PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1.1 Phản biện là năng lực quan trọng và cần thiết của học sinh Hòa chung xu thế đổi mới giáo dục của toàn thế giới, Đảng và nhà nước ta đang từng bước nỗ lực thực hiện, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội về nguồn nhân lực. Nhiệm vụ của ngành giáo dục đã được đề ra rất cụ thể trong Hội nghị Trung ương 8 khóa XI: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc”. Điều đó có nghĩa là, bên cạnh việc đào tạo ra những con người năng động, sáng tạo trong công việc, cần bồi dưỡng những con người có ý thức chủ động, tích cực bày tỏ quan điểm cá nhân, lập trường trước những vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội, hướng tới chân lí của mọi vấn đề.
Bởi vậy, các nước tiến bộ trên thế giới đã và đang đặt mục tiêu xây dựng nền giáo dục dân chủ, đào tạo ra những con người năng động, tích cực, chủ động, sáng tạo, tự tin, nhạy bén và có khả năng thuyết phục người khác bằng năng lực lập luận, năng lực phản biện của mình. Để thực hiện nhiệm vụ này, ngoài việc đổi mới mục tiêu, đổi mới nội dung chương trình, đổi mới SGK, chúng ta cần quan tâm đến đổi mới PPDH. Hồ Thiệu Hùng đã trả lời trên diễn đàn báo Giáo dục: “Đổi mới giáo dục thì phải đổi mới hoạt động dạy và học, muốn đổi mới hoạt động dạy và học mà không khuyến khích tư duy phản biện, không rèn luyện năng lực phản biện khoa học cho học sinh thì mất hẳn một nội dung cơ bản của đổi mới”. Điều này cũng đã được thể chế hóa trong Luật Giáo dục: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”; nó phù hợp với mục tiêu của Chương trình GDPT 2018, giúp học sinh có “khả năng thích ứng với những đổi thay trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp mới” 1 Trong dạy học, năng lực phản biện góp phần nâng cao khả năng tranh luận, thể hiện quan điểm cá nhân của HS, giúp HS biết phản biện vấn đề, tạo thói quen tốt trong nhìn nhận, đánh giá các vấn đề trong cuộc sống.
Việc học sinh tự tin nêu lên quan điểm cá nhân của mình trong giờ học chính là một biểu hiện của một giờ học dân chủ và một nền giáo dục dân chủ. Những quan điểm, định hướng trên chính là tiền đề, cơ sở cho việc đổi mới Chương trình GDPT, đổi mới PPDH và đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực người học. Vậy nên, việc rèn luyện và phát triển năng lực phản biện, khả năng thể hiện quan điểm cá nhân của học sinh là rất cần thiết. Đó là một trong những cách góp phần xây dựng những giờ học mang tính dân chủ và một nền giáo dục dân chủ, tiến bộ.2 Dạy học nói - nghe có khả năng phát triển được năng lực phản biện cho học sinh Là môn học đặc thù, với tính chất vừa là môn khoa học, vừa là môn nghệ thuật; học văn, rất cần có cái nhìn mới, tiếng nói mới mẻ.
Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy Ngữ văn, giáo viên vẫn mong muốn HS cảm nhận theo cách giáo viên hiểu và nói theo cách giáo viên tư duy. Điều đó khiến môn Ngữ văn ngày càng trở nên xa lạ với HS, việc học văn trở nên nhàm chán hơn với hình thức truyền thụ một chiều. HS nghe, hiểu và làm theo nhưng không phản hồi, không còn mong muốn được bộc lộ ý kiến của bản thân mình, dẫn đến không phát huy được năng lực phản biện. Nằm trong các hoạt động của bài học Ngữ văn, hoạt động nói - nghe là phương tiện để HS tư duy và nhận thức thế giới xung quanh một cách tích cực, là cơ sở giúp HS phát triển năng lực học tập, năng lực tư duy, năng lực hợp tác và năng lực phản biện.
Mục đích của dạy nói - nghe trong môn Ngữ văn là “giúp HS có khả năng diễn đạt, trình bày bằng ngôn ngữ nói một cách rõ ràng và tự tin; có khả năng hiểu biết đúng; biết tôn trọng người nói, người nghe; có thái độ phù hợp trong trao đổi, thảo luận. Dạy nói và nghe không 2 chỉ phát triển năng lực giao tiếp mà còn giáo dục phẩm chất và nhân cách học sinh” [5, 84]. Nếu phát huy được năng lực phản biện của HS trong dạy học nói - nghe chắc chắn chất lượng dạy và học sẽ được nâng lên một mức đáng kể. Lựa chọn đề tài: Phát triển năng lực phản biện cho học sinh trong dạy học Nói - nghe theo SGK Ngữ văn 7 (Bộ Cánh Diều) để nghiên cứu, chúng tôi mong muốn đưa ra được những biện pháp cụ thể để phát triển năng lực phản biện của HS lớp 7 trong dạy học nói - nghe, đồng thời, góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực của HS, hướng đến mục tiêu đào tạo những công dân năng động, sáng tạo, tự tin, đáp ứng tốt yêu cầu của đất nước trong thời kỳ hội nhập.3 Năng lực phản biện chưa được chú trọng phát triển trong dạy học nói - nghe cho học sinh hiện nay Môn Ngữ văn là một trong những môn học nằm trong hệ thống Chương trình GDPT, có vị trí quan trọng trong việc thực hiện các mục tiêu của Chương trình GDPT.
Thông qua các văn bản văn học, với các hoạt động thực hành như đọc, viết, nói và nghe, môn Ngữ văn giúp học sinh hình thành và phát triển những phẩm chất tốt đẹp, những năng lực cốt lõi để học tập và vận dụng vào cuộc sống một cách hiệu quả. Trong giai đoạn giáo dục cơ bản, môn Ngữ văn “giúp HS sử dụng tiếng Việt thành thạo để giao tiếp hiệu quả trong cuộc sống và học tập tốt các môn học, hoạt động giáo dục khác; hình thành và phát triển năng lực văn học, một biểu hiện của năng lực thẩm mỹ; đồng thời bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm để học sinh phát triển về tâm hồn, nhân cách”. TS Đỗ Ngọc Thống, điểm khác biệt nhất của Chương trình Ngữ văn 2018 là được xây dựng xuất phát từ các phẩm chất, năng lực cần có của người học để lựa chọn nội dung dạy học phù hợp [33] Từ đầu năm học 2022-2023, SGK Ngữ văn 7 được triển khai với 3 bộ SGK: Sách Cánh Diều, NXB Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, Sách Kết 3 nối tri thức với cuộc sống, NXB Giáo dục Việt Nam, Sách Chân trời sáng tạo, NXB Giáo dục Việt Nam. Hiện nay, đã có nhiều tài liệu định hướng việc dạy và học chương trình Ngữ văn 7.
Tuy nhiên, chưa có tài liệu hướng dẫn cụ thể nào trong dạy học nói - nghe , đặc biệt là dạy học nói - nghe phát triển năng lực phản biện của HS. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Từ kết quả khảo sát tư liệu về các vấn đề liên quan đến nội dung luận văn, chúng tôi trình bày tổng quan những thành tựu lý luận, bao gồm các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về: NL phản biện và dạy học phát triển NL phản biện; dạy học nói - nghe; phát triển năng lực phản biện cho học sinh trong dạy học nói - nghe môn Ngữ văn. Kết quả tổng quan cho thấy, các nhà nghiên cứu đều thừa nhận vai trò, tầm quan trọng của năng lực phản biện và phát triển năng lực phản biện cho HS trong dạy học nói - nghe môn Ngữ văn. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có đề tài khoa học nào nghiên cứu đầy đủ, cụ thể, kĩ lưỡng và có hệ thống về vấn đề này.
Để làm rõ hơn, chúng tôi sẽ trình bày cụ thể lịch sử vấn đề nghiên cứu liên quan đến luận văn 2.1 Những nghiên cứu về năng lực phản biện và dạy học phát triển năng lực phản biện a. Nghiên cứu về năng lực phản biện Robert H.Ennis là một tác giả nổi tiếng về nghiên cứu tư duy phản biện, ông đã nghiên cứu và chỉ ra các đặc điểm của người có tư duy phản biện. Theo ông, người có tư duy phản biện là: người có xu hướng cởi mở, biết giữ vững quan điểm, biết xem xét toàn bộ tình hình, có khả năng tìm kiếm thông tin, có khả năng tìm kiếm chính xác trong thông tin, biết xử lý thông tin, có thể tìm các lựa chọn khác cho vấn đề, tìm ra các lý do, biết tìm kiếm sự khẳng định rõ ràng của vấn đề, biết giữ trong đầu vấn đề cơ bản, biết chọn lọc và sử dụng các nguồn có uy tín, phù hợp với đặc điểm đang xem xét, nhạy cảm với những tình cảm và trình độ kiến thức của người khác [42] 4 Khái niệm năng lực phản biện cũng được nhắc đến trong bài“Cần rèn luyện năng lực tư duy phản biện trong học tập cho học sinh, sinh viên”. Trong bài viết được đăng trên Tạp chí khoa học văn hóa và du lịch, PGS.TS Nguyễn Thành Thi đã chỉ rõ: “NLPB là năng lực nắm bắt, chỉ ra các ngụy biện/ ngụy tạo, cảnh báo các ngộ nhận, các nguy cơ (nếu có).
Nó làm xuất hiện nhu cầu phản tỉnh, thôi thúc nhận thức lại các đối tượng/ vấn đề. Nó chính là năng lực quan sát đối tượng từ nhiều phía (nhất là phía nghịch, mặt trái) để có thể nhận thức được đa chiều hơn, phát hiện những điểm bất cập/ bất hợp lý và cất lên tiếng nói lật lại vấn đề.” [31; 13-15] Để làm rõ khái niệm và công cụ của tư duy phản biện, hai tác giả Richard Paul và Linda Elder (2015) trong cuốn Cẩm nang tư duy phản biện cho rằng: “tư duy là bản tính tự nhiên của chúng ta. Nhưng nếu bỏ mặc nó, phần lớn tư duy của chúng ta sẽ bị thiên lệch, bóp méo, rời rạc, thiếu thông tin hay hết sức định kiến” [25] .