CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1. KHÁI NIỆM VÀ PHÂN LOẠI CÔNG CỤ PHÁI SINH 1. Khái niệm chứng khoán phái sinh Chứng khoán phái sinh là những công cụ được phát hành trên cơ sở những công cụ đă có như cổ phiếu, trái phiếu, hàng hóa, tiền tệ, lãi suất và các chỉ số thị trường nhằm nhiều mục tiêu khác nhau như phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo lợi nhuận. Hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng quyền chọn và hợp đồng hoán đổi là những loại công cụ phái sinh phổ biến nhất.
Khác với chứng khoán vốn (cổ phiếu), hay chứng khoán nợ (trái phiếu), các công cụ phái sinh còn được gọi là “chứng khoán điều kiện” không xác nhận quyền chủ sở hữu hay quyền chủ nợ đối với tổ chức phát hành, mà xác nhận các quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia như quyền ưu tiên, quyền lựa chọn mua hay bán tài sản, quyền được thực hiện một cam kết hay nghĩa vụ phải thực hiện cam kết đó. Do các công cụ phái sinh chỉ là các hợp đồng, nên bất cứ cái gì cũng có thể được sử dụng để làm công cụ cơ sở. Thậm chí các công cụ phái sinh có thể dựa trên những dữ liệu về thời tiết, như lượng mưa hoặc số ngày nắng ở một vùng cụ thể. Các loại công cụ phái sinh chủ yếu 1.
Căn cứ vào phương thức giao dịch trên thị trường Căn cứ vào phương thức giao dịch trên thị trường, người ta chia các công cụ phái sinh thành 2 nhóm: - Các CCPS không chính thức: là những công cụ được giao dịch (và thỏa thuận mang tính cá nhân) một cách trực tiếp giữa hai bên, mua và bán, mà không thông qua một Sở giao dịch hay định chế trung gian nào. Các CCPS được giao dịch nhiều trên không chính thức thường là các hợp đồng hoán đổi, hợp đồng kỳ hạn… Ngoài ra, một số CCPS khác cũng có thể được giao dịch trên thị trường không chính thức như quyền chọn… 3 - Các CCPS niêm yết: là các công cụ được giao dịch thông qua các Sở giao dịch các CCPS chuyên biệt hoặc các Sở giao dịch khác. Các Sở giao dịch CCPS đóng vai trò là một trung gian trong tất cả các giao dịch, thu một khoản ký quỹ ban đầu từ cả 2 phía giao dịch như một khoản bảo đảm. Các CCPS được giao dịch chủ yếu trên các Sở giao dịch gồm: hợp đồng tương lai, quyền chọn… Ngoài ra, một số CCPS cũng có thể được giao dịch trên các Sở giao dịch.
Căn cứ theo các điều kiện hợp đồng Công cụ phái sinh gồm một số loại chủ yếu sau: a. Hợp đồng kỳ hạn (Forward) Hợp đồng kỳ hạn là một thỏa thuận trong đó một người mua và một người bán chấp thuận thực hiện một giao dịch hàng hóa với khối lượng xác định, tại một thời điểm xác định trong tương lai với một mức giá được ấn định vào ngày hôm nay. Hợp đồng tương lai (Future) Hợp đồng tương lai là một hợp đồng được chuẩn hóa, và được giao dịch trên sở giao dịch. Đó là một thỏa thuận pháp lý chắc chắn giữa một người mua (hoặc người bán) và một Sở giao dịch có uy tín hoặc trung tâm thanh toán của Sở giao dịch đó, tại đó người mua (bán) đồng ý sẽ nhận (hoặc giao) một loại tài sản gốc nhất định, tại một thời hạn xác định trong tương lai theo một mức giá đã định trước.
Thời hạn được ấn định theo đó các bên phải tiến hành giao dịch được gọi là thời hạn thanh toán hay thời hạn giao nhận. Mức giá theo đó các bên thỏa thuận giao dịch trong tương lai được gọi là giá hợp đồng tương lai. Mức giá của tài sản gốc vào ngày giao hàng được gọi là mức giá thanh toán bù trừ. Chức năng kinh tế cơ bản của các thị trường hợp đồng tương lai là cung cấp một cơ hội cho những người tham gia thị trường để phòng ngừa rủi ro về những biến động giá bất lợi.
4 Một số hợp đồng tương lai tài chính chủ yếu gồm có: Hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu; Hợp đồng tương lai lãi suất dài hạn; Hợp đồng tương lai lãi suất ngắn hạn; Hợp đồng tương lai ngoại hối… c. Hợp đồng quyền chọn (Option) Một quyền chọn là một hợp đồng cho phép người nắm giữ nó được quyền mua (nếu là quyền chọn mua) hoặc được quyền bán (nếu là quyền chọn bán) một khối lượng nhất định tài sản gốc tại một mức giá xác định và trong một thời hạn nhất định. Điểm chính trong hợp đồng quyền chọn đó là người nắm giữ có một quyền, nhưng không phải là một nghĩa vụ bắt buộc. Điều này làm cho hợp đồng quyền chọn khác biệt với hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai, khi mà người nắm giữ có nghĩa vụ bắt buộc phải mua hoặc bán tài sản gốc.
Các tài sản gốc của quyền chọn có thể là cổ phiếu, chỉ số cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số trái phiếu, thương phẩm, tiền tệ hay hợp đồng tương lai. Ngoài ra, khi đề cập đến quyền chọn chúng ta cũng phải kể đến một số công cụ có các đặc điểm tương tự quyền chọn như: Quyền mua cổ phần; Chứng quyền. Hợp đồng hoán đổi (Swap) Hoán đổi là hợp đồng thỏa thuận riêng giữa hai công ty để trao đổi tài sản cơ sở trong tương lai theo cách thức được định sẵn. Hợp đồng hoán đổi đầu tiên được giao dịch năm 1981, và đến nay đó là một công cụ phái sinh được giao dịch với tỷ trọng lớn nhất trong số các công cụ phái sinh.
Có rất nhiều dạng hợp đồng hoán đổi như hoán đổi lãi suất, hoán đổi tiền tệ, hoán đổi vốn, hoán đổi hàng hóa, nhưng hai loại hoán đổi lãi suất và hoán đổi tiền tệ là phổ biết nhất. Căn cứ vào tài sản cơ sở Căn cứ vào tài sản cơ sở người ta chia các CCPS thành: CCPS hàng hóa: là các CCPS có tài sản cơ sở là các hàng hóa như: cà phê, ngô, yến mạch, đậu nành, lúa mì, dầu thô… Các CCPS hàng hóa ban 5 đầu được hình thành với mục đích quản lý rủi ro, nhưng ngày nay chúng phát triển phổ biến như là một công cụ đầu tư. Hầu hết các giao dịch trên thị trường phái sinh hàng hóa là của những người không có nhu cầu đối với bản thân hàng hóa đó. Họ chỉ đầu cơ dựa trên xu hướng biến động giá của các hàng hóa, và hy vọng kiếm được tiền nếu giá biến động theo chiều hướng họ dự báo.
CCPS tài chính: là các CCPS có tài sản cơ sở là các công cụ tài chính như: cổ phiếu, trái phiếu, lãi suất, tiền tệ, các chỉ số thị trường… Chính những sự biến động về giá cả trên TTCK, lãi suất và tỷ giá hối đoái dẫn đến ra đời các công cụ để quản lý rủi ro đó là các công cụ phái sinh tài chính. CCPS đưa ra những bảo đảm chống lại những biến động bất lợi, hoặc làm giảm bớt mức độ rủi ro trên TTCK, thị trường tiền tệ. Bên cạnh đó CCPS cũng mang lại những cơ hội kiếm lời cho những người sẵn sàng chấp nhận rủi ro. Trong các CCPS tài chính người ta lại chia ra CCPS sinh tiền tệ, CCPS chứng khoán.
- CCPS tiền tệ: là các công cụ có tài sản cơ sở là các sản phẩm của thị trường tiền tệ. Có thể kể ra một số công cụ phái sinh tiền tệ điển hình như: hợp đồng hoán đổi lãi suất, hợp đồng hoán đổi tiền tệ, hợp động tương lai ngoại hối, hợp đồng quyền chọn ngoại hối… - CCPS chứng khoán: là các công cụ có tài sản cơ sở là các sản phẩm của thị trường chứng khoán. Có thể kể ra một số công cụ phái sinh chứng khoán chủ yếu như: hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu, quyền chọn cổ phiếu, quyền chọn trái phiếu, quyền chọn chỉ số cổ phiếu,… 1. THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1.
Khái niệm Thị trường các chứng khoán phái sinh là thị trường phát hành và mua đi bán lại các chứng từ tài chính, như quyền mua cổ phiếu, chứng quyền, hợp đồng quyền chọn. Hoạt động của thị trường chứng khoán phái sinh TTCKPS được hiểu như là sân chơi cho các nhà đầu tư chuyên nghiệp và các nhà tạo lập thị trường. Thực tế cho thấy, ở tất cả các nước khi mà thị trường chứng khoán phát triển đạt đến tầm nhất định thì TTCKPS mới được ra đời và chính thức đi vào hoạt động, lý do là bởi tính chuyên nghiệp và mức độ phức tạp của thị trường. Ở bất kỳ thị trường nào, dù là thị trường vàng, bất động sản, đô la hay chứng khoán cũng luôn tồn tại dưới hai hình thức: đó là thị trường chính thức (hay còn gọi là thị trường giao dịch tập trung, thị trường giao dịch tại Sở) và thị trường không chính thức (hay còn gọi là thị trường OTC), và TTCKPS cũng vậy.
Để tìm hiểu rõ về hoạt động của TTCKPS, chúng ta cùng đi tìm hiểu về sự khác biệt về phương thức giao dịch, thành viên giao dịch, công cụ phái sinh, các nhà tạo lập thị trường. Về phương thức giao dịch TTCKPS không chính thức là thị trường mà ở đó người mua và người bán trực tiếp gặp nhau, trao đổi và mua bán, nghĩa là các bên tham gia giao dịch không cần đến Sở hay phải thông qua bất kỳ một trung gian nào. Bên mua và bên bán tự tìm đến nhau, tự do trao đổi, thỏa thuận và đi đến quyết định mua bán cuối cùng. Nhìn chung, các bên mua bán tự thỏa thuận và ký kết hợp đồng, không có điều khoản bắt buộc phải ký quỹ.
Còn TTCKPS giao dịch tại Sở là thị trường mà các hoạt động mua bán công cụ phái sinh đều thông qua Sở Giao dịch (trực tiếp đến Sở hoặc thông qua giao dịch trực tuyến). Sở đóng vai trò như là một tổ chức trung gian trong tất cả các hoạt động mua bán, yêu cầu 2 bên mua bán trước khi tiến hành hoạt động mua bán phải ký quỹ tại Sở như một điều kiện bảo đảm giữa 2 bên. Ở thị trường này, ký quỹ là một quy định bắt buộc đối với các bên sau khi hợp đồng được ký kết. Cơ chế ký quỹ được duy trì ở hai mức, đó là mức ký quỹ ban đầu và mức ký quỹ duy trì.
Mức ký quỹ ban đầu là mức ký quỹ được quy định bắt buộc các bên phải thực hiện ký quỹ, tùy thuộc vào giá trị hợp đồng ký kết mà Sở yêu cầu mức ký quỹ ban đầu các bên phải thực hiện là bao 7 nhiêu.