Phần mở đầu Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế hộ nông dân Chƣơng 2: Phƣơng pháp và thiết kế nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình Chƣơng 4: Quan điểm và giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình Kết luận và kiến nghị 5 z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN 1.1 Tổng quan tài liệu Kinh tế hộ nông dân là một loại hình kinh tế đặc thù trong nông nghiệp. Hiện nay, kinh tế hộ nông dân đang có vai trò, vị trí rất quan trọng và là bộ phận hữu cơ trong nền kinh tế, là chủ thể quan trọng trong phát triển nông nghiệp và đổi mới nông thôn ở nƣớc ta. Cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng thì kinh tế hộ nông dân không ngừng phát triển cả về quy mô và tính chất. Thực tế cho thấy những năm qua, kinh tế hộ nông dân ngày càng đƣợc nhân rộng trong các địa phƣơng trên cả nƣớc và đã có rất nhiều nghiên cứu khoa học về thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân ở mỗi địa phƣơng để từ đó đƣa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm giúp các mô hình kinh tế hộ nông dân trên địa bàn nghiên cứu có đƣợc những định hƣớng tốt nhất để đạt hiệu quả cao nhất.
Một số nghiên cứu điển hình về phát triển kinh tế hộ nông dân: - Nhóm 1, các công trình nghiên cứu về kinh tế hộ nông dân. + Nguyễn Thu Hằng (2008), “Nghiên cứu khả năng phát triển kinh tế hộ nông dân theo hướng sản xuất hàng hóa ở huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên”, tác giả chỉ ra những tiềm năng có thể phát triển kinh tế hộ nông dân và đề ra những giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân ở vùng trung du miền núi Huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Mặc dù, huyện Đồng Hỷ không có các điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế hộ nông dân với quy mô đất đai lớn nhƣ ở vùng đồng bằng Sông Hồng hay vùng đồng bằng phía Nam, nhƣng tỉnh Thái Nguyên là tỉnh miền núi phía Bắc là nơi có nhiều điều kiện ƣu đãi về điều kiện tự nhiên, điều kiện khí hậu đặc biệt là vùng có truyền thống sản xuất nông nghiệp lâu đời, trình độ thâm canh của ngƣời dân tƣơng đối cao. 6 z Để ngành nông nghiệp của huyện đáp ứng đƣợc yêu cầu phát triển trong thời kỳ mới thì phải hợp lý hoá, hiệu quả hoá sản xuất nông nghiệp nhằm khai thác một cách triệt để tiềm năng về đất đai cũng nhƣ khả năng lao động của con ngƣời vùng này và mô hình kinh tế hộ nông dân là phù hợp hơn cả.
Những năm qua kinh tế hộ nông dân của huyện đã có nhiều thành tích đáng khích lệ, nhƣng thật sự vẫn chƣa phát triển tƣơng xứng với tiềm năng của nó. Nghiên cứu hƣớng đến mục tiêu trả lời các Câu hỏi đặt ra là: Khả năng phát triển kinh tế hộ nông dân của vùng đến đâu? Làm sao để mô hình đƣợc áp dụng đem lại hiệu quả kinh tế xã hội cao nhất? + Phạm Anh Ngọc (2008), "Phát triển kinh tế hộ nông dân ở huyện Phú Lương trong tiến trình hội nhập kinh tế Quốc tế" luận văn đã phân tích thực trạng phát triển của kinh tế hộ nông dân về: tình hình sử dụng các nguồn lực kinh tế nhƣ tình hình quản lý và sử dụng đất, tình hình dân số và lao động, tình hình về cơ sở hạ tầng và y tế, giáo dục. từ đó tác giả nghiên cứu tình hình thực tại và phân tích số liệu qua các năm, đánh giá việc thực hiện các chỉ tiêu, đƣa ra phƣơng hƣớng mục tiêu có tính cấp bách tới năm 2015 là: Nhóm về quản lý các nguồn lực kinh tế: tình hình quản lý và sử dụng đất, tình hình dân số và lao động, nâng cao điều kiện chất lƣợng giáo dục, đào tạo nghề, chăm sóc y tế, sức khỏe cho dân cƣ nông thôn, cải thiện cơ sở hạ tầng nông thôn, thu hút đầu tƣ về nông thôn, tăng cƣờng các công tác ứng dụng nông nghiệp, khuyến nông, sản xuất, makerting sản phẩm mới để tăng thu nhập cho nông dân. Nhóm về an sinh xã hội: tăng trợ cấp cho ngƣời nghèo, hỗ trợ ngƣời nghèo các phƣơng tiện sản xuất, cải thiện công tác tài chính nông thôn, cắt giảm thuế và các nghĩa vụ tài chính trả từ nông dân.
- Nhóm 2, các tài liệu về phát triển nông nghiệp ở huyện Quảng Ninh, Quảng Bình. 7 z + UBND huyện Quảng Ninh,“Báo cáo tình hình thực hiện nghị quyết HĐND về phát triển kinh tế- xã hội năm 2010, 2011, 2012, 2013 và mục tiêu, nhiệm vụ năm 2011, 2012, 2013, 2014”. Báo cáo này tổng hợp kết quả đạt đƣợc của các chỉ tiêu đề ra trong năm báo cáo trên tất cả các lĩnh vực: Nông – lâm – thủy sản, công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp, xây dựng cơ bản, xúc tiến đầu tƣ, tài chính, dịch vụ, lao động, việc làm….từ đó nêu ra đƣợc những thuận lợi và khó khăn của huyện nhà trong việc thực hiện các chỉ tiêu kinh tế - xã hội đề ra trong năm báo cáo, từ đó đƣa ra những định hƣớng, mục tiêu phát triển cho năm tiếp theo. Đây là cơ sở rất quý giá giúp tác giả nắm bắt đƣợc tình hình kinh tế - xã hội hiện nay của huyện Quảng Ninh để có cái đúng đắn về thực trạng phát triển của huyện nhà giúp cho nghiên cứu của tác giả sẽ đi đúng hƣớng và có thể đƣa ra các kiến nghị, giải pháp đúng đắn, phù hợp nhất.
+ UBND huyện Quảng Ninh,“Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội huyện Quảng Ninh đến năm 2020”. Trong những năm qua huyện Quảng Ninh đã đạt đƣợc những thành tựu đáng kể trong tăng trƣởng và phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế và phát triển các ngành, lĩnh vực, kinh tế của huyện tiếp tục tăng trƣởng cao và tƣơng đối vững chắc. Tuy vậy, huyện vẫn gặp một số khó khăn trong công tác thực hiện. “Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội huyện Quảng Ninh đến năm 2020” nhằm đánh giá những hạn chế, lợi thế của huyện để có giải pháp, chính sách và đặt bƣớc đi thích hợp cho việc sử dụng có hiệu quả nguồn lực của huyện trong giai đoạn 10 năm tới.
Qua đó, lựa chọn những mục tiêu ƣu tiên và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện theo hƣớng bền vững. Phấn đấu đến năm 2020 các mục tiêu chủ yếu về kinh tế - xã hội của huyện đạt mức ngang hoặc trên trung bình so với cả tỉnh theo hƣớng bền vững. Trên cơ sở luận chứng về điều kiện và thực trạng phát triển thời gian qua, theo xu thế hội 8 z nhập quốc tế và khu vực nhằm khai thác, sử dụng và phát huy có hiệu quả các điều kiện và đặc điểm của các ngành, các vùng lãnh thổ. Đây là một tài liệu hữu ích cho nghiên cứu của tác giả vì từ thực trạng phát triển kinh tế - xã hội của huyện Quảng Ninh nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng, tác giả sẽ kế thừa để từ đó đƣa ra những giải pháp phù hợp với điều kiện của huyện nhà để giúp mô hình kinh tế hộ nông dân phát triển hơn.
Qua việc nghiên cứu các công trình trên, có thể nhận xét nhƣ sau: Thứ nhất, các công trình nghiên cứu kể trên đã hệ thống hóa, phân tích khái quát những vấn đề lý luận chung, phân tích, đánh giá thực trạng và đƣa ra một số giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân ở một số địa phƣơng của Việt Nam nhƣ: huyện Đồng Hỷ (Thái Nguyên), huyện Phú Lƣơng (Thái Nguyên). Thứ hai, thông qua các báo cáo tình hình kinh tế - xã hội của huyện Quảng Ninh đã cung cấp một số tƣ liệu tổng quan và kiến thức chung cho luận văn. Thứ ba, tính đến nay, chƣa có công trình nào nghiên cứu cụ thể về phát triển kinh tế hộ nông dân của huyện Quảng Ninh - tỉnh Quảng Bình. Vì vậy, với cách tiếp cận, phân tích, đánh giá thực trạng và đƣa ra các giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân mang đặc thù và trên cơ sở các đặc điểm kinh tế, xã hội của huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình nên đề tài không trùng với đề tài, công trình nào đã đƣợc công bố.2 Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế hộ nông dân 1.
Khái niệm hộ, hộ nông dân, kinh tế hộ nông dân, phát triển kinh tế hộ nông dân 1. Khái niệm Hộ Trong từ điển ngôn ngữ của Mỹ (Oxford Press - 1987) có nghĩa "Hộ là tất cả những ngƣời cùng sống chung trong một mái nhà. Nhóm ngƣời đó bao gồm những ngƣời cùng chung huyết tộc và những ngƣời làm ăn chung". - Năm 1981, Harris (London - Anh) trong tác phẩm của mình cho 9 z rằng: "Hộ là một đơn vị tự nhiên tạo nguồn lao động" và trên góc độ này, nhóm các đại biểu thuộc trƣờng phái "Hệ thống Thế Giới" (Mỹ) là Smith (1985 - Martin và Beiltell (1987) có bổ sung thêm: "Hộ là một đơn vị đảm bảo quá trình tái sản xuất nguồn lao động thông qua việc tổ chức nguồn thu nhập chung".
- Tại Hội thảo Quốc tế lần thứ 2 về quản lý nông trại tại Hà Lan (năm 1980) các đại biểu nhất trí cho rằng: "Hộ là đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, tiêu dùng, xem như là một đơn vị kinh tế". Qua các nghiên cứu hiện nay trên thế giới cho thấy có nhiều quan niệm khác nhau về Hộ, tuy nhiên tổng hợp từ các quan niệm đó có thể đƣa ra khái niệm về “Hộ” nhƣ sau: - Trƣớc hết, hộ là một tập hợp chủ yếu và phổ biến của những thành viên có chung huyết thống, tuy vậy cũng có cá biệt trƣờng hợp thành viên của hộ không phải cùng chung huyết thống (con nuôi, ngƣời tình nguyện và đƣợc sự đồng ý của các thành viên trong hộ công nhận cùng chung hoạt động kinh tế lâu dài. - Hộ nhất thiết là một đơn vị kinh tế (chủ thể kinh tế), có nguồn lao động và phân công lao động chung; có vốn và chƣơng trình, kế hoạch sản xuất kinh doanh chung, là đơn vị vừa sản xuất vừa tiêu dùng, có ngân quỹ chung và đƣợc phân phối lợi ích theo thoả thuận có tính chất gia đình. Hộ không phải là một thành phần kinh tế đồng nhất, mà hộ có thể thuộc thành phần kinh tế cá thể, tƣ nhân, tập thể, Nhà nƣớc.