Phát Triển Sản Xuất Ngô Hàng Hóa Gắn Với Bảo Vệ Môi Trường Ở Vùng Tây Bắc Việt Nam

Nghiên cứu phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường tại vùng Tây Bắc Việt Nam, luận văn tốt nghiệp chi tiết và thực tiễn.

• Tác giả: Đỗ Văn Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đình Thao
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Phát Triển Ngô Hàng Hóa Bền Vững Gắn Với Bảo Vệ Môi Trường Ở Tây Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1.1: Tính cấp thiết của đề tài
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Những đóng góp mới của luận án
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Lý luận về phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường
• 2.1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 2.1.2. Phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường
• 2.1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường
• 2.2. Cơ sở thực tiễn sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường
• 2.2.1. Tổng quan tình hình sản xuất ngô trên thế giới
• 2.2.2. Sản xuất ngô và vấn đề môi trường ở một số nước trên thế giới
• 2.2.3. Sản xuất, tiêu thụ ngô ở Việt Nam và một số vấn đề về môi trường
• 2.2.4. Bài học kinh nghiệm rút ra từ phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở một số nước trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.5. Một số chính sách về phát triển sản xuất ngô ở Việt Nam
• 3. PHẦN 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khái quát về điều kiện tự nhiên, xã hội vùng Tây Bắc
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm xã hội
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Khung phân tích
• 3.2.2. Phương pháp tiếp cận
• 3.2.3. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.2.4. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.2.5. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở VÙNG TÂY BẮC
• 4.1. Thực trạng phát triển sản xuất và tiêu thụ ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc
• 4.1.1. Tình hình sản xuất ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc
• 4.1.2. Tình hình phát triển sản xuất ngô hàng hóa của các hộ ở vùng Tây Bắc
• 4.2. Thực trạng môi trường và bảo vệ môi trường trong sản xuất ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc
• 4.2.1. Thực trạng môi trường trong sản xuất ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc
• 4.2.2. Tình hình bảo vệ môi trường trong sản xuất ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc
• 4.3. Kết quả và hiệu quả của mô hình sản xuất ngô gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc
• 4.3.1. Kết quả của các mô hình chống xói mòn đất trong sản xuất ngô
• 4.3.2. Hiệu quả sản xuất ngô trong việc áp dụng các biện pháp chống xói mòn
• 4.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc
• 4.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.4.2. Trình độ học vấn và nhận thức của người sản xuất
• 4.4.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất ngô
• 4.4.4. Nguồn lực của hộ
• 4.4.5. Tiến bộ khoa học kỹ thuật
• 4.4.6. Sự phát triển của hệ thống dịch vụ sản xuất
• 4.4.7. Cơ sở hạ tầng
• 4.4.8. Hệ thống thông tin
• 4.4.9. Chính sách của Nhà nước
• 4.5. Đánh giá những thuận lợi và khó khăn trong phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc
• 5. PHẦN 5: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở VÙNG TÂY BẮC
• 5.1. Định hướng phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường
• 5.1.1. Quan điểm chung
• 5.1.2. Mục tiêu phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường
• 5.1.3. Định hướng phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc
• 5.1.4. Một số căn cứ đưa ra giải pháp trong phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc
• 5.2. Giải pháp phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc
• 5.2.1. Quy hoạch, mở rộng diện tích sản xuất ngô
• 5.2.2. Nâng cao năng suất ngô
• 5.2.3. Chế biến và bảo quản sản phẩm sau thu hoạch
• 5.2.4. Tổ chức sản xuất và thị trường tiêu thụ sản phẩm
• 5.2.5. Chính sách
• 5.2.6. Giải pháp bảo vệ môi trường trong phát triển sản xuất ngô
• 6. PHẦN 6: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 6.1. Kết luận
• 6.2. Kiến nghị
• Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến luận án
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển ngô hàng hóa bền vững ở Tây Bắc Việt Nam

Phát triển ngô hàng hóa bền vững là một trong những vấn đề quan trọng trong nông nghiệp hiện đại, đặc biệt ở vùng Tây Bắc Việt Nam. Vùng này có tiềm năng lớn về sản xuất ngô, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức về môi trường. Việc phát triển ngô hàng hóa không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho nông dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Nghiên cứu này sẽ phân tích thực trạng và đưa ra giải pháp cho việc phát triển ngô hàng hóa bền vững.

1.1. Tình hình sản xuất ngô hàng hóa ở Tây Bắc

Sản xuất ngô hàng hóa ở Tây Bắc đã có những bước phát triển đáng kể trong những năm qua. Tuy nhiên, năng suất vẫn chưa đạt mức tối ưu so với tiềm năng của vùng. Việc áp dụng các biện pháp canh tác hiện đại còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả sản xuất chưa cao.

1.2. Vai trò của ngô trong phát triển kinh tế nông thôn

Ngô không chỉ là nguồn thực phẩm chính mà còn là nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. Phát triển sản xuất ngô hàng hóa sẽ tạo ra nhiều cơ hội việc làm và nâng cao đời sống cho người dân nông thôn, đồng thời góp phần vào sự phát triển kinh tế xanh.

II. Thách thức trong phát triển ngô hàng hóa bền vững ở Tây Bắc

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng phát triển ngô hàng hóa bền vững ở Tây Bắc vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, xói mòn đất, và ô nhiễm môi trường đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất. Cần có những giải pháp đồng bộ để giải quyết các vấn đề này.

2.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến sản xuất ngô

Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi thời tiết, ảnh hưởng đến lịch gieo trồng và năng suất ngô. Nông dân cần được trang bị kiến thức và kỹ thuật để thích ứng với những thay đổi này.

2.2. Vấn đề xói mòn đất và bảo vệ môi trường

Xói mòn đất là một trong những vấn đề nghiêm trọng ở Tây Bắc, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng đất. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường hiệu quả để giảm thiểu tình trạng này.

III. Phương pháp phát triển ngô hàng hóa bền vững

Để phát triển ngô hàng hóa bền vững, cần áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại và thân thiện với môi trường. Việc sử dụng giống ngô chất lượng cao, áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến sẽ giúp nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường.

3.1. Áp dụng công nghệ sinh học trong sản xuất ngô

Công nghệ sinh học có thể giúp tạo ra giống ngô kháng bệnh, chịu hạn, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng công nghệ này cần được khuyến khích và hỗ trợ từ các cơ quan chức năng.

3.2. Kỹ thuật canh tác bền vững

Các kỹ thuật như luân canh, che phủ đất, và sử dụng phân bón hữu cơ sẽ giúp cải thiện độ phì nhiêu của đất và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Nông dân cần được đào tạo để áp dụng các kỹ thuật này một cách hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp phát triển ngô hàng hóa bền vững đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Năng suất ngô đã tăng lên đáng kể, đồng thời bảo vệ môi trường cũng được cải thiện.

4.1. Kết quả từ các mô hình sản xuất ngô bền vững

Các mô hình sản xuất ngô bền vững đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao năng suất và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Nông dân tham gia các mô hình này đã có thu nhập cao hơn so với trước đây.

4.2. Đánh giá tác động đến môi trường

Việc áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường trong sản xuất ngô đã giúp giảm thiểu ô nhiễm và cải thiện chất lượng đất. Điều này không chỉ có lợi cho sản xuất mà còn cho sức khỏe cộng đồng.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho phát triển ngô hàng hóa

Phát triển ngô hàng hóa bền vững ở Tây Bắc Việt Nam cần được chú trọng hơn nữa trong thời gian tới. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, nông dân và các tổ chức xã hội để thực hiện các giải pháp đồng bộ.

5.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ phát triển ngô

Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận giống mới, kỹ thuật canh tác hiện đại và thị trường tiêu thụ. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường.

5.2. Tăng cường giáo dục và đào tạo cho nông dân

Giáo dục và đào tạo là yếu tố quan trọng giúp nông dân nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và áp dụng các biện pháp canh tác bền vững. Cần tổ chức các khóa đào tạo thường xuyên để cập nhật kiến thức mới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Sản xuất ngô (Zea mays L.) giữ vị trí thiết yếu trong nền nông nghiệp toàn cầu với khoảng 66% sản lượng được dùng làm thức ăn chăn nuôi và 21% phục vụ nhu cầu lương thực của con người (CIMMYT, 2001). Theo số liệu từ FAOSTAT (2014), diện tích ngô thế giới năm 2013 đạt 177,38 triệu ha, năng suất bình quân 49,6 tạ/ha và tổng sản lượng đạt 872,08 triệu tấn. Dự báo nhu cầu ngô toàn cầu sẽ đạt 852 triệu tấn vào năm 2020 (IFPRI, 2003) và chạm mốc 980 triệu tấn vào năm 2030. Tại Việt Nam, quy mô dân số vượt mốc 90 triệu người trong bối cảnh quỹ đất sản xuất nông nghiệp ngày càng thu hẹp do quá trình đô thị hóa và phát triển công nghiệp; diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người giảm mạnh từ 1.381 m² năm 1984 và dự kiến chỉ còn 793 m² vào năm 2020 (UNEP, 2001). Năm 2013, dù diện tích gieo trồng ngô cả nước đạt 1.175,5 nghìn ha với sản lượng 5.193,5 nghìn tấn, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu 2,26 triệu tấn ngô hạt để đáp ứng nguyên liệu chế biến thức ăn chăn nuôi (Cục Trồng trọt, 2014).

Vùng Tây Bắc gồm 4 tỉnh (Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu) là vùng trọng điểm với diện tích gieo trồng đạt 250,9 nghìn ha năm 2013 (Tổng cục Thống kê, 2014). Tuy nhiên, phát triển sản xuất ngô hàng hóa tại khu vực này đang đối mặt với nhiều rào cản: trình độ dân trí của người sản xuất còn thấp; phương thức canh tác chủ yếu thủ công; mức độ cơ giới hóa hạn chế; hệ thống hạ tầng và công nghệ bảo quản sau thu hoạch lạc hậu dẫn tới tỷ lệ tổn thất cao; thiếu vắng thương hiệu và liên kết chuỗi giá trị chưa bền vững (Mai Xuan Trieu, 2014). Đáng chú ý, hơn 90% diện tích ngô của vùng phân bố trên đất dốc và chủ yếu độc canh một vụ chính, dẫn đến áp lực mở rộng diện tích gây phá rừng làm nương rẫy, gia tăng hiện tượng xói mòn, rửa trôi đất, bồi lắng lòng hồ thủy điện và suy giảm độ phì nhiêu sinh thái.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là các công trình trước đây tại Tây Bắc chủ yếu tiếp cận đơn lẻ ở góc độ giống, mở rộng quy mô kỹ thuật, chống xói mòn hoặc phân tích kênh thị trường; chưa có công trình nghiên cứu hệ thống kết hợp giữa lý luận và thực tiễn về phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái đất dốc và tài nguyên rừng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm:

• Mục tiêu chung: Đánh giá thực trạng phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp kinh tế - kỹ thuật phù hợp nhằm phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc, Việt Nam.
• Bốn mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa và luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường;
  2. Đánh giá thực trạng sản xuất ngô hàng hóa và phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở các tỉnh vùng Tây Bắc;
  3. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở các tỉnh vùng Tây Bắc;
  4. Đề xuất giải pháp kinh tế - kỹ thuật phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở các tỉnh vùng Tây Bắc.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Thực trạng sản xuất ngô hàng hóa trên địa bàn các tỉnh vùng Tây Bắc hiện nay như thế nào?
2. Hiện trạng phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc ra sao?
3. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc?
4. Cần đề xuất những giải pháp nào để phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc, Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc (bao gồm phát triển sản xuất, bảo vệ môi trường và mối quan hệ tương tác giữa hai yếu tố). Đối tượng điều tra khảo sát là hộ nông dân trồng ngô, cán bộ quản lý nông nghiệp và bảo vệ thực vật, các tác nhân thu mua, chế biến và tiêu thụ.
• Phạm vi thời gian: Thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp giai đoạn 2003 - 2013; điều tra khảo sát thực địa sơ cấp trong năm 2012 - 2013; các giải pháp định hướng tới năm 2020.
• Phạm vi không gian: Thực hiện chọn mẫu đại diện tại 2 tỉnh Hòa Bình (huyện Lạc Thủy, Đà Bắc) và Sơn La (huyện Mộc Châu, Mai Sơn).
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào phát triển số lượng, chất lượng, thị trường tiêu thụ nông sản gắn với hai khía cạnh môi trường trọng tâm là bảo vệ mặt đất dốc (hạn chế xói mòn, rửa trôi) và kiểm soát tình trạng xâm lấn đất rừng.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu quốc tế chỉ ra xu thế gia tăng nhu cầu ngô toàn cầu thúc đẩy bởi chuyển dịch cơ cấu khẩu phần thực phẩm và phát triển công nghiệp chăn nuôi (CIMMYT, 2008; James, 2008). Tại Mỹ, sản xuất ngô thâm canh đạt năng suất trung bình 9,46 tấn/ha trên quy mô 35,01 triệu ha (USDA, 2008). Nhờ ứng dụng công nghệ sinh học với tỷ lệ ngô biến đổi gen chiếm 85% diện tích (kháng sâu đục thân, kháng thuốc trừ cỏ) kết hợp giải mã hệ gen (Washington University, 2008), sản xuất ngô tại Mỹ giảm thiểu việc làm đất, kiểm soát xói mòn và giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (CIMMYT, 2010). Dự báo của hãng Monsanto đặt mục tiêu năng suất ngô đạt 18 tấn/ha vào năm 2030 mà không gây thêm tác động tiêu cực đến môi trường.

Tại Ấn Độ, với mạng lưới thử nghiệm AICRP và chương trình cải tiến giống AICMIP từ năm 1957 (ICAR and CIMMYT, 2004; Sai Kumar, 2012), hơn 76% diện tích ngô phụ thuộc nước trời, gây sức ép cạn kiệt tài nguyên nước (Fraiture et al.). Các nghiên cứu thực nghiệm môi trường của Abdul Vahab Abdul (2013) ghi nhận trên đất dốc 8%, canh tác thông thường làm mất 43,08 tấn đất/ha (tương đương 175 mm), nhưng khi áp dụng trồng ngô có bờ theo đường đồng mức thì lượng đất mất giảm còn 14,33 tấn/ha (75,6 mm), và làm ruộng bậc thang giảm còn 3,11 tấn/ha (18,2 mm). Nghiên cứu của Parihar (2011) khẳng định canh tác ngô theo đường đồng mức và ruộng bậc thang giảm 20,6% dòng chảy mặt, giảm 43,51% lượng đất trôi và nâng cao 23% năng suất ngô. Kết quả từ Taniyama et al. tại vùng đồi núi Đông Bắc Ấn Độ cũng chứng minh tỷ lệ rửa trôi giảm 57% - 61%.

Tại Trung Quốc, Hu và Zimmer (2013), Li và Wang (2009), Gale và Hansen (2013) phân tích quá trình gia tăng diện tích ngô từ 21 triệu ha lên gần 34 triệu ha giai đoạn 1990 - 2011 để phục vụ chăn nuôi (chiếm 60% tiêu thụ năm 2013). Sự mở rộng này lấn sang các vùng sườn đồi, đất dốc biên giới, làm dấy lên yêu cầu quản lý xói mòn và bổ sung nguồn nước tưới.

Tại Việt Nam, các công trình của Ngô Hữu Tình (2003), Quách Ngọc Ân (1997), Trần Hồng Uy (2000, 2001), Lê Quốc Doanh (2004) ghi nhận giai đoạn phát triển diện tích giống ngô lai từ thập niên 1990, đóng góp lớn vào thu nhập hộ miền núi (chiếm 15% thu nhập của 62% hộ nông dân miền núi phía Bắc). Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh tập quán độc canh, ít bón phân hữu cơ và lạm dụng phân vô cơ đã làm cạn kiệt tầng đất mặt, khiến người dân tiếp tục phá rừng tìm đất mới. Mai Xuan Trieu (2014) chỉ rõ hạn chế về hạ tầng, thất thoát sau thu hoạch và tính bấp bênh của thị trường tiêu thụ tại Tây Bắc.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Phần lớn các tài liệu trong nước mới xem xét riêng rẽ giải pháp giống, kỹ thuật chống xói mòn đơn lẻ hoặc khảo sát thương mại nông sản. Thiếu một công trình nghiên cứu liên ngành kinh tế nông nghiệp đánh giá thực trạng theo chuỗi từ tổ chức sản xuất, hiệu quả kinh tế của từng mô hình kỹ thuật canh tác bảo vệ đất dốc, chuỗi cung ứng - sấy bảo quản, đến kiểm định định lượng các nhân tố tác động đến năng suất và môi trường sinh thái rừng tại vùng Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng lý luận kinh tế học chính trị Mác - Lênin về sản xuất hàng hóa: sản phẩm làm ra để trao đổi, mua bán trên thị trường dựa trên hai điều kiện là phân công lao động xã hội và sự tách biệt tương đối về kinh tế giữa các chủ thể sản xuất (Trần Thị Lan Hương, 2008). Trong nông nghiệp, sản xuất hàng hóa gắn liền với phân công lao động, quy mô tập trung, tuân thủ các quy luật giá trị, cung cầu, cạnh tranh và ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ.

Về phát triển bền vững, luận án kế thừa khung lý thuyết từ Tuyên bố Rio de Janeiro (1992), Thượng đỉnh Johannesburg (2002), Nguyễn Văn Song (2009) và Trần Anh Phương (2008), xác định phát triển là sự kết hợp hài hòa giữa ba trụ cột: kinh tế (tăng trưởng sản lượng, giá trị gia tăng, thu nhập), xã hội (xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm) và môi trường (bảo vệ tài nguyên đất dốc, chống xói mòn, hạn chế phá rừng, sử dụng hợp lý hóa chất nông nghiệp). Theo Đinh Văn Ân (2004), tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào nhân lực, tài nguyên, vốn và công nghệ. Luật Bảo vệ môi trường của Việt Nam các năm 1994 và 2005 được sử dụng làm cơ sở pháp lý định lượng các tiêu chí gìn giữ môi trường sinh thái.

Khung phân tích của đề tài (Sơ đồ 3.2) mô tả mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, thể chế chính sách với các quyết định sản xuất của nông hộ; từ đó tác động đến kết quả kinh tế (diện tích, năng suất, sản lượng, tỷ lệ hàng hóa) và môi trường (độ che phủ, mức độ suy thoái đất, suy giảm rừng).

Luận án kết hợp 4 phương pháp tiếp cận: tiếp cận hệ thống, tiếp cận thực địa, tiếp cận kinh tế - kỹ thuật và tiếp cận xã hội học.

Phương pháp thu thập dữ liệu:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập giai đoạn 2003 - 2013 từ Cục Trồng trọt, Tổng cục Thống kê, Viện Nghiên cứu Ngô, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường các tỉnh Hòa Bình, Sơn La.
• Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát điều tra bằng phiếu câu hỏi cấu trúc, phỏng vấn trực tiếp nông hộ trồng ngô, cán bộ quản lý chuyên môn và các tác nhân thu mua thương lái trong niên vụ 2012 - 2013 tại 4 huyện: Lạc Thủy, Đà Bắc (Hòa Bình) và Mộc Châu, Mai Sơn (Sơn La).

Phương pháp phân tích dữ liệu:

• Thống kê kinh tế: Phân tổ thống kê, tính toán số bình quân, tỷ lệ cơ cấu, so sánh đối chiếu giữa các nhóm hộ theo quy mô diện tích và phương thức canh tác.
• Phân tích định lượng kinh tế lượng: Thiết lập mô hình hồi quy đa biến ước lượng các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất ngô của hộ nông dân (Bảng 4.33).
• Phân tích ma trận SWOT (Bảng 4.44): Đánh giá các điểm mạnh (S), điểm yếu (W), cơ hội (O) và thách thức (T) trong phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường tại địa bàn nghiên cứu.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ nhu cầu lương thực, thức ăn chăn nuôi gia tăng trong nước và thực trạng sản xuất ngô trên đất dốc gây áp lực nghiêm trọng lên môi trường rừng và đất tại vùng Tây Bắc. Đặt ra mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, 4 câu hỏi nghiên cứu, xác định đối tượng, phạm vi nghiên cứu (thời gian 2003 - 2013, không gian 2 tỉnh Hòa Bình, Sơn La đại diện cho 4 tỉnh Tây Bắc) và nêu tóm tắt 4 đóng góp mới của luận án.

Phần 2: Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường

Nội dung chương hệ thống hóa lý luận về sản xuất hàng hóa nông nghiệp, các quy luật kinh tế chi phối, khái niệm phát triển bền vững và đặc thù canh tác ngô đất dốc. Chương điểm luận kinh nghiệm sản xuất ngô tại Mỹ (công nghệ sinh học, giống chuyển gen kháng sâu và thuốc trừ cỏ, quy trình hạn chế làm đất), Ấn Độ (canh tác đường đồng mức, ruộng bậc thang giảm rửa trôi đất tại các vùng đồi núi), Trung Quốc (chính sách thâm canh, mở rộng diện tích biên giới đáp ứng nhu cầu thức ăn gia súc) và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

Về thực tiễn Việt Nam, chương làm rõ quá trình chuyển đổi cơ cấu giống từ thụ phấn tự do sang giống ngô lai từ sau năm 1990, đưa tỷ lệ diện tích ngô lai lên trên 90% cả nước.

Bảng 1: Sản xuất ngô của một số nước trong khu vực năm 2013 (trích Bảng 2.1 của luận án)

Nước	Diện tích (triệu ha)	Năng suất (tấn/ha)	Sản lượng (triệu tấn)
Thái Lan	1,080	4,45	4,813
Trung Quốc	34,969	5,95	208,258
Ấn Độ	8,400	2,50	21,060
Indonesia	3,959	4,89	19,377
Việt Nam	1,172	4,43	5,193

Bảng 2: Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam giai đoạn 1975 - 2013 (trích Bảng 2.2 của luận án)

Năm	Diện tích (nghìn ha)	Năng suất (tạ/ha)	Sản lượng (nghìn tấn)	Tỷ lệ sử dụng giống lai (%)
1975	267,6	10,4	278,4	0,00
1980	389,6	11,0	428,8	0,00
1985	392,2	14,9	584,9	0,00
1990	431,8	15,5	671,0	0,00
1995	556,8	21,3	1.193,5	95,0
2013	1.172,5	44,3	5.193,5	>90,0

Phần 3: Phương pháp nghiên cứu

Giới thiệu tổng quan điều kiện tự nhiên, địa hình chia cắt, thổ nhưỡng feralit trên đá vôi và đá phiến sét, cùng đặc điểm xã hội đa dân tộc thiểu số tại vùng Tây Bắc (Bảng 3.1). Luận án xây dựng sơ đồ khung phân tích (Sơ đồ 3.2), làm rõ quy trình chọn điểm khảo sát tại 4 huyện đại diện, quy trình điều tra mẫu đại diện (Bảng 3.2), phương pháp xử lý thông tin thứ cấp (Bảng 3.3), hệ thống các chỉ tiêu kinh tế (chi phí trung gian IC, giá trị sản xuất GO, giá trị gia tăng VA, tỷ suất hàng hóa) và chỉ tiêu môi trường.

Phần 4: Thực trạng phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc

• Tình hình sản xuất và tiêu thụ: Diện tích ngô vùng Tây Bắc đạt 250,9 nghìn ha năm 2013, nhưng năng suất chỉ ở mức trung bình so với cả nước. Sản xuất đã mang tính chất hàng hóa nhưng chưa đạt mức độ cao; tỷ lệ nông sản ngô bán ra thị trường đạt bình quân 78%. Trong đó, chỉ gần 80% số hộ có chủ ý sản xuất để bán sản phẩm, hơn 20% hộ còn lại bán do dư thừa tiêu dùng gia đình (Bảng 4.12). Phương thức canh tác phần lớn vẫn là độc canh một vụ trên đất dốc (Bảng 4.5, Biểu đồ 4.4). Tổn thất sau thu hoạch lớn do tỷ lệ áp dụng máy sấy còn rất thấp, nông dân chủ yếu phơi tự nhiên hoặc sấy thủ công (Bảng 4.8, Bảng 4.9).
• Thực trạng môi trường: Canh tác ngô trên đất dốc không che phủ khiến lớp đất mặt bị bào mòn nghiêm trọng. Mở rộng diện tích ngô là một nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm diện tích rừng tự nhiên (Bảng 4.17, Biểu đồ 4.14). Tình trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc trừ cỏ không đúng quy trình kỹ thuật diễn ra phổ biến (Bảng 4.18, Bảng 4.19), bao bì thuốc vứt bừa bãi tại nương rẫy và nguồn nước.
• Kết quả và hiệu quả mô hình canh tác bảo vệ môi trường: Các biện pháp kỹ thuật như che phủ bằng thân xác thực vật, làm tiểu bậc thang kết hợp che phủ, xen canh cây họ đậu được thử nghiệm. So sánh thực nghiệm cho thấy ngô có che phủ đạt năng suất cao hơn và giảm thiểu lượng đất rửa trôi rõ rệt so với đối chứng không che phủ (Bảng 4.23, Bảng 4.24, Bảng 4.25). Tuy vậy, tỷ lệ hộ áp dụng các biện pháp chống xói mòn trên địa bàn khảo sát còn rất thấp do thiếu vốn và thiếu lao động (Bảng 4.21).
• Các nhân tố ảnh hưởng: Luận án phân tích ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên (độ dốc, lượng mưa), trình độ học vấn của chủ hộ (Bảng 4.28), dịch vụ cung ứng giống và phân bón (Bảng 4.37), hạ tầng giao thông (Bảng 4.40) và chính sách tín dụng (Bảng 4.43). Kết quả ước lượng mô hình hồi quy đa biến (Bảng 4.33) khẳng định mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa mức đầu tư thâm canh, trình độ học vấn, kỹ thuật canh tác với năng suất ngô thu được. Ma trận SWOT (Bảng 4.44) tổng hợp các thuận lợi, khó khăn nội tại và ngoại cảnh của vùng.

Phần 5: Giải pháp phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc

Dựa trên mục tiêu và kế hoạch phát triển ngô đến năm 2020 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Bảng 5.1, Bảng 5.2), tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp kinh tế - kỹ thuật đồng bộ:

1. Quy hoạch vùng sản xuất: Không mở rộng diện tích ngô bằng cách phá rừng; khai thác hiệu quả diện tích đất bỏ hóa vụ đông, chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang trồng ngô và đẩy mạnh luân canh tăng vụ.
2. Giải pháp kỹ thuật nâng cao năng suất: Đưa các bộ giống ngô lai có tiềm năng năng suất cao, chống chịu hạn và sâu bệnh vào gieo trồng; áp dụng mật độ gieo trồng hợp lý và bón phân cân đối (Bảng 5.3, Bảng 5.4).
3. Chế biến và bảo quản sau thu hoạch: Đầu tư hệ thống lò sấy bán công nghiệp, cơ giới hóa khâu tách hạt nhằm giảm tỷ lệ hao hụt từ mức 10% - 15% xuống dưới mức cho phép.
4. Tổ chức sản xuất và thị trường: Củng cố hợp tác xã nông nghiệp, xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ giữa nông hộ và các doanh nghiệp chế biến thức ăn chăn nuôi nhằm hạn chế sự ép giá của tư thương trung gian (Sơ đồ 4.1).
5. Hoàn thiện chính sách: Mở rộng chính sách tín dụng ưu đãi phục vụ mua sắm vật tư nông nghiệp; tăng cường ngân sách cho hệ thống khuyến nông cơ sở và nâng cấp đường giao thông liên thôn bản.
6. Kỹ thuật bảo vệ môi trường: Triển khai kỹ thuật làm tiểu bậc thang trên sườn dốc; giữ lại phụ phẩm thân lá ngô sau thu hoạch làm lớp phủ mặt đất; áp dụng quy trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) để giảm thiểu hóa chất bảo vệ thực vật.

Phần 6: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp những kết luận then chốt từ nghiên cứu thực địa và đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ban chỉ đạo Tây Bắc và Ủy ban nhân dân các tỉnh Hòa Bình, Sơn La trong việc hỗ trợ vốn, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật và kiểm soát tài nguyên rừng.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận giải có hệ thống cơ sở lý luận về phát triển sản xuất nông sản hàng hóa gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái trong điều kiện vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi.
• Làm rõ bản chất mối quan hệ tương hỗ hai chiều: bảo vệ độ phì của đất và giữ rừng là nền tảng để duy trì năng suất ngô bền vững lâu dài; ngược lại, tăng năng suất ngô thông qua thâm canh và luân canh tăng vụ là giải pháp cốt lõi để ngăn ngừa nạn phá rừng làm nương rẫy.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh toàn diện và dữ liệu thực chứng về thực trạng sản xuất ngô hàng hóa tại vùng Tây Bắc: xác định tỷ lệ sản phẩm hàng hóa đạt 78%, chỉ ra cơ cấu gần 80% hộ chủ động sản xuất bán ra thị trường và hơn 20% hộ bán ngô do dư thừa.
• Đo lường và đánh giá cụ thể hiệu quả kinh tế và môi trường của các mô hình kỹ thuật canh tác bền vững trên đất dốc (che phủ tàn dư, làm tiểu bậc thang, trồng xen cây họ đậu), khẳng định khả năng hạn chế rửa trôi đất và tăng hiệu quả tài chính trên 1 ha canh tác.
• Chỉ rõ những điểm nghẽn về hạ tầng sấy bảo quản, kênh thông tin thị trường và việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật tại địa phương.
• Đề xuất hệ thống giải pháp kinh tế - kỹ thuật có căn cứ khoa học, phân định rõ lộ trình quy hoạch diện tích đến năm 2020 không xâm phạm đất rừng, cung cấp luận cứ cho cơ quan quản lý ban hành chính sách phát triển ngô hàng hóa tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Phạm vi khảo sát sơ cấp tập trung tại 2 tỉnh đại diện là Hòa Bình và Sơn La (4 huyện khảo sát), chưa bao quát hết điều kiện tự nhiên và tập quán canh tác của 2 tỉnh vùng cao biên giới còn lại thuộc Tây Bắc là Điện Biên và Lai Châu.
• Các dữ liệu thực nghiệm về xói mòn đất chủ yếu kế thừa từ các mô hình thử nghiệm tại chỗ và tài liệu của các viện nghiên cứu chuyên ngành, chưa đo đạc liên tục qua nhiều chu kỳ thời tiết bất thường.
• Phân tích chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ mới dừng lại ở các tác nhân thu mua sơ cấp, đại lý địa phương và thương lái, chưa khảo sát sâu mạng lưới logistics của các nhà máy sản xuất thức ăn chăn nuôi công nghiệp quy mô lớn tại vùng đồng bằng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát thực địa đối với các tiểu vùng sinh thái đặc thù tại Điện Biên và Lai Châu nhằm kiểm chứng tính thích nghi của hệ thống giải pháp kỹ thuật.
• Nghiên cứu sâu hơn về mức độ tích lũy hóa chất bảo vệ thực vật trong đất dốc và nguồn nước lưu vực các sông hồ lớn ở Tây Bắc.
• Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu (hạn hán, mưa đá, lũ quét) đến sinh trưởng của các giống ngô lai mới trên vùng đất dốc.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ban chỉ đạo Tây Bắc, Ủy ban nhân dân và Sở Nông nghiệp & PTNT các tỉnh miền núi phía Bắc): Tham khảo trong việc lập quy hoạch vùng sản xuất ngô tập trung, ban hành chính sách hỗ trợ nông dân chuyển đổi cơ cấu mùa vụ, kiểm soát tình trạng xâm lấn đất rừng tự nhiên.
• Các nhà khoa học, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế nông nghiệp: Cung cấp khung phân tích lý thuyết, hệ thống bảng hỏi khảo sát hộ nông dân miền núi và phương pháp ước lượng kinh tế lượng đánh giá nhân tố ảnh hưởng đến năng suất ngô trên đất dốc.
• Đơn vị nghiên cứu giống và cơ quan khuyến nông (Viện Nghiên cứu Ngô, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia): Vận dụng kết quả đánh giá các mô hình tiểu bậc thang, che phủ xác thực vật và quản lý dịch hại tổng hợp để xây dựng quy trình kỹ thuật canh tác phù hợp cho vùng sinh thái Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ sản xuất ngô mang tính hàng hóa ở vùng Tây Bắc đạt mức bao nhiêu và động cơ bán sản phẩm của các hộ nông dân như thế nào?
Số liệu điều tra của luận án ghi nhận tỷ lệ nông sản ngô bán ra thị trường của vùng đạt bình quân 78%. Tuy nhiên, mục tiêu thương mại hóa chưa đồng đều giữa các hộ: có gần 80% số hộ chủ định sản xuất ngô ngay từ đầu để bán thu tiền, trong khi hơn 20% số hộ còn lại chỉ bán sản phẩm khi dư thừa so với nhu cầu sử dụng lương thực và chăn nuôi của gia đình.

2. Nguyên nhân chủ yếu nào khiến sản xuất ngô tại Tây Bắc tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái?
Nguyên nhân trực tiếp là do trên 90% diện tích ngô phân bố trên đất dốc nhưng chủ yếu canh tác theo tập quán truyền thống, độc canh một vụ và làm đất trắng. Khi mưa lớn xuất hiện, tầng đất mặt bị xói mòn và rửa trôi mạnh mẽ. Thêm vào đó, việc mở rộng diện tích canh tác để bù đắp năng suất thấp đã dẫn đến tình trạng phá rừng, đốt nương rẫy, cùng với việc lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc trừ cỏ không đúng quy trình kỹ thuật.

3. Hiệu quả của các biện pháp kỹ thuật chống xói mòn đất dốc được luận án chứng minh qua những số liệu nào?
Luận án dẫn chứng các số liệu thực nghiệm: Tại Ấn Độ, ruộng bậc thang giảm lượng đất rửa trôi từ 43,08 tấn/ha xuống còn 3,11 tấn/ha trên độ dốc 8%; canh tác theo đường đồng mức và làm bậc thang giảm 20,6% dòng chảy mặt và tăng 23% năng suất ngô. Tại địa bàn khảo sát ở Tây Bắc, các mô hình ngô có che phủ thân lá thực vật và làm tiểu bậc thang cho năng suất cao hơn và bảo vệ tầng mùn đất rõ rệt so với ruộng đối chứng bỏ trống, đồng thời mang lại giá trị gia tăng (VA) cao hơn trên 1 ha canh tác.

4. Khối lượng ngô hạt Việt Nam phải nhập khẩu trong năm 2013 được luận án ghi nhận là bao nhiêu?
Theo số liệu từ Cục Trồng trọt được trích dẫn trong luận án, trong năm 2013, mặc dù sản lượng ngô trong nước đạt 5.193,5 nghìn tấn, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu 2,26 triệu tấn ngô hạt để đáp ứng nhu cầu sản xuất của ngành công nghiệp chế biến thức ăn chăn nuôi.

5. Luận án đề xuất định hướng phát triển diện tích ngô đến năm 2020 theo nguyên tắc nào để bảo vệ môi trường rừng?
Luận án nêu rõ định hướng không mở rộng diện tích ngô thông qua việc phát quang, lấn chiếm rừng tự nhiên. Thay vào đó, việc gia tăng diện tích và sản lượng phải dựa trên nguyên tắc: khai thác triệt để diện tích đất bỏ hóa vụ đông, chuyển đổi đất trồng lúa kém hiệu quả sang trồng ngô, đẩy mạnh áp dụng luân canh, xen canh tăng vụ và ứng dụng các bộ giống ngô lai cho năng suất cao kết hợp đầu tư thâm canh cân đối.

Kết luận

Luận án của tác giả Đỗ Văn Ngọc đã giải quyết một vấn đề cấp thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn của vùng Tây Bắc: phát triển sản xuất ngô hàng hóa song hành với bảo vệ môi trường đất dốc và tài nguyên rừng. Dựa trên số liệu thứ cấp giai đoạn 2003 - 2013 và khảo sát thực địa tại Hòa Bình, Sơn La, công trình đã làm rõ thực trạng canh tác độc canh, tỷ lệ hàng hóa hóa đạt 78%, cũng như nguy cơ xói mòn đất và suy thoái rừng do tập quán sản xuất lạc hậu. Hệ thống 6 nhóm giải pháp kinh tế - kỹ thuật được luận án đề xuất mang tính khả thi cao, nhấn mạnh vào việc thâm canh, luân canh tăng vụ trên đất bỏ hóa thay vì phá rừng, áp dụng kỹ thuật che phủ và tiểu bậc thang, cùng việc hoàn thiện chuỗi sấy bảo quản và liên kết thị trường tiêu thụ. Công trình là nguồn tài liệu hữu ích cho công tác quy hoạch chính sách nông nghiệp và hoạt động nghiên cứu phát triển bền vững tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ĐỖ VĂN NGỌC PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2015 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ĐỖ VĂN NGỌC PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG Ở VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH : KINH TẾ PHÁT TRIỂN MÃ SỐ 62 31 01 05 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TRẦN ĐÌNH THAO HÀ NỘI, NĂM 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chƣa từng dùng bảo vệ để lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 20 tháng 10 năm 2015 Tác giả luận án Đỗ Văn Ngọc i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành đề tài này tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ của nhiều cơ quan, cá nhân, cán bộ quản lý các địa phƣơng, các thầy cô giáo và bạn bè.

Tôi xin chân thành cảm ơn: - Cố GS.TS Trần Đình Đằng, thầy đã định hƣớng và giúp đỡ tôi ngay từ ngày đầu bắt tay vào nghiên cứu thực hiện đề tài.TS Trần Đình Thao đã trực tiếp hƣớng dẫn, giúp đỡ tận tình để giúp tôi có thể hoàn thành đề tài này. - Ban chỉ đạo Tây Bắc; Ủy ban nhân dân, Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Tài nguyên và Môi trƣờng các tỉnh Tây Bắc; Ủy ban nhân dân, phòng Nông nghiệp và PTNT, phòng Tài nguyên và Môi trƣờng … các huyện; Ủy ban nhân dân, Hợp tác xã và các hộ sản xuất trên địa bàn tỉnh Hòa Bình, tỉnh Sơn La đã hỗ trợ và giúp đỡ cung cấp thông tin điều tra trong quá trình thực hiện đề tài. - Các cơ quan thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn: Vụ Khoa học Công nghệ và Môi trƣờng, Cục Trồng trọt, Tổng cục Lâm nghiệp, Trung tâm Khuyến nông Quốc Gia, Cục Chăn nuôi; Lãnh đạo Viện Nghiên cứu Ngô, các bộ môn, phòng chức năng, các nhà khoa học, chuyên gia về cây ngô - Viện Nghiên cứu Ngô. - Tôi xin chân thành cảm ơn Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Ban Quản lý Đào tạo, tập thể các thầy cô giáo Bộ môn Phân tích định lƣợng; Bộ môn Kế hoạch và Đầu tƣ; các thầy cô giáo Khoa Kinh tế và PTNT đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận án.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến bố, mẹ, anh, chị, em, vợ và các con đã luôn ở bên tôi, kịp thời động viên, ủng hộ về vật chất và tinh thần, tạo điều kiện thuận lợi về thời gian để tôi dồn tâm sức vào nghiên cứu và hoàn thiện luận án này. Một lần nữa xin chân thành cảm ơn đến tất cả mọi ngƣời, sự giúp đỡ đóng góp đó tạo nên sự thành công của đề tài. Hà Nội, ngày 20 tháng 10 năm 2015 Tác giả luận án Đỗ Văn Ngọc ii MỤC LỤC Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục bảng vi Danh mục biểu đồ ix Danh mục sơ đồ x Danh mục chữ viết tắt xi Trích yếu luận án tiến sĩ xiii Thesis Extract xv PHẦN 1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1 1.2 Mục tiêu nghiên cứu 3 1.3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3 1.4 Câu hỏi nghiên cứu 4 1.5 Những đóng góp mới của luận án 4 PHẦN 2. TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG 5 2.1 Lý luận về phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng 5 2.1 Một số khái niệm cơ bản 5 2.2 Phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng 9 2.3 Các yếu tố ảnh hƣởng đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng 13 2.2 Cơ sở thực tiễn sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng 19 2.1 Tổng quan tình hình sản xuất ngô trên thế giới 19 2.2 Sản xuất ngô và vấn đề môi trƣờng ở một số nƣớc trên thế giới 22 2.3 Sản xuất, tiêu thụ ngô ở Việt Nam và một số vấn đề về môi trƣờng 28 2.4 Bài học kinh nghiệm rút ra từ phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng ở một số nƣớc trên thế giới và Việt Nam 34 2.5 Một số chính sách về phát triển sản xuất ngô ở Việt Nam 36 PHẦN 3.

PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 39 iii 3.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, xã hội vùng Tây Bắc 39 3.1 Điều kiện tự nhiên 39 3.2 Đặc điểm xã hội 41 3.2 Phƣơng pháp nghiên cứu 42 3.1 Khung phân tích 42 3.2 Phƣơng pháp tiếp cận 44 3.3 Phƣơng pháp thu thập dữ liệu 44 3.4 Phƣơng pháp phân tích dữ liệu 47 3.5 Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu 49 PHẦN 4. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG Ở VÙNG TÂY BẮC 51 4.1 Thực trạng phát triển sản xuất và tiêu thụ ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc 51 4.1 Tình hình sản xuất ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc 51 4.2 Tình hình phát triển sản xuất ngô hàng hóa của các hộ ở vùng Tây Bắc 54 4.2 Thực trạng môi trƣờng và bảo vệ môi trƣờng trong sản xuất ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc 73 4.1 Thực trạng môi trƣờng trong sản xuất ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc 73 4.2 Tình hình bảo vệ môi trƣờng trong sản xuất ngô hàng hóa ở vùng Tây Bắc 78 4.3 Kết quả và hiệu quả của mô hình sản xuất ngô gắn với bảo vệ môi trƣờng ở vùng Tây Bắc 86 4.1 Kết quả của các mô hình chống xói mòn đất trong sản xuất ngô 86 4.2 Hiệu quả sản xuất ngô trong việc áp dụng các biện pháp chống xói mòn 88 4.4 Các yếu tố ảnh hƣởng đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng ở vùng Tây Bắc 89 4.1 Điều kiện tự nhiên 89 4.2 Trình độ học vấn và nhận thức của ngƣời sản xuất 91 4.3 Các yếu tố ảnh hƣởng đến năng suất ngô 96 4.4 Nguồn lực của hộ 98 4.5 Tiến bộ khoa học kỹ thuật 99 4.6 Sự phát triển của hệ thống dịch vụ sản xuất 102 4.7 Cơ sở hạ tầng 107 4.8 Hệ thống thông tin 108 iv 4.9 Chính sách của Nhà nƣớc 109 4.5 Đánh giá những thuận lợi và khó khăn trong phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng ở vùng Tây Bắc 114 PHẦN 5. GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG Ở VÙNG TÂY BẮC 118 5.1 Định hƣớng phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng 118 5.1 Quan điểm chung 118 5.2 Mục tiêu phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng 118 5.3 Định hƣớng phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng ở vùng Tây Bắc 118 5.4 Một số căn cứ đƣa ra giải pháp trong phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng ở vùng Tây Bắc 120 5.2 Giải pháp phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng ở vùng Tây Bắc 123 5.1 Quy hoạch, mở rộng diện tích sản xuất ngô 123 5.2 Nâng cao năng suất ngô 124 5.3 Chế biến và bảo quản sản phẩm sau thu hoạch 126 5.4 Tổ chức sản xuất và thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm 127 5.5 Chính sách 129 5.6 Giải pháp bảo vệ môi trƣờng trong phát triển sản xuất ngô 132 PHẦN 6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 137 6.2 Kiến nghị 138 Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến luận án 140 Tài liệu tham khảo 141 Phụ lục 146 v DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 2.1 Sản xuất ngô của một số nƣớc trong khu vực năm 2013 21 2.2 Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam giai đoạn 1975 - 2013 29 2.3 Tình hình sản xuất và nhập khẩu ngô năm 2005 - 2013 31 3.1 Tình hình dân số, dân tộc và giáo dục vùng Tây Bắc 41 3.2 Số lƣợng mẫu đại diện thực hiện điều tra 46 3.3 Thu thập thông tin thứ cấp 46 4.1 Diện tích, năng suất, sản lƣợng ngô vùng Tây Bắc (2009 - 2013) 51 4.2 Một số công thức luân canh cây trồng chính có ngô vùng Tây Bắc 52 4.3 Tình hình sử dụng đất của các hộ điều tra 54 4.4 Thông tin cơ bản của các hộ điều tra 55 4.5 Các công thức luân canh cây trồng có ngô của hộ điều tra 58 4.6 Biến động diện tích, năng suất, sản lƣợủa hộ 60 4.7 Tình hình thực hiện các biện pháp kỹ thuật canh tác của hộ 62 4.8 Tỷ lệ hộ áp dụng các hình thức sấy ngô 63 4.9 Tỷ lệ hao hụt trong sản xuất ngô của các hộ điều tra 64 4.10 Thời điểm bán và lý do chọn thời điểm bán ngô của hộ 66 4.11 Diện tích ngô và tỷ lệ sản phẩm bán ra thị trƣờng của hộ 68 4.12 Chủ định bán sản phẩm của hộ trong quá trình sản xuất 69 4.13 Mức chuyên môn hóa của lao động trong sản xuất ngô 69 4.14 So sánh mức độ sản xuất ngô hàng hóa ở 2 nhóm hộ 70 4.15 Kết quả và hiệu quả kinh tế sản xuất ngô theo thời vụ 71 4.16 Kết quả và hiệu quả kinh tế sản xuất ngô của nhóm hộ theo quy mô diện tích (tính bình quân cho 1 ha gieo trồng) 73 4.17 Diễn biến diện tích đất lâm nghiệp và diện tích ngô vùng Tây Bắc giai đoạn 2005-2013 75 4.18 Danh mục thuốc bảo vệ thực vật sử dụng phổ biến ở vùng Tây Bắc 77 4.19 Tình hình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và thuốc trừ cỏ của hộ 78 4.20 Những biện pháp chống xói mòn đang đƣợc áp dụng 79 vi 4.21 Tình hình áp dụng các biện pháp chống xói mòn ở hộ điều tra 79 4.22 Xu hƣớng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật của hộ điều tra 84 4.23 So sánh năng suất ngô với các mức che phủ khác nhau 87 4.24 So sánh năng suất ngô có che phủ và không che phủ 88 4.25 Kết quả và hiệu quả kinh tế sản xuất ngô của 2 nhóm hộ có áp dụng và không áp dụng các biện pháp chống xói mòn (tính bình quân 1 ha) 89 4.26 Ảnh hƣởng của lƣợng mƣa đến khả năng gieo trồng 90 4.27 Ảnh hƣởng của loại đất và độ dốc đến vụ sản xuất ngô 90 4.