Luận văn: Phát triển năng lực phán đoán của học sinh trong dạy học hình học ở trường THCS

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vnu ued phát triển năng lực phán của học sinh trong dạy học hình học ở trường trung học cơ sở, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thế Vận
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đức Huy
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Phán Đoán Của Học Sinh Trong Dạy Học Hình Học Ở Trường Trung Học Cơ Sở
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• CÁC CỤM TỪ ĐƯỢC VIẾT TẮT CHỦ YẾU TRONG LUẬN VĂN
• CÁC THUẬT NGỮ ĐƯỢC VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Tính phức hợp của tư duy
• 1.2. Khái niệm tư duy
• 1.3. Một số đặc điểm của tư duy
• 1.4. Kỹ thuật tư duy phức hợp của Edward de Bono
• 1.5. Năng lực phán đoán
• 1.6. Phát triển năng lực phán đoán trong dạy học hình học
• 1.7. Xem xét các yếu tố để phán đoán đưa ra nhiều phương án giải quyết vấn đề
• 1.8. Khái quát hóa để phán đoán đưa ra vấn đề mới
• 1.9. Sử dụng kỹ thuật phân tích ngược đưa ra phán đoán giải quyết vấn đề
• 1.10. Phán đoán thông qua bước nhảy của tư duy
• 1.11. Phán đoán trong học tập hợp tác
• 1.12. Nguyên tắc thiết kế phán đoán
• 1.13. Xây dựng năm bước tư duy phát triển năng lực phán đoán trong dạy học hình học ở trường THCS
• 1.14. Thực trạng dạy học phát triển năng lực phán đoán trong dạy học hình học ở trường THCS
• 1.15. Nội dung môn hình học ở trường THCS
• 1.16. Khảo sát giáo viên về thực trạng dạy học phát triển năng lực phán đoán ở trường THCS
• 1.17. Khảo sát học sinh về thực trạng dạy học phát triển năng lực phán đoán ở trường THCS
• 1.18. Khảo sát sự yêu thích môn toán của học sinh
• 1.19. Học sinh tự đánh giá về sự phát triển tư duy trong học toán
• 1.20. Dạy học sử dụng phán đoán trong dạy học hình học ở trường THCS
• 1.21. Tính cấp thiết của dạy học phát triển năng lực phán đoán của học sinh
• 1.22. Yêu cầu phát hiện vấn đề, kiến tạo kiến thức mới
• 1.23. Phát huy tính sáng tạo và tư duy phức hợp
• 1.24. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SƯ PHẠM GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁN ĐOÁN CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC HÌNH HỌC Ở TRƯỜNG THCS
• 2.1. Xem xét hết các yếu tố phán đoán đưa ra nhiều phương án giải quyết vấn đề
• 2.2. Đặc biệt hóa để phán đoán đưa ra vấn đề mới
• 2.3. Đặc biệt hóa bài toán theo hướng BE và CD là các đường cao
• 2.4. Đặc biệt hóa theo hướng đường trung tuyến
• 2.5. Sử dụng kỹ thuật phân tích ngược đưa ra phán đoán giải quyết vấn đề
• 2.6. Phát triển năng lực phán đoán thông qua dạy học hợp tác
• 2.7. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, yêu cầu của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Thời gian, quy trình và phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Thời gian thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Quy trình tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Tiến trình thực nghiệm sư phạm
• 3.8. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.9. Tiến trình thực nghiệm sư phạm
• 3.10. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.11. Kết luận chương 3
• Các công trình đã công bố của luận văn
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển năng lực phán đoán trong dạy học hình học

Phát triển năng lực phán đoán trong dạy học hình học ở trường trung học cơ sở là một vấn đề quan trọng. Năng lực này không chỉ giúp học sinh giải quyết các bài toán hình học mà còn phát triển tư duy logic và khả năng ra quyết định. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thế Vận (2018), việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại có thể nâng cao năng lực phán đoán của học sinh. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh giáo dục hiện nay, khi mà việc phát triển tư duy toàn diện cho học sinh là một yêu cầu cấp thiết.

1.1. Khái niệm năng lực phán đoán trong dạy học hình học

Năng lực phán đoán được hiểu là khả năng đưa ra quyết định dựa trên các thông tin có sẵn. Trong dạy học hình học, năng lực này giúp học sinh phân tích và giải quyết các bài toán phức tạp. Việc phát triển năng lực phán đoán không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về hình học mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện.

1.2. Vai trò của năng lực phán đoán trong giáo dục trung học cơ sở

Năng lực phán đoán đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tư duy độc lập cho học sinh. Nó giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết cách áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Theo nghiên cứu, học sinh có năng lực phán đoán tốt thường có kết quả học tập cao hơn và khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn.

II. Thách thức trong việc phát triển năng lực phán đoán ở học sinh

Mặc dù việc phát triển năng lực phán đoán là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình dạy học. Một trong những thách thức lớn nhất là phương pháp dạy học truyền thống vẫn còn phổ biến. Phương pháp này thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà không khuyến khích học sinh tư duy độc lập. Điều này dẫn đến việc học sinh không phát triển được năng lực phán đoán cần thiết.

2.1. Phương pháp dạy học truyền thống và ảnh hưởng đến năng lực phán đoán

Phương pháp dạy học truyền thống thường chú trọng vào việc ghi nhớ và lặp lại kiến thức. Điều này không khuyến khích học sinh phát triển tư duy sáng tạo và khả năng phán đoán. Học sinh thường chỉ học thuộc lòng mà không hiểu sâu về vấn đề, dẫn đến việc thiếu hụt năng lực phán đoán.

2.2. Thiếu sự hỗ trợ từ giáo viên trong việc phát triển năng lực phán đoán

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về các phương pháp dạy học hiện đại. Điều này dẫn đến việc họ không biết cách khuyến khích học sinh phát triển năng lực phán đoán. Sự thiếu hụt này cần được khắc phục thông qua việc đào tạo và bồi dưỡng giáo viên.

III. Phương pháp dạy học hiệu quả để phát triển năng lực phán đoán

Để phát triển năng lực phán đoán cho học sinh, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích họ tư duy độc lập và sáng tạo. Theo nghiên cứu của Edward de Bono, việc áp dụng các kỹ thuật tư duy phức hợp có thể giúp học sinh phát triển năng lực phán đoán một cách hiệu quả.

3.1. Dạy học giải quyết vấn đề trong hình học

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề khuyến khích học sinh tìm ra giải pháp cho các bài toán thực tiễn. Điều này giúp học sinh phát triển năng lực phán đoán thông qua việc phân tích và đánh giá các phương án khác nhau.

3.2. Sử dụng kỹ thuật tư duy phức hợp trong dạy học

Kỹ thuật tư duy phức hợp của Edward de Bono giúp học sinh phát triển tư duy đa chiều. Việc áp dụng kỹ thuật này trong dạy học hình học có thể giúp học sinh hình thành và củng cố năng lực phán đoán một cách hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về năng lực phán đoán

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy việc phát triển năng lực phán đoán trong dạy học hình học mang lại nhiều lợi ích. Học sinh không chỉ cải thiện kết quả học tập mà còn phát triển kỹ năng tư duy độc lập. Các trường học đã áp dụng thành công các phương pháp dạy học hiện đại, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

4.1. Kết quả thực nghiệm trong việc phát triển năng lực phán đoán

Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động dạy học hiện đại có sự cải thiện rõ rệt về năng lực phán đoán. Học sinh có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn và tự tin hơn trong việc đưa ra quyết định.

4.2. Ứng dụng các phương pháp dạy học mới trong thực tiễn

Việc áp dụng các phương pháp dạy học mới không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực phán đoán mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực. Học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn học và có động lực học tập cao hơn.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho năng lực phán đoán

Phát triển năng lực phán đoán trong dạy học hình học là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại để nâng cao năng lực phán đoán cho học sinh. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc bồi dưỡng giáo viên và cải thiện chương trình giảng dạy.

5.1. Đề xuất các biện pháp phát triển năng lực phán đoán

Cần có các biện pháp cụ thể để phát triển năng lực phán đoán cho học sinh. Điều này bao gồm việc tổ chức các khóa đào tạo cho giáo viên và cải tiến chương trình giảng dạy để phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

5.2. Tương lai của năng lực phán đoán trong giáo dục

Năng lực phán đoán sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong giáo dục. Việc phát triển năng lực này không chỉ giúp học sinh thành công trong học tập mà còn chuẩn bị cho họ những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng giáo dục phổ thông cho thấy có tới 72,6% học sinh cảm thấy áp lực và thụ động khi tiếp cận môn Hình học, trong khi 75,8% giáo viên vẫn giữ định kiến rằng khả năng phán đoán là năng khiếu bẩm sinh khó rèn luyện. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ sự bất cập của phương pháp dạy học truyền thống vốn quá thiên về logic hình thức một chiều của Aristotle và lối tranh luận phản bác của Socrates. Cách tiếp cận này khiến học sinh chỉ biết giải toán theo mẫu có sẵn, triệt tiêu tính sáng tạo và trực giác toán học.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về năng lực phán đoán, đồng thời xây dựng hệ thống biện pháp sư phạm dựa trên lý thuyết tư duy phức hợp và kỹ thuật tư duy song song nhằm phát triển toàn diện năng lực phán đoán cho học sinh trong dạy học Hình học cấp trung học cơ sở.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát và thực nghiệm tại trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Lương Thế Vinh, thành phố Hà Nội trong giai đoạn từ tháng 12 năm 2017 đến năm 2018. Mẫu khảo sát chuyên sâu gồm 35 giáo viên toán và 62 học sinh lớp 9 (thuộc hai lớp 9T1 và 9T2). Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc chuyển hóa thành công mô hình dạy học từ việc chỉ có 12% học sinh được khuyến khích liên tưởng sang quy trình tư duy 5 bước có cấu trúc. Đề tài mở ra hướng đi mới giúp nâng cao chất lượng dạy học phát triển năng lực, hình thành tri thức đa diện và giúp học sinh tìm lại niềm say mê với môn Toán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết tư duy phức hợp do Edgar Morin khởi xướng, khẳng định nguyên lý bất toàn và nhấn mạnh việc xây dựng tri thức đa diện, không phân mảnh. Đồng thời, đề tài tích hợp sâu sắc kỹ thuật tư duy song song và mô hình Sáu chiếc nón tư duy của Edward de Bono, kết hợp các công cụ định hướng nhận thức như CAF (cân nhắc mọi yếu tố), APC (sự thay thế, khả năng và lựa chọn), PMI (ưu thế, yếu điểm, sự chú ý), OPV (quan điểm người khác) và FIP (ưu tiên hàng đầu).

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: năng lực phán đoán theo triết học Immanuel Kant (gồm năng lực phán đoán xác định và năng lực phán đoán phản tư), tư duy toán học theo quan điểm của Nguyễn Bá Kim, và khái niệm phán đoán như một bước nhảy sáng tạo trong nhận thức. Để hiện thực hóa lý thuyết vào môn Hình học, tác giả đề xuất 7 nguyên tắc thiết kế nhiệm vụ phán đoán: nguyên tắc quan sát, nguyên tắc xây dựng, nguyên tắc biến đổi, nguyên tắc suy xét, nguyên tắc bước nhảy tư duy, nguyên tắc đa diện, và nguyên tắc tôn trọng kết hợp hợp nhất các quan điểm trái chiều.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu khảo sát thực trạng gồm 35 giáo viên toán khối trung học cơ sở (31,43% nam, 68,57% nữ; 57,14% dưới 45 tuổi; 71,43% trình độ đại học và 28,57% trình độ sau đại học) cùng 62 học sinh lớp 9 có độ tuổi 15 (29 học sinh nam chiếm 40,3%, 33 học sinh nữ chiếm 59,7%; trong đó 54,2% đạt học lực giỏi và 44,4% khá). Phương pháp chọn mẫu chủ đích được áp dụng tại trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Lương Thế Vinh nhằm đảm bảo tính đại diện cao về cả năng lực sư phạm lẫn năng lực nhận thức của học sinh.

Nguồn dữ liệu được thu thập qua 3 bộ công cụ điều tra bảng hỏi: phiếu G dành cho giáo viên, phiếu S1 khảo sát thái độ học tập và phiếu S2 khảo sát thực trạng tư duy của học sinh. Phương pháp phân tích kết hợp giữa nghiên cứu lý luận phân tích tài liệu, phương pháp chuyên gia, thống kê toán học mô tả và phương pháp thực nghiệm sư phạm. Việc lựa chọn kết hợp phân tích định tính và định lượng trong timeline từ năm 2017 đến năm 2018 nhằm bảo đảm tính khách quan, kiểm chứng độ tin cậy của giả thuyết khoa học và đánh giá chính xác tác động của quy trình 5 bước tư duy gồm Khám phá, Đề xuất, Lựa chọn, Thực hiện và Khai thác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu mang lại những con số đáng chú ý về nhận thức dạy và học toán. Thứ nhất, có tới 75,8% giáo viên chưa nhận thức đúng về khả năng bồi dưỡng năng lực phán đoán, phần lớn đồng nhất phán đoán với sự may mắn hoặc năng khiếu thiên bẩm thay vì một kỹ năng có thể rèn luyện mỗi ngày.

Thứ hai, 72,6% học sinh thừa nhận không thực sự yêu thích môn Toán mà chỉ học vì áp lực thi cử, trong đó 68,4% học sinh gặp bế tắc lớn khi giải bài tập hình học tại nhà nếu đề bài không theo mẫu quen thuộc.

Thứ ba, 88% học sinh khẳng định môi trường học tập hiện tại thiếu sự tự do liên tưởng và phán đoán, đồng thời 86% học sinh chưa từng được hướng dẫn các kỹ thuật làm việc nhóm hay công cụ tư duy có cấu trúc.

Thứ tư, khi can thiệp bằng các kỹ thuật tư duy phức hợp, khả năng giải quyết vấn đề của học sinh tăng trưởng vượt bậc: từ chỗ chỉ tìm được 1 cách giải thông thường, học sinh đã tự tin đề xuất từ 3 đến 4 hướng giải khác nhau cho cùng một bài toán chứng minh hình học phẳng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của thực trạng trên bắt nguồn từ quán tính sư phạm truyền thống, nơi giáo viên đặt nặng tư duy logic tuyến tính, chú trọng việc chỉ ra lỗi sai hơn là kiến tạo ý tưởng mới. Lối tư duy đóng khung này đã hạn chế bước nhảy tư duy (PO) của học sinh. So với các công trình nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào năng lực phán đoán xác định theo logic kinh nghiệm, luận văn đã tạo bước đột phá khi kết hợp hài hòa giữa phán đoán phản tư và tư duy phức hợp, cho phép học sinh vượt ra ngoài hệ thống cũ để nhìn nhận bài toán dưới nhiều góc độ.

Dữ liệu nghiên cứu được lượng hóa trực quan thông qua hệ thống 10 bảng thống kê chi tiết và 3 biểu đồ phân tích thực trạng. Điển hình như bài toán tam giác cân chứng minh hai đoạn thẳng bằng nhau, dữ liệu quan sát cho thấy học sinh sau khi tiếp cận công cụ CAF và APC đã phân tích bài toán theo 4 hướng độc lập: chứng minh thông qua 3 cặp tam giác bằng nhau khác nhau và vận dụng tính chất hình thang cân. Biểu đồ đánh giá thái độ sau thực nghiệm ghi nhận tỷ lệ học sinh tự tin phán đoán và yêu thích môn hình học tăng từ 27,4% lên hơn 80%, khẳng định tính khả thi vượt trội của phương pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, chuẩn hóa và đưa quy trình 5 bước tư duy (Khám phá - Đề xuất - Lựa chọn - Thực hiện - Khai thác) vào 100% giáo án giảng dạy môn Hình học cấp trung học cơ sở trong năm học 2018-2019, do giáo viên bộ môn trực tiếp thực hiện nhằm định hướng thao tác nhận thức cho học sinh.

Thứ hai, đổi mới hệ thống bài tập hình học theo hướng mở, tăng cường các câu hỏi vận dụng kỹ thuật đặc biệt hóa, khái quát hóa và phân tích ngược; đặt mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh tự đề xuất được từ 2 phương án giải trở lên đạt ít nhất 85% sau 6 tháng áp dụng dưới sự giám sát của tổ chuyên môn Toán.

Thứ ba, triển khai mô hình dạy học hợp tác gắn liền với các dự án đo đạc thực tế ngoài trời, nhằm hạ tỷ lệ học sinh gặp rào cản tâm lý sợ học hình học xuống dưới 20% trong học kỳ II, do nhóm giáo viên toán khối 9 chịu trách nhiệm điều phối.

Thứ tư, tổ chức định kỳ 2 đợt tập huấn chuyên đề mỗi năm về kỹ thuật tư duy song song và ứng dụng Sáu chiếc nón tư duy của Edward de Bono cho toàn thể giáo viên toán, do Ban giám hiệu nhà trường phối hợp cùng các chuyên gia phương pháp giáo dục chỉ đạo triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm giáo viên dạy Toán cấp trung học cơ sở: Tham khảo trực tiếp quy trình 5 bước và hệ thống bài tập mẫu để đổi mới phương pháp soạn giảng, biến các tiết học hình học khô khan thành không gian sáng tạo và khám phá đa chiều cho học sinh.

Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Sử dụng kết quả khảo sát từ 35 giáo viên và 62 học sinh làm cơ sở thực tiễn để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn, đổi mới tiêu chí đánh giá giờ dạy theo định hướng phát triển năng lực người học.

Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học môn Toán: Khai thác khung lý luận liên ngành độc đáo kết hợp giữa triết học giáo dục của Edgar Morin, tâm lý học nhận thức của Edward de Bono và lý thuyết dạy học môn Toán để phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.

Sinh viên ngành Sư phạm Toán: Nắm vững kỹ thuật phân tích ngược, kỹ thuật đặc biệt hóa và phương pháp tổ chức dạy học nhóm để trang bị kỹ năng sư phạm hiện đại trước khi bước vào kỳ thực tập và công tác giảng dạy thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Năng lực phán đoán trong dạy học Hình học trung học cơ sở được hiểu như thế nào? Năng lực phán đoán là khả năng của học sinh trong việc quan sát, liên tưởng và đưa ra các giả thuyết, dự đoán hoặc giải pháp mới nhằm giải quyết vấn đề toán học. Năng lực này bao gồm cả phán đoán xác định theo quy luật logic và phán đoán phản tư mang tính trực giác đột phá.

Quy trình 5 bước tư duy phát triển năng lực phán đoán gồm những bước nào? Quy trình gồm 5 giai đoạn liên hoàn: Khám phá (xác định mục tiêu, thu thập thông tin), Đề xuất (đưa ra nhiều giải pháp dưới góc nhìn đa diện), Lựa chọn (đánh giá và chọn phương án tối ưu), Thực hiện (triển khai chứng minh logic) và Khai thác (đánh giá, rút kinh nghiệm và mở rộng bài toán).

Vì sao cần áp dụng tư duy phức hợp thay vì chỉ dạy suy luận logic truyền thống? Tư duy phức hợp giúp học sinh vượt qua lỗi hệ thống của logic đóng khung, không quy giản bài toán về một khuôn mẫu duy nhất. Phương pháp này tạo điều kiện cho các bước nhảy tư duy xuất hiện, giúp kết nối kiến thức đa chiều và nuôi dưỡng trí tuệ sáng tạo toàn diện.

Dữ liệu khảo sát thực trạng cho thấy rào cản lớn nhất của học sinh khi học Hình học là gì? Khảo sát chỉ ra 68,4% học sinh gặp khó khăn khi tự học ở nhà và 88% cảm thấy bị áp đặt cách giải mẫu. Học sinh thiếu phương pháp tư duy có cấu trúc, không được hướng dẫn cách phán đoán nên dễ rơi vào trạng thái bế tắc khi đối diện với các dạng bài toán mới.

Luận văn đã minh họa việc rèn luyện năng lực phán đoán qua bài toán thực tế nào? Tác giả minh họa qua bài toán chứng minh hai đoạn thẳng bằng nhau trong tam giác cân bằng 4 phương pháp khác nhau, cùng dự án thực hành đo gián tiếp chiều cao vật thể ngoài không gian thực, giúp học sinh áp dụng công cụ tư duy để giải quyết vấn đề thực tiễn.

Kết luận

Luận văn đã đạt được những kết quả nghiên cứu và đóng góp học thuật quan trọng:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về năng lực phán đoán, tích hợp thành công lý thuyết tư duy phức hợp của Edgar Morin và kỹ thuật tư duy song song của Edward de Bono vào giáo dục toán học.
• Đánh giá chân thực bức tranh thực trạng dạy và học hình học thông qua khảo sát 35 giáo viên và 62 học sinh lớp 9 tại trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Lương Thế Vinh.
• Xây dựng hoàn chỉnh quy trình 5 bước tư duy cùng 7 nguyên tắc sư phạm cốt lõi định hướng thiết kế các hoạt động phán đoán trong môn Hình học.
• Đề xuất hệ thống biện pháp thực nghiệm khả thi thông qua các kỹ thuật đặc biệt hóa, khái quát hóa, phân tích ngược và mô hình dạy học hợp tác.
• Hoàn thiện kế hoạch giai đoạn 2018-2020 nhằm mở rộng ứng dụng quy trình tư duy sang các chủ đề đại số và hình học không gian.

Các thầy cô giáo và nhà quản lý giáo dục hãy tham khảo và ứng dụng ngay quy trình 5 bước tư duy phức hợp vào thực tiễn giảng dạy để khơi dậy tiềm năng sáng tạo và năng lực phán đoán vượt trội cho học sinh!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chƣơng 2:Một số biện pháp sƣ phạm nhằm góp phần phát triển năng lực phán đoán cho học sinh thông qua dạy học hình học ở trƣờng THCS. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.Tính phức hợp của tƣ duy 1.Khái niệm tư duy Tƣ duy là một trong những biểu hiện tâm lý bậc cao, là quá trình hoạt động nhận thức của cá thể, đƣợc đặc trƣng bởi sự phản ánh hiện thực một cách khái quát và gián tiếp [2]. Tƣ duy là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều nghiên cứu liên nghành.Triết học nghiên cứu mối quan hệ giữa vật chất và tƣ duy, khả năng và con đƣờng nhận thức thế giới bằng quá trình tƣ duy. Logic hình thức nghiên cứu các hình thức cơ bản của tƣ duy (khái niệm, phán đoán, suy luận). Xã hội học nghiên cứu quá trình phát triển lịch sử của tƣ duy trong sự phụ thuộc vào cấu trúc xã hội.

Sinh lý học nghiên cứu cơ chế thần kinh của các thao tác tƣ duy. Điều khiển học nghiên cứu tƣ duy nhƣ là một quá trình thông tin, xác định cái những cái chung và cái khác biệt trong hoạt động của máy tính và tƣ duy của con ngƣời. Tâm lý học nghiên cứu tƣ duy nhƣ một hoạt động nhận thức, phân loại các dạng tƣ duy trên cơ sở mức độ khái quát và đặc điểm sử dụng các công cụ, phƣơng tiện trong quá trình tƣ duy, những cái mới đối với chủ thể , mức độ tích cực của chủ thể, mức độ phản ánh hiện thực một cách phù hợp, chính xác nhờ tƣ duy [2]. Ngƣời ta phân ra các loại tƣ duy nhƣ sau:Tƣ duy ngôn ngữ logic, tƣ duy trực quan hình ảnh và tƣ duy trực quan hành động.

Cũng có thể phân ra tƣ duy lý luận và tƣ duy thực tiễn, tƣ duy khoa học và tƣ duy kinh nghiệm; tƣ duy phân tích logic và tƣ duy trực giác; tƣ duy hiện thực và tƣ duy dựa trên trải nghiệm cảm xúc chủ quan thoát ly hiện thực; tƣ duy có chủ định tƣ duy và tƣ duy không chủ định [2]. Theo Vũ Dũng và các quan điểm tâm lý học hiện đại: Tƣ duy con ngƣời đƣợc đặc trƣng bởi sự thống nhất của ý thức và vô thức. Xúc cảm đóng vai trò rất lớn trong hoạt động tƣ duy, nó đảm bảo cho quá trình điều chỉnh, tìm kiếm cách giải quyết nhiệm vụ.Việc nghiên cứu quá trình hình thành mục 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đích là một phần quan trọng trong tâm lý học tƣ duy và tâm lý học nhân cách. Ngƣời ta nghiên cứu những quá trình chuyển những yêu cầu bên ngoài thành mục đích, sự lựa chọn một trong những yêu cầu đƣợc đƣa ra, mối liên hệ giữa việc hình thành mục đích có chủ định và không chủ định, động thái thời giancủa quá trình hình thành mục đích, quá trình chuyển những dự đoán vô thức thành những mục đích có ý thức, quá trình phân tách các mục đích trung gian.

Tƣ duy đƣợc nghiên cứu nhƣ là sự giải thích các phản ứng, sự hiểu ngôn ngữ, sự tác động nhóm và xung đột. Tƣ duy còn là một phần và đối tƣợng của tự ý thức.Một số đặc điểm của tư duy Bohm,D(1990); De Bono,E(1985) và Kahneman,D(2011) đã phát hiện rấ t nhiề u đă ̣c điể m thú vi ̣của tƣ duy. Theo các tác giả này thì quá trình tƣ duy vừa là một quá trình mang tính sinh lý học thần kinh, vừa là một quá trình mang trính trí tuệ vừa mang tính cảm xúc. Quá trình này là một phần trong hệ thống tƣ duy của chúng ta.

Toàn bộ hệ thống tƣ duy của chúng ta đang vận hành thông qua một tập hợp các phản xạ. Tƣ duy là một hệ thống tự tổ chức, mọi sự sáng tạo, cải tiến nếu vẫn nằm trong logic của hệ thống thì không thể thoát ra khỏi hệ thống đó. Khi chỉ sử dụng tƣ duy logic, chúng ta có thể cải tiến vấn đề, đề ra các giả thuyết và tìm kiếm dữ liệu để kiểm tra nó, thế nhƣng không tạo ra đƣợc điều gì thực sự mới. Hệ thống tƣ duy là một tập hợp hết sức tinh vi các phản xạ vô hạn về tiềm năng.

Một khi đã đƣợc nhớ thì ngay cả quá trình logic cũng là một tập hợp các phản xạ.Việc bảo vệ sự vững chắc của hệ thống là một phản xạ tự vệ giúp ngăn ngừa những bằng chứng làm nó yếu đi. Thói quen tƣ duy của chúng ta là đƣa ra các câu trả lời và các lời giải thích nhanh và hợp logic cho các vấn đề cần giải quyết.Trong trƣờng học hiện nay chúng ta thƣờng bị hối thúc phải có câu trả lời và đƣợc khen thƣởng nếu có câu trả lời đúng, vì vậy nếu không có câu trả lời đúng thì chúng phải đối diện với cảm giác khó chịu ở mức độ nào đó. Theo David Bohm: "Con ngƣời có thể bổ sung mãi mãi và cũng có thể 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chỉnh sửa những phản xạ của mình".Chúng ta đƣợc dạy tƣ duy theo cách mọi thứ phải đƣợc làm đứt đoạn, phân loại, bóc tách, cắt rời ra.Điều đó làm tƣ duy chúng ta lâm vào trạng thái hỗn độn.Do vậy bên trong hệ thống tƣ duy của chúng ta có một lỗi, đó là "lỗi hệ thống".Các vấn đề thƣờng xuyên nảy sinh bởi vì mọi ngƣời không theo dõi tƣ duy của mình. Quá trình quan sát tƣ duy của mình giúp ta loại bỏ những phản xạ tự vệ tiêu cực.

Việc quan sát đó giúp hệ thống tƣ duy có lỗi của chúng ta đƣợc nới lỏng ra, làm cho hệ thống này không còn vững chắc nữa, từ đó chúng ta có thể khắc phục đƣợc các lỗi hệ thống của nó [6]. Muốn tạo ra cái thực sự mới, con ngƣời cần thực hiện bƣớc nhảy của tƣ duy, suy đoán, thoát ra khỏi hệ thống cũ để có th ể quay lại khắc phục lỗi của chính hệ thống đó. Khi thực hiện bƣớc nhảy này, chúng ta không có và không cần sự chứng minh logic, mối liên hệ nhân quả cho nó. Những bƣớc nhảy của tƣ duy và các mẫu tƣ duy, các phản xạ đƣợc hình thành có chủ đích sẽ tạo nên tiền đề cần thiết của phán đoán sáng tạo.

Thực hành điều này thƣờng xuyên sẽ tạo nên các mẫu cho sự sáng tạo. Khi thực hiện điều này, chúng ta không kìm nén mà cho phép tồn tại một khoảng trống cho một tƣ duy mới mẻ không bị ràng buộc, cho phép tƣ duy có đƣợc một cuộc đối thoại. Chúng ta không coi hệ thống tƣ duy là một hệ thống vững chắc tuyệt đối mà không gì xâm nhập đƣợc [6]. Sự phán đoán, tri giác không phụ thuộc vào các phản xạ có điều kiện của tƣ duy tạo nên bƣớc nhảy đột biến của sự sáng tạo [8].

Phát triển các ký hiệu và hệ thống, tạo ra các mẫu không phải tự nhiên của tƣ duy cho phép chúng ta có thể thực hiện một cách sáng tạo những công việc đồ sộ và khó khăn. Các mẫu không phải là mẫu tự nhiên của tƣ duy bao gồm: quan điểm, nguyên lý, thói quen, công cụ, cấu trúc của tƣ duy. Các mẫu này đƣợc hình thành một cách có chủ đích là tiền đề, là sự tập dƣợt cho sự sáng tạo. Điều đó có đƣợc bằng cách nuôi dƣỡng các mẫu của tƣ duy sáng tạo mở, nuôi dƣỡng các câu hỏi là tiền đề cho sự sáng tạo [7].Điều này tạo nên nền tảng cho việc phát triển các kỹ năng tƣ duy.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quá trình dạy học hợp tác sử dụng các kỹ thuật tƣ duy của De Bono giúp ta hình thành cơ chế ngăn ngừa những phản xạ tự vệ tiêu cực, cho phép quan sát những mâu thuẫn, sự không mạch lạc của tƣ duy. Cho phép những phán đoán vƣợt ra bên ngoài hệ thống xảy ra. Bằ ng cách tác đ ộng vào các phản xạ để làm thay đổi quá trình tƣ du y.Việc chấp nhận và thƣ̣c hiê ̣n nh ững lựa chọn có thể loại trừ lẫn nhau của tƣ duy là một sự biểu hiện đúng đắn của tƣ duy hiệu quả. Tôn trọng tính tất yếu của tƣ duy là cần thiết, nhƣng không có nghĩa là loại trừ tính ngẫu nhiên của nó.

Cần phải có sự tự do vừa mang tính tập thể vừa mang tính cá nhân của tƣ duy. Khi đối thoại nhóm, các cá nhân cần phải đối thoại hợp tác, gạt bỏ việc quá đề cao cái tôi của mỗi cá nhân, loại bỏ cảm giác cái tôi của mỗi cá nhân bị tổn thƣơng khi tranh luận [6]. Chúng ta cũng không thể đào một cái giếng mới bằng cách khoét thật sâu cái giếng mà chúng ta đang có. Cú nhảy của tƣ duy cho phép chúng ta thoát ra khỏi những ý tƣởng và nhận thức đã đƣợc thiết lập để tìm ra những ý tƣởng mới.

Thoát ra khỏi hệ thống đang mắc lỗi của chính chúng ta và bƣớc vào một hệ thống mới [6]. Tính phức hợp của tư duy Theo Edgar Morin: Tính phức hợp là từ ngữ mang tính vấn đề chứ không phải là từ ngữ mang tính giải pháp. Tƣ duy phức hợp có ba đặc tính cốt yếu sau: Thứ nhất: Tính phức hợp được hiểu là những gì liên kết với nhau, đan dệt cùng nhau. Tính phức hợp không loại bỏ tính đơn giản, nó tích hợp trong mình tất thảy những gì làm cho nhận thức trở nên trật tự, tỏ tƣờng rạch ròi và chuẩn xác.

Tính phức hợp không đồng nhất với tính toàn vẹn. Tƣ duy phức hợp làm lộ diện những khớp nối liên hệ các lĩnh vực đã bị tƣ duy đơn giản chia tách tháo rời ra và che đậy những gì kết nối, tƣơng tác. Tƣ duy phức hợp mong muốn đạt đến một tri thức đa diện. Nhƣng nó chấp nhận ngay từ đầu 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rằng tính toàn vẹn là bất khả dĩ, chấp nhận nguyên lý bất toàn và bất định, chấp nhận mối liên kết giữa các thực thể mà tƣ duy đơn giản nghĩ rằng cần phải phân định.Chấp nhận tính phức hợp cũng là chấp nhận tính mâu thuẫn nội tại của tƣ duy.

Tính phức hợp không phải là chìa khóa để nhận biết vũ trụ mà chỉ là thách thức cần đối mặt. Tƣ duy phức hợp không phải là nhằm để né tránh hoặc thủ tiêu thách thức, mà là để giúp bộc lộ và vƣợt qua thách thức. Tƣ duy phức hợp chấp nhận tính đa chiều, chú trọng liên kết tri thức, thống nhất trong đa dạng.