Luận án tiến sĩ phát triển năng lực xây dựng môi trường vui chơi ở trường mầm non cho sinh viên đại học sư phạm ngành giáo dục mầm non

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển năng lực xây dựng môi trường vui chơi cho sinh viên ngành giáo dục mầm non tại trường mầm non.

• Tác giả: Lại Thị Thu Hường
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Hồng Thuận
• Trường học: Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
• Chuyên ngành: Giáo dục mầm non
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Xây Dựng Môi Trường Vui Chơi Ở Trường Mầm Non Cho Sinh Viên Đại Học Sư Phạm Ngành Giáo Dục Mầm Non
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về phát triển năng lực xây dựng môi trường vui chơi ở trường mầm non cho sinh viên

Năng lực xây dựng môi trường vui chơi (MTVC) cho trẻ ở trường mầm non là một trong những năng lực quan trọng mà sinh viên (SV) ngành giáo dục mầm non cần phát triển. Môi trường vui chơi không chỉ là không gian vật lý mà còn là nơi trẻ em phát triển toàn diện về thể chất, nhận thức, và xã hội. Việc xây dựng môi trường này đòi hỏi SV phải có kiến thức vững vàng về giáo dục mầm non và kỹ năng thực hành. Theo nghiên cứu, việc phát triển năng lực này giúp SV tự tin hơn trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục mầm non. "Môi trường vui chơi là nền tảng cho sự phát triển toàn diện của trẻ em". Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đào tạo SV có khả năng xây dựng môi trường vui chơi phù hợp với nhu cầu và đặc điểm phát triển của trẻ. Để đạt được điều này, các chương trình đào tạo cần được thiết kế lại, chú trọng đến việc phát triển năng lực xây dựng MTVC cho SV.

1.1. Khái niệm và cấu trúc năng lực

Năng lực xây dựng MTVC bao gồm nhiều thành tố khác nhau, từ kiến thức lý thuyết đến kỹ năng thực hành. Cấu trúc năng lực này không chỉ bao gồm khả năng thiết kế không gian vui chơi mà còn liên quan đến việc tổ chức các hoạt động giáo dục phù hợp. Theo các chuyên gia, "Năng lực này cần được phát triển thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế". Điều này cho thấy rằng việc học tập lý thuyết cần được kết hợp với thực hành để SV có thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Các thành tố của năng lực này bao gồm khả năng quan sát, đánh giá và điều chỉnh môi trường vui chơi để đáp ứng nhu cầu của trẻ. Việc phát triển năng lực này không chỉ giúp SV tự tin hơn mà còn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục mầm non.

II. Thực trạng phát triển năng lực xây dựng môi trường vui chơi ở trường mầm non cho sinh viên

Thực trạng hiện nay cho thấy rằng việc phát triển năng lực xây dựng MTVC cho SV đại học sư phạm ngành giáo dục mầm non còn nhiều hạn chế. Nhiều chương trình đào tạo chưa chú trọng đến việc phát triển năng lực này, dẫn đến việc SV thiếu tự tin khi thực hành. "Thời gian dành cho hoạt động này còn ít và chưa có nhiều hoạt động chuyên biệt". Điều này ảnh hưởng đến khả năng của SV trong việc tổ chức các hoạt động vui chơi cho trẻ. Theo khảo sát, nhiều SV cho rằng họ chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết để xây dựng MTVC hiệu quả. Việc đánh giá năng lực xây dựng MTVC của SV cũng chưa được thực hiện một cách chặt chẽ, thường mang tính hình thức. Điều này cho thấy cần có sự thay đổi trong cách thức tổ chức đào tạo và đánh giá năng lực của SV.

2.1. Nhận thức của giảng viên và sinh viên

Nhận thức của giảng viên và SV về sự cần thiết phải phát triển năng lực xây dựng MTVC là rất quan trọng. Nhiều giảng viên cho rằng việc phát triển năng lực này là cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục mầm non. Tuy nhiên, SV lại cảm thấy thiếu tự tin và chưa sẵn sàng cho việc thực hành. "Sự cần thiết phải phát triển năng lực này cần được nhấn mạnh trong chương trình đào tạo". Điều này cho thấy rằng cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giảng viên và SV trong việc xây dựng môi trường học tập hiệu quả. Việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế sẽ giúp SV hiểu rõ hơn về vai trò của mình trong việc xây dựng MTVC cho trẻ.

III. Biện pháp phát triển năng lực xây dựng môi trường vui chơi ở trường mầm non cho sinh viên

Để phát triển năng lực xây dựng MTVC cho SV, cần có những biện pháp cụ thể và hiệu quả. Một trong những biện pháp quan trọng là tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế tại các cơ sở giáo dục mầm non. "Hoạt động trải nghiệm giúp SV áp dụng kiến thức vào thực tiễn và phát triển kỹ năng cần thiết". Ngoài ra, cần thiết kế các chương trình đào tạo linh hoạt, chú trọng đến việc phát triển năng lực xây dựng MTVC. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành sẽ giúp SV tự tin hơn trong việc tổ chức các hoạt động vui chơi cho trẻ. Các giảng viên cũng cần có vai trò hướng dẫn và hỗ trợ SV trong quá trình học tập và thực hành. Điều này không chỉ giúp SV phát triển năng lực mà còn nâng cao chất lượng giáo dục mầm non.

3.1. Tổ chức hoạt động trải nghiệm

Tổ chức hoạt động trải nghiệm là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để phát triển năng lực xây dựng MTVC cho SV. Các hoạt động này không chỉ giúp SV hiểu rõ hơn về trẻ mà còn tạo cơ hội cho họ thực hành và rèn luyện kỹ năng. "Hoạt động trải nghiệm thực tế giúp SV áp dụng kiến thức vào thực tiễn và phát triển kỹ năng cần thiết". Việc tham gia vào các hoạt động này sẽ giúp SV tự tin hơn khi tổ chức các hoạt động vui chơi cho trẻ. Đồng thời, các giảng viên cũng cần hỗ trợ và hướng dẫn SV trong quá trình thực hành để đảm bảo rằng họ có thể phát triển năng lực một cách hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG VUI CHƠI Ở TRƯỜNG MẦM NON CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGÀNH GIÁO DỤC MẦM NON 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan Những nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến phát triển NL xây dựng MTVC ở trường mầm non cho SV đại học sư phạm ngành GDMN tập trung vào 3 hướng nghiên cứu chính, đó là nghiên cứu về (i) MTGD và MTVC của trẻ mầm non; (ii) Xây dựng MTVC của trẻ mầm non; (iii) Phát triển NL xây dựng MTVC cho SV đại học sư phạm ngành GDMN. Các nghiên cứu về môi trường giáo dục ở các cơ sở mầm non và môi trường vui chơi của trẻ mầm non Vui chơi là hoạt động đặc trưng của trẻ ở trường mầm non, muốn tổ chức thực hiện được trò chơi thì phải có MTVC và hoạt động này cũng là một trong những nội dung cơ bản trong chương trình đào tạo ở các trường Sư phạm. Đã có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục trong và ngoài nước về vấn đề này theo những hướng sau: Hiện nay, giáo dục cho trẻ của các nước có nền giáo dục phát triển đều có đặc điểm chung là nội dung các hoạt động được xây dựng theo cách tiếp cận tích hợp.

Phương pháp giáo dục trẻ đều dựa trên quan điểm hướng vào trẻ, tạo điều kiện thích hợp cho sự phát triển của từng trẻ như Úc, Mỹ, Anh, Newzealand, Canada… Vấn đề trọng tâm là hiểu biết về trẻ thông qua quá trình quan sát trẻ khi tương tác với mọi người, với nguyên vật liệu và những ý tưởng của trẻ trong môi trường chơi ở trường mầm non. Trong quá trình giáo dục trẻ, hoạt động vui chơi đóng vai trò trung tâm. Đặc biệt, mô hình giáo dục High/Scope ra đời tại Mỹ những năm 1960, được sử dụng cho trẻ lứa tuổi nhà trẻ, MG và tiểu học, được xây dựng từ các ý tưởng của Piaget và Dewey. Đến nay phương pháp giáo dục High/Scope đã trở thành một trong bốn mô hình GDMN nổi tiếng nhất thế giới, được sử dụng rộng rãi ở các trường mầm non quốc tế.

Lớp học theo High/scope được chia ra thành các góc học tập theo các chủ đề mà trẻ yêu thích với các học cụ phong phú như góc gia đình, góc nghệ thuật, góc xây dựng, góc ghép hình, góc chơi hóa trang, góc học đọc học viết… Các đồ dùng đồ chơi được sắp xếp ở các vị trí phù hợp với trẻ nhằm giúp trẻ có thể tự lấy và cất đồ dễ dàng. Việc sắp xếp lớp học giúp trẻ cảm nhận được “thế giới”, được sắp xếp như thế nào, tưởng tượng và hình dung ra hoạt động của thế giới xung quanh. 9 Hướng nghiên cứu theo tiếp cận tích hợp và phát triển dựa trên quan điểm “giáo dục lấy trẻ làm trung tâm” giúp trẻ phát triển các năng lực, có khả năng thích ứng và giải quyết tốt các vấn đề thực tiễn của cuộc sống. Nhà giáo dục luôn quan tâm xây dựng môi trường giáo dục, cụ thể là MTVC lành mạnh, đa dạng, hấp dẫn với trẻ, tạo điều kiện, cơ hội cho trẻ chủ động giao tiếp, chia sẻ và hợp tác cùng nhau như tại Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc… Nổi bật là phương pháp giáo dục sớm của Shichida (Nhật Bản), Phương án 0 tuổi của Phùng Đức Toàn (Trung Quốc) đều đề cập đến MTVC đối với giáo dục sớm cho trẻ.

MTVC là phương tiện để khai mở tiềm năng trí tuệ thiên bẩm vốn có của mỗi con trẻ, phát triển sở trường đặc biệt của trẻ thơ. Xukhomlinski cho rằng: "Tuổi thơ, thế giới trẻ thơ là một thế giới đặc biệt. Trẻ sống trong thế giới của cái đẹp, của trò chơi, truyện cổ tích, âm nhạc, thơ ca, tranh vẽ, viễn tưởng và sáng tạo. Đó là môi trường nuôi dưỡng tâm hồn trẻ.

Tổ chức trường lớp, nội dung giảng dạy, phương pháp giảng dạy đều phải tận dụng các yếu tố đó để làm cho trẻ sống trong mơ ước, sống trong hy vọng"[135]. Trong giai đoạn hiện nay, lý luận và thực tiễn GDMN Nga vẫn đang hoàn thiện và phát triển, trên cơ sở nghiên cứu các kinh nghiệm giáo dục quốc tế nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ mầm non. Trong đó luôn quan tâm đến MTVC của trẻ, một môi trường mà trẻ được tự do hoạt động, kích thích sự sáng tạo, hỗ trợ tối đa để phát triển mọi khả năng của trẻ[60], [62], [123], [126], [137.] MTVC mà trẻ được tự do hoạt động, kích thích sự sáng tạo, hỗ trợ tối đa để phát triển mọi khả năng của trẻ cũng được các nhà giáo dục trong nước quan tâm. Công trình nghiên cứu của các tác giả: Đào Thanh Âm, Nguyễn Thị Ngọc Châu, Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thị Sinh, Lê Thu Hương, Nguyễn Thị Mai Chi, Phạm Mai Chi, Lê Thu Hương, Trần Thị Ngọc Chúc, Nguyễn Thị Hòa, Nguyễn Thị Thanh Hương, Nguyễn Ánh Tuyết, Đinh Văn Vang, Nguyễn Thị Hòa, Trần Thị Ngọc Trâm, Lê Thu Hương, Lê Thị Ánh Tuyết, Đinh Văn Vang,… đều cho rằng MTVC với không gian đã được chuẩn bị là một trong những điều kiện cần thiết để giúp trẻ hình thành “ xã hội trẻ em” trong khi chơi.

Qua môi trường đó giúp trẻ sống, giao tiếp, học tập, lao động… theo kiểu người lớn, qua đó trẻ học cách làm người. Mục tiêu GDMN [69], là giúp trẻ em phát triển thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ em vào học lớp Một. Xuất phát từ mục tiêu GDMN, bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi của Việt Nam triển khai thực hiện từ 2010, hướng đến phát triển 4 lĩnh vực đó là phát 10 triển thế chất (các NL thể chất) theo các giá trị an toàn, mạnh khỏe, tự lực, tự tin, lịch sự, kỷ luật. Lĩnh vực phát triển tình cảm và các quan hệ xã hội bao gồm phát triển NL nhận thức về bản thân, tin tưởng khả năng của mình.theo các giá trị tự tin, tự lực, thân thiện, hòa đồng, thương yêu, đồng cảm, hợp tác, trách nhiệm, kỷ luật, lịch sự, công bằng, tôn trọng.

Lĩnh vực phát triển ngôn ngữ và giao tiếp, bao gồm phát triển NL nghe, hiểu lời nói, sử dụng lời nói để giao tiếp,. theo các giá trị tự lực, tự tin, hòa đồng, kỷ luật, tự trọng, tôn trọng, lịch sự, ham hiểu biết. Lĩnh vực phát triển nhận thức bao gồm phát triển NL nhận thức và hệ thống biểu tượng tự nhiên, xã hội, nghệ thuật, toán. theo các giá trị ham hiểu biết, sáng tạo, tự tin, tự lực.

Như vậy, các lĩnh vực phát triển cho trẻ đã quan tâm đến giáo dục các tiền đề, các yếu tố nền tảng cho phát triển phẩm chất và NL ở trẻ em lứa tuổi mầm non. Tùy theo các độ tuổi ở cấp học mầm non mà thiết kế chương trình phát triển cho phù hợp với đặc điểm phát triển tâm lý, sinh lý theo nguyên tắc tuyến tính, độ tuổi sau nối tiếp và kế thừa thành tựu của độ tuổi trước đó; theo nguyên tắc mỗi đứa trẻ là một cá nhân duy nhất với sự khác biệt đa dạng cần được tôn trọng khi sử dụng các phương pháp giáo dục. Trong đó, môi trường giáo dục, môi trường trẻ chơi là điều kiện, phương tiện cần thiết để đạt được mục tiêu giáo dục đã đặt ra. Nghiên cứu về xây dựng môi trường vui chơi cho trẻ ở trường mầm non Nghiên cứu của các nhà tâm lý học, giáo dục học đã khẳng định môi trường vật chất trong trường, lớp mầm non có vai trò quan trọng đối với sự phát triển về thể chất, trí lực, tình cảm của trẻ thơ và có ảnh hưởng đến hành vi của cả người lớn và trẻ em.

Thông qua chơi cùng với môi trường chơi được chuẩn bị đã giúp trẻ lĩnh hội được kinh nghiệm lịch sử - xã hội và nó chỉ trở thành phương tiện giáo dục khi có sự hướng dẫn sư phạm đúng đắn. Ở Liên Xô trước đây và các nước Đông Âu đã có nhiều công trình nghiên cứu về xây dựng MTVC trong trường mầm non trong hoạt động đào tạo SV các trường Sư phạm với các tác giả tiêu biểu như Vưgôtxki, A. Vưgôtxki… đều cho rằng môi trường giáo dục là rất cần thiết và quan trọng trong cuộc sống của đứa trẻ và nhiệm vụ của GV là tạo ra được môi trường giáo dục thân thiện, gần gũi với trẻ.Xorokina [71,[139],[140], muốn giáo dục trí tuệ, phát triển tư duy thì phải phát triển các giác qua trong một môi trường giáo dục phù hợp. 11 Tuyển tập các bài viết về GDMN như Judith Colbert về “Thiết kế lớp học và sự ảnh hưởng của nó đến hành vi của trẻ”, M.Paliakopva với bài “Xây dựng môi trường mang tính phát triển” đã chỉ ra vai trò của môi trường mang tính phát triển và các nguyên tắc xây dựng môi trường mang tính phát triển.Vinogradova trong bài “Tạo những điều kiện cần thiết cho hoạt động vui chơi” cũng đề cập đến thực trang việc trang bị, sắp xếp MTVC tại trường MN, đưa ra những kinh nghiệm trong trang bị, sắp xếp môi trường đồ chơi, góc hoạt động cho trẻ ”…[50].

Parten (1932) và Van Alystyne (1933) nghiên cứu vai trò của môi trường giáo dục đối với hành vi chơi của trẻ nhỏ, cho rằng môi trường chi phối hành vi chơi của trẻ; thay đổi môi trường sẽ làm thay đổi hành vi chơi của trẻ. Tán đồng quan điểm này, nhiều nhà giáo dục trên thế giới quan tâm nghiên cứu tầm quan trọng của việc thay đổi môi trường đối với sự phát triển của trẻ, như Johnson, Smith và Connolly (1980); Wachs (1985); Moore (1987); Christie (1988);… Theo họ, những thay đổi về chương trình, quy mô, không gian có sẵn, sự sắp xếp lớp học, mức độ dài của thời gian chơi, những ảnh hưởng của đồ chơi, số lượng đồ chơi khác nhau,… là những yếu tố quan trọng quyết định sự thay đổi hành vi chơi của trẻ. Wachs (1985), nhấn mạnh vai trò của môi trường vật chất đối với sự phát triển của trẻ, cho rằng môi trường vật chất tích cực (Có các đồ dùng, đồ chơi mang tính định hướng, kích thích, đa dạng, mới mẻ, phù hợp,…) sẽ kích thích tính tích cực sáng tạo của trẻ. Ngược lại, môi trường vật chất mang tính tiêu cực (tiếng ồn, tạp âm ở xung quanh, tình trạng trẻ trong nhóm lớp quá đông, sự thiếu thốn đồ dùng đồ chơi, sự quen thuộc,…) sẽ thui chột tính tích cực sáng tạo của trẻ.

Johnson (1980), nhấn mạnh vai trò của chương trình giáo dục đối với sự phát triển tính tích cực sáng tạo của trẻ.