CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC TRONG CÁC DOANH NGHIỆP 1. TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC 1. Một số khái niệm Nguồn nhân lực của một tổ chức, doanh nghiệp được hình thành trên cơ sở của các cá nhân có vai trò khác nhau và được liên kết với nhau theo những mục tiêu nhất định. Nguồn nhân lực khác với các nguồn lực khác của doanh nghiệp do chính bản chất của con người.
Để hiểu về khái niệm phát triển nguồn nhân lực, trước tiên chúng ta cần tìm hiểu về khái niệm nhân lực và nguồn nhân lực. Nhân lực “Nhân lực là sức người, về mặt sử dụng trong lao động sản xuất (huy động nhân lực, nguồn nhân lực dồi dào” [22]. Nhân lực là sức lực con người, nằm trong mỗi con người và làm cho con người hoạt động. Sức lực đó ngày càng phát triển cùng với sự phát triển của cơ thể con người và đến một mức độ nào đó, con người đủ điều kiện tham gia vào quá trình lao động, con người có sức lao động.
Sức lao động là toàn bộ những năng lực (thể lực và trí lực) tồn tại trong một con người và được người đó sử dụng vào quá trình lao động. “Nhân lực được hiểu là nguồn lực của mỗi con người, bao gồm thể lực, trí lực và nhân cách” [3]. Trong đó, thể lực là sức lực của cơ thể con người, là sức khỏe của thân thể con người. Nó phụ thuộc vào sức vóc, thể trạng, tình trạng sức khỏe của mỗi người, phụ thuộc vào mức sống, thu nhập, chế độ ăn uống, chế độ làm việc, chế độ nghỉ ngơi, chế độ chăm sóc y tế.
Ngoài ra, thể lực con người còn Luan van 11 phụ thuộc vào các yếu tố khác như tuổi tác, thời gian công tác, giới tính, yếu tố di truyền v.v… Trí lực của con người được hiểu là năng lực suy nghĩ, sự hiểu biết, khả năng tiếp thu kiến thức, là tài năng, các năng khiếu cũng như các quan điểm, niềm tin và nhân cách riêng có của từng con người. Trí lực của con người chứa đựng những khả năng tiềm tàng của mỗi con người cần được bồi dưỡng, đào tạo và phát triển nhằm phát huy tối đa năng lực trong các hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Nguồn nhân lực “Nguồn nhân lực là tổng hợp cá nhân những con người cụ thể tham gia vào quá trình lao động, là tổng thể các yếu tố về thể chất và tinh thần được huy động vào quá trình lao động” [3]. “Nguồn nhân lực là tổng thể những tiềm năng của con người (trước hết và cơ bản nhất là tiềm năng lao động), bao gồm thể lực, trí lực và nhân cách của con người đáp ứng một cơ cấu kinh tế - xã hội đòi hỏi” [20].
“Nguồn nhân lực là toàn bộ khả năng về sức lực, trí tuệ của mọi cá nhân trong doanh nghiệp, bất kể vai trò của họ là gì” [17]. Theo quan điểm này, nguồn nhân lực chính là sức khỏe thân thể, là khả năng tư duy, sức thần kinh, trình độ hiểu biết, kiến thức chuyên môn của mọi con người trong doanh nghiệp được sử dụng trong quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, không phân biệt họ làm việc ở vị trí nào. Từ các quan điểm trên, chúng ta có thể khái quát về nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp như sau: Nguồn nhân lực của một doanh nghiệp là tổng thể những tiềm năng của từng con người trong doanh nghiệp, bao gồm thể lực, trí lực, nhân cách của mỗi người nhằm đáp ứng yêu cầu hoạt động của doanh nghiệp và thực hiện các mục tiêu của doanh nghiệp đó. Phát triển nguồn nhân lực - Phát triển nguồn nhân lực là một tổng thể các cách thức, biện pháp làm gia tăng đáng kể chất lượng của NNL nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của tổ chức và nhu cầu của người lao động.
- Phát triển nguồn nhân lực, thực chất là tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ về chất lượng của nguồn nhân lực theo hướng tiến bộ. Nói cách khác, phát triển nguồn nhân lực là làm gia tăng đáng kể chất lượng của NNL để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của doanh nghiệp và nhu cầu của người lao động [6]. - Thực chất của việc phát triển nguồn nhân lực là tìm cách nâng cao chất lượng của nguồn nhân lực [6]. Nói cách khác, nếu tăng quy mô là quan tâm đến việc tăng số lượng nguồn nhân lực thì phát triển nguồn nhân lực quan tâm đến chất lượng của nguồn nhân lực đó.
- Phát triển nguồn nhân lực chính là việc nâng cao kiến thức, trình độ chuyên môn nghiệp vụ (KNOWLEDGE), các kỹ năng cần thiết (SKILL) và thái độ (ATTITUDE) của người lao động trong công việc nhằm đáp ứng yêu cầu tồn tại và phát triển của doanh nghiệp trong hiện tại và tương lai. Từ những luận điểm trên, chúng ta có thể khái quát: Phát triển nguồn nhân lực là quá trình làm biến đổi, gia tăng đáng kể chất lượng của nguồn nhân lực trong một doanh nghiệp. Sự biến đổi này được biểu hiện thông qua việc nâng cao kiến thức, kỹ năng, thái độ và động lực thúc đẩy của mọi người lao động trong doanh nghiệp, nhằm đáp ứng nhu cầu tồn tại, phát triển của doanh nghiệp trong hiện tại và tương lai, đồng thời đảm bảo việc thực hiện thành công các mục tiêu chiến lược sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Ý nghĩa của phát triển nguồn nhân lực a.
Đối với người lao động - Giúp người lao động nâng cao kiến thức và chuyên môn nghề Luan van 13 nghiệp, giúp họ làm việc một cách hiệu quả, phát huy tối đa khả năng làm việc của họ và giúp họ thích ứng nhanh đối với sự thay đổi môi trường trong sản xuất kinh doanh. - Giúp cho người lao động nắm bắt kịp thời sự phát triển, thay đổi của điều kiện sản xuất, môi trường kinh doanh, động viên, khuyến khích, tạo động lực cho họ cống hiến hết khả năng, năng lực của mình cho doanh nghiệp. Đối với người lao động, phát triển nguồn nhân lực còn có các ý nghĩa sau: - Nâng cao năng suất lao động, chất lượng thực hiện công việc của người lao động, phát triển nhân cách, tính cách theo chiều hướng tích cực. - Trình độ tay nghề, chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng, năng lực quản lý của người lao động ngày càng được nâng lên.
- Đáp ứng nhu cầu được học tập, đào tạo của người lao động để phát triển nghề nghiệp và sự thăng tiến trong tương lai. - Tạo nên sự gắn bó, sự tin tưởng, lòng trung thành đối với doanh nghiệp. - Thúc đẩy động cơ làm việc, thái độ làm việc tích cực, nỗ lực phấn đấu, đóng góp công sức của mình vì mục tiêu của doanh nghiệp. - Tạo cho người lao động có cách nhìn, cách tư duy mới trong công việc của họ là cơ sở để phát huy tính sáng tạo của người lao động trong công việc.
Duy trì và nâng cao chất lượng của nguồn nhân lực [6]. Đối với doanh nghiệp - Phát huy và sử dụng tối đa nguồn nhân lực hiện có và nâng cao tính hiệu quả trong vấn đề quản trị nguồn nhân lực của doanh nghiệp - Đáp ứng yêu cầu công việc của doanh nghiệp hay nói cách khác là để đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. - Nâng cao tính ổn định và năng động của doanh nghiệp. Tạo điều kiện cho áp dụng tiến bộ kỹ thuật và quản lý vào doanh nghiệp.
- Giải quyết các vấn đề tổ chức: Phát triển NNL có thể giúp các nhà Luan van 14 quản trị giải quyết được các mâu thuẫn, xung đột giữa các cá nhân và giữa công đoàn với các nhà quản trị, đề ra các chính sách về quản lý nguồn nhân lực của doanh nghiệp có hiệu quả. - Giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh với sự thay đổi môi trường sản xuất kinh doanh, tạo nên lợi thế cạnh tranh trước các đối thủ. - Đảm bảo nguồn nhân lực đáp ứng được các yêu cầu công việc của doanh nghiệp, nâng cao tính ổn định của tổ chức, đảm bảo cho doanh nghiệp thực hiện thành công các mục tiêu chiến lược của mình. Đó là điều kiện tiên quyết để các doanh nghiệp tồn tại, cạnh tranh và phát triển.
NỘI DUNG CỦA PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC 1. Cơ cấu nguồn nhân lực hợp lý Cơ cấu nguồn nhân lực là một khái niệm dùng trong ngành quản trị, phản ảnh thành phần cấu thành nên toàn bộ nguồn nhân lực trong một tổ chức, được hiểu là tỷ lệ, vị trí của các bộ phận cấu thành nên nguồn nhân lực của một doanh nghiệp. Một cách khác, cơ cấu nguồn nhân lực được hiểu là số lượng các bộ phận hợp thành tổng nguồn nhân lực và mối quan hệ tương tác giữa các bộ phận trong tổng thể nguồn nhân lực của doanh nghiệp. Cơ cấu nguồn nhân lực của một doanh nghiệp được xác định và xây dựng phụ thuộc vào chức năng, nhiệm vụ của từng bộ phận trong doanh nghiệp.
Các nguồn nhân lực riêng rẽ này có mối quan hệ, tác động, ảnh hưởng lẫn nhau trong mối quan hệ tổng thể nguồn nhân lực, nhằm thực hiện các hoạt động theo mục tiêu chung của doanh nghiệp. Cơ cấu nguồn nhân lực của doanh nghiệp có thể được sắp xếp, xây dựng theo nhiều tiêu chí khác nhau tùy theo tính chất, yêu cầu đòi hỏi của công việc, chức năng nhiệm vụ của từng bộ phận: Cơ cấu theo đặc điểm công việc, cơ cấu theo chuyên môn nghiệp vụ, cơ cấu nguồn nhân lực lao động trực tiếp, lao động gián tiếp… Luan van 15 Tiêu chí để phản ánh cơ cấu nguồn nhân lực bao gồm: - Cơ cấu nguồn nhân lực theo bộ phận: Là thành phần và tỷ lệ của từng loại nhân lực theo đơn vị tổ chức trong tổng thể. - Cơ cấu nguồn nhân lực theo ngành nghề: Là thành phần và tỷ lệ của từng loại nhân lực theo nghề nghiệp trong tổng thể. Cơ cấu nguồn nhân lực hợp lý sẽ có tác động cộng hưởng, làm gia tăng tính hiệu quả trong việc sử dụng nguồn nhân lực, làm gia tăng sức mạnh của doanh nghiệp và sức mạnh của từng cá nhân trong doanh nghiệp, từ đó giúp doanh nghiệp đảm bảo nguồn nhân lực để thực hiện các mục tiêu chiến lược của mình.
Vì vậy, doanh nghiệp cần phải đánh giá, cân đối và xây dựng một nguồn nhân lực hợp lý, đủ về số lượng, đảm bảo về chất lượng để thực hiện các nhiệm vụ trong giai đoạn hiện tại và chuẩn bị nguồn nhân lực cho giai đoạn tiếp theo.