Nhà Nước quản lý bằng công cụ pháp luật, chi phối tất cả các đơn vị kinh tế ràng buộc và tạo môi trường kinh doanh trên cơ sở pháp lý và trong mối quan hệ lợi ích, hình thức quản lý chủ yếu của Nhà nước là văn bản quy phạm pháp luật“.

“Quản lý Nhà nước về kinh tế là sự quản lý của Nhà Nước đối với toàn bộ nền kinh tế quốc dân bằng quyền lực Nhà nước thông qua cơ chế quản lý kinh tế nhằm đảm bảo tốc độ tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế quốc dân, được chủ yếu thực hiện thông qua cơ quan hành pháp là Chính phủ. Trong quản lý, Nhà nước sử dụng tất cả các biện pháp có thể có để can thiệp vào nền kinh tế nhằm hạn chế và khắc phục những khuyết tật của thị trường mà bản thân cơ chế tự điều tiết của thị trường không khắc phục được, cũng như tạo nên sự ổn định kinh tế vĩ mô và thúc đẩy công bằng xã hội. Thị trường không thể tự thân vận động có hiệu quả mà nó đòi hỏi phải có khung pháp lý, quy chế và chính sách mà chỉ có Chính phủ mới tạo ra được. Tuy nhiên, không phải Nhà nước hay thị trường có vai trò khống chế mà là mỗi bên có vai trò, chức năng riêng.

Hình thức hoạt động quản lý Nhà nước được biểu hiện về sự hoạt động quản lý của các cơ quan hành chính Nhà nước trong việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của mình đối với 11 các quan hệ xã hội“. “Đổi mới quản lý Nhà nước về kinh tế được hiểu là quá trình tác động qua lại thường xuyên, các cơ hội khách quan và chủ quan mang lại, được điều tiết bởi phương tiện và công cụ của Nhà Nước để đạt được các mục tiêu tăng trưởng và phát triển. Đổi mới là một quá trình phức tạp bởi sự phối hợp của nhiều chính sách, bởi không thể một chính sách có thể tạo nên sự phát triển. Đổi mới là một quá trình có sự tác động qua lại giữa các yếu tố.

Vấn dề cần nghiên cứu là liệu kết hợp đan xen các chiến lước đó như thế nào để mang lại hiệu quả tốt nhất“?