Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Trong bài “Phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh tiểu học thông qua dạy học trải nghiệm” của nhóm tác giả Trịnh Thị Hương, Võ Hoài Thịnh cũng đã đề cập đến việc phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh tiểu học nói chung. Trong Dự thảo chương trình môn học Ngữ Văn (2018) đã đề cập một trong những mục tiêu của môn học này là góp phần phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh. Trong bài viết này, các nhà khoa học đã trình bày khái quát việc học bằng trải nghiệm trong môn Tập đọc nhằm phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh thông qua việc dạy thực nghiệm tại trường Tiểu học Trần Quốc Toản, TP. Kết quả dạy thực nghiệm cho thấy, việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm có thể góp phần phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh tiểu học.
Trong bài “Phát triển năng lực cảm xúc thẩm mĩ cho HS phổ thông qua dạy học tác phẩm văn học” của TS. Nguyễn Thị Hồng Vân trong cuốn “Dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông” do Hoàng Hòa Bình (chủ biên) đã nêu rõ về cảm xúc thẩm mĩ, các năng lực cảm xúc và các biểu hiện của năng lực cảm xúc: Nhận thức được các cảm xúc của bản thân; Làm chủ các cảm xúc của bản thân; Nhận biết các cảm xúc của người khác và những biểu hiện của cuộc sống từ phương diện thẩm mĩ; Làm chủ những liên hệ, những giá trị của con người và cuộc sống;. Phát triển năng lực cảm xúc qua dạy học tác phẩm văn học trong nhà trường phổ thông. Tác giả cũng nhấn mạnh: “Gắn với nội dung về văn học, mạch kỹ năng đọc cũng nhấn mạnh đến nội dung dạy đọc hiểu ý nghĩa của từ, câu, hình ảnh, giá trị nghệ thuật, ý nghĩa thẩm mĩ của văn bản văn học.Đây chính là yếu tố để hình thành nên năng lực cảm xúc…”.
Cùng với đó, tác giả đã đưa ra một số biện pháp nhằm phát triển năng lực cảm xúc cho HS qua dạy học tác phẩm văn học: Đọc diễn cảm văn bản tác phẩm; Khơi gợi liên tưởng, 8 tưởng tượng trong việc phân tích, khám phá hình tượng thẩm mĩ của tác phẩm; Tạo cơ hội, tình huống để HS được trải nghiệm trong việc đọc tác phẩm văn chương; Đa dạng hóa phương pháp và hình thức kiểm tra, đánh giá giúp HS phát huy năng lực cảm xúc, khả năng sáng tạo trong cảm thụ tác phẩm văn học. Theo tác giả, tất cả những phương pháp trên đều nhằm mục đích hướng HS phát triển năng lực cảm xúc cho HS phổ thông qua dạy học tác phẩm văn học. Tuy nhiên, tác giả chưa đặt ra vấn đề giảng dạy tác phẩm thơ lớp 4, lớp 5 trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học. Dạy học thơ theo hướng phát triển nặng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh đã được bàn đến trong các tác phẩm sau đây: Trong cuốn “Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo thể loại” của nhóm tác giả Trần Thanh Đạm, Hoàng Như Mai, Huỳnh Lý, Phan Sĩ Tấn, Đàm Gia Cấn có bài viết “Thơ và giảng dạy thơ” tác giả Trần Thanh Đạm đã đề cập đến vai trò của thơ: “Tác dụng lớn lao của Thơ đối với việc giáo dục con người.
Thơ như là một nghệ thuật của ngôn ngữ cân đối, hài hòa, du dương xưa nay vốn gần gũi, dễ tiếp nhận, dễ quen thân đối với tâm hồn và trí tuệ của thế hệ trẻ… Thơ là nguồn suối mát phát triển những tư tưởng, tình cảm tốt đẹp cũng như nhiều năng khiếu quý báu khác về cảm xúc, tưởng tượng, ngôn ngữ…Tóm lại khả năng giáo dục của thơ trong nhà trường cho các lứa tuổi, thật hết sức phong phú và lớn lao”[17]. Cùng với đó tác giả cũng chỉ ra những hạn chế: “Tuy nhiên hiện nay ở trường phổ thông, ta thấy có hiện tượng các em học sinh còn thờ ơ, lãnh đạm với thơ. Chúng ta thường băn khoăn về phương pháp dạy thơ, nghĩa là băn khoăn tìm con đường làm cho các em hiểu thơ và yêu thơ. Thầy giáo phải hiểu thơ, yêu thơ mới làm cho học sinh hiểu và yêu thơ được [17].
Từ đó, tác giả đề cập đến phương pháp dạy thơ: “Dạy thơ phải phục tùng những phép tắc và phương pháp của việc dạy một TPVH. Giảng thơ chủ yếu là 9 giảng hình tượng thơ, qua hình thức để giảng nội dung, làm sống dậy hình tượng với tất cả vẻ đẹp và chiều sâu của nó. Dạy học thơ là phải đọc diễn cảm và học thuộc lòng, đặc biệt là ngâm thơ. Ngâm thơ là đọc thơ có yếu tố âm nhạc.
Đó là làn gió nâng đôi cánh thơ bay cao và bay xa trông đời sống [17]. Xuất phát từ đặc trưng của thơ, thầy (cô) phải biết hé ra cho học sinh thấy thế giới tư tưởng, tình cảm, chứa đựng trong hình tượng ngôn ngữ lắng đọng và ân vang của những bài thơ qua lời bình giảng.Lê Trí Viễn lại cho rằng: Giảng văn tốt cũng giống như bất cứ dạy môn gì tốt phải nhằm góp phần đào tạo con người theo mục tiêu cải cách giáo dục với chức năng của mình. Hơn bất kì môn học nào thì môn ngữ văn có lợi thế để giáo dục tư tưởng, tình cảm, giáo dục cái đẹp, đặc biệt là rèn luyện óc thông minh sáng tạo. Giảng văn là một cơ hội có một không hai để rèn luyện cho học sinh óc thông minh sáng tạo ấy.
Văn thơ là sự sống đã đọng lại im lìm trong chữ nghĩa. Tìm hiểu và cảm thụ là dựng lại sự sống ấy. Chỗ nào cũng là phát hiện, suy nghĩ, xúc cảm, chỗ nào cũng là vận dụng óc thông minh để tái tạo, mà tái tạo là một hình thái sáng tạo [52]. Giảng thơ không chỉ là phát huy trí lực, không chỉ kêu gọi những tính năng của trí tuệ mà là cả con người.
Bởi lẽ, giảng thơ không phải chỉ là phán đoán, suy luận, phân tích, tổng hợp, tưởng tượng, tái tạo và sáng tạo, mà còn là lắng mình nghe cho được nhịp đập của sự sống nằm trong chữ nghĩa, để tim mình rung cảm trở lại cái rung cảm của tác giả, cùng vui buồn, căm giận, thương nhớ, chờ đợi, nâng mình lên, xúc cảm với cái đẹp trong hình tượng thơ văn, nghe nhạc mà thấy mùi hương, nghe tiếng động mà cảm thấy tĩnh mịch. Tóm lại, đi vào thế giới tinh vi của thơ văn bằng cả con người thông minh, nhạy cảm, tinh vi của mình. Cũng theo GS. Lê Trí Viễn “Cảm thụ văn học là hoạt động nhận thức thẩm mĩ có tính đặc thù.
Nó vừa có tính chủ quan vừa có tính khách quan. Nó là một hoạt động tích cực và sáng tạo của chủ thể cảm thụ. Nó huy động nhiều năng 10 lực bên trong của con người. Nó đặt yêu cầu là phải đi tới sự cảm xúc hóa nội dung cảm thụ.
Nó cũng đòi hỏi con người vượt giới hạn của mình để thật sự đạt khoái cảm thẩm mỹ, vô tư”[52, tr 31] GS cũng cho rằng, đối với người đọc thơ, quá trình từ tri giác đến ngôn ngữ, vận dụng vốn sống để liên tưởng, tưởng tượng, cảm xúc, suy tưởng đến khái quát lên vấn đề của cuộc sống từ tác phẩm là cần nhưng chưa đủ. Phát hiện ra cái hay nằm ở chỗ nào, vì sao mà hay thì cần phải có một sự lóe sáng. Trong thời gian gần đây đã có nhiều nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh. Có thể điểm qua một số nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh như sau: Năm 2006, Nguyễn Thị Hà trong SKKN “Hướng dẫn học sinh cảm thụ văn học phân môn Tập đọc lớp 4”, tác giả đã đưa ra thực trạng hiện nay về dạy học hướng dẫn học sinh cảm thụ văn học qua phân môn Tập đọc lớp 4 và đưa ra một vài biện pháp nhằm hướng dẫn học sinh cảm thụ văn học qua phân môn Tập đọc lớp 4 [20].
Năm 2011, Hà Thị Thanh Nga trong nghiên cứu “Bồi dưỡng thị hiếu thẩm mĩ cho học sinh THPT khi dạy học thơ lãng mạn Việt Nam 1930-1945” đã chỉ ra vai trò quan trọng trong việc cảm thụ thơ và đưa ra các biện pháp nhằm phát huy năng lực ấy trong dạy học thơ Việt Nam 1930-1945. Năm 2015, Phạm Thị Thơm trong SKKN “Phát huy năng lực cảm thụ văn học của học sinh lớp 6”, tác giả đã nêu ra được cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc dạy học phát huy năng lực cảm thụ văn học của học sinh lớp 6 và đề xuất một số biện pháp nhằm phát huy năng lực cảm thụ văn học của học sinh lớp 6 thông qua môn Ngữ Văn [46]. Năm 2018, Nguyễn Thị Huyền trong nghiên cứu “Dạy - học các bài thơ thuộc văn học trung đại Việt Nam trong SGK Ngữ Văn lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh”, tác giả đã đưa ra các lý luận 11 về cảm thụ thẩm mĩ trong văn học và đề xuất một số biện pháp dạy văn học trung đại Việt Nam trong SGK lớp 11 theo hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 11[27]. Năm 2018, Nguyễn Thị Thu Thủy trong nghiên cứu “Biện pháp phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 10 trong dạy đọc hiểu sử thi, truyện thơ dân tộc thiểu số” ở đây tác giả cho thấy sự cần thiết trong việc dạy học phát huy năng lực cảm thụ thẩm mĩ và đưa ra một số biện pháp nhằm phát huy năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 10 trong dạy học sử thi và truyện thơ dân tộc thiểu số [48].
Nhận xét, đánh giá chung Ngày nay, có nhiều công trình nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh thông qua môn Ngữ văn ở THCS, THPT và phân môn Tập đọc của môn Tiếng Việt ở Tiểu học. Nhìn chung, các nghiên cứu đã đi sâu vào nghiên cứu các khía cạnh khác nhau trong dạy học phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ như: phân tích khái niệm, đặc điểm của dạy học phát triển năng lực thẩm mĩ. Thiết kế những chương trình dạy học phát triển năng lực thẩm mĩ gắn với nội dung và chủ đề dạy học phù hợp với học sinh. Tuy nhiên, việc nghiên cứu vấn đề phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trong dạy học vẫn còn thu hẹp.