Luận án tiến sĩ về lãnh đạo phát triển kinh tế biển tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 1991-2010

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đảng bộ tỉnh quảng ninh lãnh đạo phát triển kinh tế biển từ năm 1991 đến năm 2010, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực

• Tác giả: Ngô Bá Khiêm
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Kim Đỉnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Biển Quảng Ninh 1991-2010
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những công trình nghiên cứu về kinh tế biển nói chung
• 1.2. Những công trình nghiên cứu có liên quan đến kinh tế biển và sự lãnh đạo phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh
• 1.3. Khái quát kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án cần giải quyết
• 1.3.1. Khái quát kết quả nghiên cứu
• 1.3.2. Những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CHỦ TRƯƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN CỦA ĐẢNG BỘ TỈNH QUẢNG NINH TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2000
• 2.1. Những yếu tố tác động đến sự lãnh đạo phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh
• 2.2. Điều kiện tự nhiên, KT-XH và thực trạng phát triển kinh tế biển tỉnh Quảng Ninh trước năm 1991
• 2.3. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển kinh tế biển từ năm 1991 đến năm 2000
• 2.4. Chủ trương phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh từ năm 1991 đến năm 2000
• 2.4.1. Phát triển kinh tế thủy sản
• 2.4.2. Phát triển du lịch biển
• 2.4.3. Phát triển kinh tế hàng hải
• 2.4.4. Phát triển khu kinh tế, khu công nghiệp ven biển và kinh tế đảo
• 2.5. Quá trình chỉ đạo và kết quả
• 2.5.1. Phát triển kinh tế thủy sản
• 2.5.2. Phát triển du lịch biển
• 2.5.3. Phát triển kinh tế hàng hải
• 2.5.4. Phát triển khu kinh tế, khu công nghiệp ven biển và kinh tế đảo
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẢNG BỘ TỈNH QUẢNG NINH LÃNH ĐẠO ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2010
• 3.1. Những nhân tố mới tác động tới sự phát triển kinh tế biển tỉnh Quảng Ninh
• 3.2. Bối cảnh lịch sử
• 3.3. Quan điểm phát triển kinh tế biển của Đảng Cộng sản Việt Nam trong tình hình mới
• 3.4. Chủ trương đẩy mạnh phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh từ năm 2001 đến năm 2010
• 3.4.1. Đẩy mạnh phát triển kinh tế hàng hải
• 3.4.2. Đẩy mạnh xây dựng các khu kinh tế, khu công nghiệp ven biển và kinh tế đảo
• 3.4.3. Đẩy mạnh phát triển du lịch biển
• 3.4.4. Đẩy mạnh phát triển kinh tế thủy sản
• 3.4.5. Kết hợp phát triển kinh tế biển với bảo vệ môi trường sinh thái biển, giữ vững an ninh chủ quyền biển, đảo
• 3.5. Quá trình chỉ đạo và kết quả
• 3.5.1. Đẩy mạnh phát triển kinh tế hàng hải hướng tới xây dựng Quảng Ninh thành trung tâm hàng hải của cả nước
• 3.5.2. Đẩy nhanh tốc độ phát triển khu kinh tế, khu công nghiệp ven biển và kinh tế đảo
• 3.5.3. Đẩy mạnh phát triển du lịch biển hướng tới xây dựng Quảng Ninh thành trung tâm du lịch biển của cả nước
• 3.5.4. Đẩy mạnh phát triển kinh tế thủy sản hướng tới xây dựng Quảng Ninh thành trung tâm nghề cá ở vịnh Bắc Bộ
• 3.5.5. Kết hợp phát triển kinh tế biển với bảo vệ môi trường biển, giữ vững an ninh chủ quyền biển, đảo
• 3.5.6. Tăng cường công tác xây dựng tổ chức cơ sở đảng, phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực kinh tế biển
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Nhận xét về quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh từ năm 1991 đến năm 2010
• 4.1.1. Ưu điểm và nguyên nhân
• 4.1.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 4.1.3. Một số kinh nghiệm lịch sử
• 4.1.3.1. Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh xác định rõ về vai trò, vị trí kinh tế biển trong phát triển KT-XH
• 4.1.3.2. Lãnh đạo phát triển kinh tế biển toàn diện, nhưng xác định đúng trọng tâm, trọng điểm
• 4.1.3.3. Lãnh đạo phát triển kinh tế biển gắn với đảm bảo QPAN, bảo vệ tài nguyên, môi trường biển. Nâng cao vai trò lãnh đạo của tổ chức đảng, năng lực của đội ngũ cán bộ và chất lượng nguồn nhân lực trong phát triển kinh tế biển
• 4.2. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Kinh tế biển là một lĩnh vực quan trọng, được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra vai trò của kinh tế biển trong phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều tác giả đã phân tích thực trạng và tiềm năng của kinh tế biển Việt Nam, từ đó đưa ra các giải pháp phát triển. Ví dụ, tác giả Nguyễn Khắc Duật và Nguyễn An Bình đã nghiên cứu về vận tải biển và các cảng biển, chỉ ra thách thức và cơ hội trong lĩnh vực này. Tác giả Đào Mạnh Sơn đã tập trung vào việc khai thác nguồn lợi hải sản, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường trong phát triển nghề cá. Những nghiên cứu này đã tạo nền tảng cho việc hiểu rõ hơn về kinh tế biển và các chính sách phát triển liên quan.

1.1. Các công trình nghiên cứu về kinh tế biển

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng kinh tế biển không chỉ là nguồn lợi kinh tế mà còn là yếu tố quan trọng trong bảo vệ chủ quyền quốc gia. Tác giả Nguyễn Văn Để đã phân tích tiềm năng và thách thức của kinh tế biển Việt Nam, từ đó đề xuất các định hướng phát triển. Tác giả Thế Đạt đã nghiên cứu về nền kinh tế các vùng ven biển, khẳng định rằng việc khai thác tiềm năng biển là cần thiết cho sự phát triển bền vững. Những nghiên cứu này đã góp phần làm rõ vai trò của kinh tế biển trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

II. Chủ trương và sự chỉ đạo phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh từ năm 1991 đến năm 2000

Giai đoạn 1991-2000, Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh đã có những chủ trương rõ ràng trong việc phát triển kinh tế biển. Các yếu tố như điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đã ảnh hưởng đến sự phát triển này. Đảng bộ đã xác định kinh tế biển là một trong những lĩnh vực trọng điểm, với các chính sách cụ thể nhằm phát triển ngành thủy sản, du lịch biển và kinh tế hàng hải. Việc phát triển khu kinh tế ven biển và kinh tế đảo cũng được chú trọng. Những chủ trương này đã tạo ra những bước tiến quan trọng trong việc khai thác tiềm năng biển của tỉnh.

2.1. Các yếu tố tác động đến sự lãnh đạo phát triển kinh tế biển

Sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh trong phát triển kinh tế biển chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố. Điều kiện tự nhiên, như vị trí địa lý và tài nguyên biển, đã tạo ra cơ hội lớn cho phát triển. Bên cạnh đó, các chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển kinh tế biển cũng đã định hướng cho các hoạt động kinh tế tại địa phương. Đảng bộ tỉnh đã nhận thức rõ vai trò của kinh tế biển trong phát triển kinh tế - xã hội, từ đó đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm khai thác hiệu quả tài nguyên biển.

III. Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lãnh đạo đẩy mạnh phát triển kinh tế biển từ năm 2001 đến năm 2010

Trong giai đoạn 2001-2010, Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh đã tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế biển với nhiều chính sách và chương trình cụ thể. Các lĩnh vực như kinh tế hàng hải, du lịch biển, và thủy sản được chú trọng phát triển. Đặc biệt, việc kết hợp phát triển kinh tế biển với bảo vệ môi trường sinh thái đã trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu. Đảng bộ đã xác định rõ mục tiêu xây dựng Quảng Ninh thành trung tâm kinh tế biển của cả nước, từ đó tạo ra nhiều cơ hội việc làm và nâng cao đời sống nhân dân.

3.1. Những nhân tố mới tác động tới sự phát triển kinh tế biển

Giai đoạn này chứng kiến sự xuất hiện của nhiều nhân tố mới ảnh hưởng đến phát triển kinh tế biển. Bối cảnh lịch sử và chính trị đã tạo ra những cơ hội mới cho tỉnh Quảng Ninh. Đảng bộ tỉnh đã nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển kinh tế biển trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Các chính sách phát triển kinh tế biển đã được điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững và hiệu quả hơn.

IV. Nhận xét và kinh nghiệm

Quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh từ năm 1991 đến 2010 đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Tuy nhiên, cũng tồn tại một số hạn chế cần khắc phục. Việc xác định rõ vai trò của kinh tế biển trong phát triển kinh tế - xã hội là một trong những ưu điểm nổi bật. Đảng bộ đã lãnh đạo phát triển kinh tế biển một cách toàn diện, nhưng cần chú trọng hơn đến các lĩnh vực trọng điểm. Kinh nghiệm từ quá trình này có thể được áp dụng vào thực tiễn phát triển kinh tế biển trong tương lai.

4.1. Ưu điểm và nguyên nhân

Quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh đã thể hiện nhiều ưu điểm. Sự đồng thuận trong các chủ trương và chính sách đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho phát triển. Nguyên nhân chính là sự nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của kinh tế biển trong phát triển kinh tế - xã hội. Đảng bộ đã có những bước đi đúng đắn trong việc khai thác tiềm năng biển, từ đó tạo ra nhiều cơ hội cho người dân và doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học của nghiên cứu sinh Ngô Bá Khiêm với đề tài "Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lãnh đạo phát triển kinh tế biển từ năm 1991 đến năm 2010" (Chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Mã số: 62 22 03 15; Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Kim Đỉnh; Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 2018) là một nghiên cứu chuyên khảo tiên phong. Nghiên cứu giải quyết một khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: thiếu vắng một công trình sử học chính trị phân tích có hệ thống, toàn diện và đa chiều về quá trình chuyển dịch tư duy chiến lược, thể chế hóa chủ trương và chỉ đạo thực tiễn phát triển kinh tế biển với tư cách là một ngành kinh tế tổng hợp ở cấp độ địa phương chiến lược bậc nhất vùng duyên hải Đông Bắc trong giai đoạn bản lề Đổi mới (1991–2010).

Bối cảnh khoa học của nghiên cứu được đặt trong bước chuyển mình của thế giới bước vào "thế kỷ của đại dương", khi các quốc gia ven biển đẩy mạnh tiến trình hướng biển nhằm tìm kiếm không gian sinh tồn và động lực tăng trưởng mới. Tại Việt Nam, sự ra đời của Nghị quyết số 03-NQ/TW (ngày 06/05/1993) của Bộ Chính trị về Một số nhiệm vụ phát triển kinh tế biển trong những năm trước mắt đã xác lập bước ngoặt tư duy: "Tiến ra biển là một hướng phát triển của loài người" và khẳng định "Trở thành một nước mạnh về biển là mục tiêu chiến lược xuất phát từ yêu cầu khách quan của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam". Tiếp đó, Chỉ thị số 20-CT/TW (ngày 22/09/1997) và Nghị quyết số 09-NQ/TW (2007) về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 đã hoàn thiện khung chính sách quốc gia. Trong cấu trúc địa - kinh tế và địa - chính trị đó, Quảng Ninh giữ vị trí tiền tiêu xung yếu với 250 km bờ biển, trên 6.000 km² diện tích mặt biển, 2.077 hòn đảo (chiếm 2/3 số đảo cả nước và 11,5% diện tích tự nhiên toàn tỉnh), 10/14 đơn vị hành chính cấp huyện giáp biển cùng các vịnh trọng yếu như Hạ Long, Bái Tử Long và các huyện đảo tiền tiêu Vân Đồn, Cô Tô.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Những yếu tố khách quan và chủ quan nào đã chi phối sự hình thành và phát triển tư duy lãnh đạo kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn 1991–2010?
• RQ2: Quá trình Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh cụ thể hóa đường lối của Trung ương vào thực tiễn địa phương qua các lĩnh vực kinh tế biển mũi nhọn (thủy sản, du lịch biển, hàng hải, khu kinh tế/khu công nghiệp ven biển) đã diễn ra theo lộ trình và cơ chế nào?
• RQ3: Những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân và các bài học kinh nghiệm lịch sử có giá trị quy luật nào được rút ra nhằm phục vụ chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển hiện nay?
• H1: Quá trình lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh thể hiện sự tiến hóa tư duy biện chứng từ khai thác tự phát, phân tán sang tiếp cận kinh tế biển tổng hợp, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
• H2: Sự thành công của kinh tế biển Quảng Ninh bắt nguồn từ việc xác định đúng các ngành kinh tế mũi nhọn và kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với củng cố thế trận quốc phòng - an ninh trên biển.
• H3: Các điểm nghẽn về mâu thuẫn giữa khai thác công nghiệp nặng (than) với du lịch - bảo tồn sinh thái là hệ quả tất yếu của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng mà sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh phải liên tục tìm kiếm giải pháp thích ứng.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh về quy luật phát triển kinh tế xã hội, kết hợp lý luận hiện đại về quản trị không gian biển và địa kinh tế. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ vùng đất liền ven biển, hải đảo và vùng biển tỉnh Quảng Ninh với chuỗi dữ liệu lịch sử kéo dài 20 năm qua 5 kỳ Đại hội Đảng bộ tỉnh (từ Đại hội IX năm 1991 đến Đại hội XIII năm 2010).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy ba dòng nghiên cứu (research streams) chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất: Lý luận địa chính trị, an ninh hàng hải và kinh tế đại dương quốc tế. Trường phái sức mạnh biển cổ điển của Alfred Thayer Mahan qua bản dịch của Phạm Nguyên Trường (2012) khẳng định quyền kiểm soát các tuyến giao thương biển là thước đo sức mạnh quốc gia. Các công trình của Chu Đức Dũng (2011), Nguyễn Ngọc Trường (2014) và Bành Quang Khiêm cùng cộng sự (2010) phân tích các động thái chiến lược của các nước Đông Á và Trung Quốc tại Biển Đông. Đặc biệt, nghiên cứu thực nghiệm của Kwang Seo Park (2014) về dự báo kinh tế biển tại Hàn Quốc dựa trên các tiêu chí việc làm và mật độ doanh nghiệp đã cung cấp chuẩn mực quốc tế về lượng hóa đóng góp của kinh tế biển. Luận án của Lại Lâm Anh (2013) về kinh nghiệm quản lý kinh tế biển tại Singapore, Malaysia và Trung Quốc cũng chỉ rõ xu thế chuyển dịch sang quản trị biển tích hợp.

Dòng nghiên cứu thứ hai: Chiến lược kinh tế biển quốc gia và các ngành kinh tế kỹ thuật. Các công trình của Nguyễn Khắc Duật và Nguyễn An Bình (1986), Trương Toàn Thuyên (1997), Nguyễn Thị Thu Hà (2013) nghiên cứu chuyên sâu về hạ tầng cảng biển và logistics; Đào Mạnh Sơn (2005) đánh giá công nghệ khai thác hải sản xa bờ; Lê Cao Đoàn (1999) phân tích kinh tế vùng nước lợ; Nguyễn Văn Để (2008), Thế Đạt (2008), Ngô Lực Tải (2012) phân tích tổng quan tiềm năng và thách thức của kinh tế biển Việt Nam. Dưới giác độ lịch sử Đảng và quản lý nhà nước, các luận án của Nguyễn Thị Anh (2012) về Hải Phòng, Nguyễn Bá Ninh (2012) về Nam Trung Bộ, Nguyễn Thanh Minh (2013) về chính sách biển, Nguyễn Đức Phương (2014) về bảo vệ chủ quyền, và Nguyễn Thị Thơm (2015) về kinh tế hàng hải đã phác thảo bức tranh thực thi chính sách ở các quy mô khác nhau.

Dòng nghiên cứu thứ ba: Địa chí và phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Ninh. Các công trình địa chí, lịch sử như Địa chí Quảng Ninh tập 2 (Nguyễn Hồng Phong, GS. Vũ Khiêu, 2002), Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh tập IV (1975–2005) (2010), Quảng Ninh 50 năm hội tụ & lan toả (Phạm Minh Chính, Đỗ Thị Hoàng, Nguyễn Văn Đọc, 2013); các nghiên cứu lịch sử thương cảng Vân Đồn của Đỗ Văn Ninh (2004) và Nguyễn Văn Kim (2014); các luận án, luận văn chuyên ngành của Hoàng Minh Quang (2006) về cơ cấu lãnh thổ, Nguyễn Thị Trang (2011) và Trần Xuân Ảnh (2011) về kinh tế du lịch, Nguyễn Thị Thu Hiền (2012) về chuyển dịch cơ cấu kinh tế, Vũ Thị Hạnh (2012) và Châu Quốc Tuấn (2016) về du lịch biển đảo Hạ Long - Bái Tử Long, Lưu Thị Thu (2013) và Trần Quang Thái (2015) về thủy sản bền vững, Hà Văn Hòa (2015) về quản lý môi trường biển ven bờ.

Tranh luận học thuật và định vị của luận án: Các nghiên cứu trước đây tồn tại sự phân mảnh rõ rệt giữa hai quan điểm: một bên tiếp cận thuần túy kinh tế kỹ thuật/địa lý tự nhiên (nhìn nhận kinh tế biển như tập hợp cơ học của các phân ngành khai thác tài nguyên riêng lẻ), một bên tiếp cận quản lý nhà nước hoặc an ninh quốc phòng đơn thuần. Chưa có công trình nào phục dựng bức tranh toàn cảnh về phương thức lãnh đạo của Đảng bộ cấp tỉnh đối với toàn bộ hệ sinh thái kinh tế biển như một chỉnh thể thống nhất qua hai thập kỷ Đổi mới. Luận án của Ngô Bá Khiêm đã định vị chính xác vào khoảng trống này, kết nối giữa khoa học lịch sử Đảng với lý luận quản trị kinh tế vùng, so sánh đối chiếu với các mô hình quốc tế để làm sáng tỏ quy luật thích ứng chính sách tại địa bàn ven biển Đông Bắc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào hệ thống lý luận về phương thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở cấp địa phương.

Thứ nhất, luận án kiểm chứng và phát triển học thuyết Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa hạ tầng cơ sở và kiến trúc thượng tầng trong không gian kinh tế biển. Nghiên cứu chứng minh rằng sự đổi mới trong tư duy lý luận của Tỉnh ủy Quảng Ninh (thể hiện qua các Nghị quyết Đại hội IX, X, XI, XII, XIII) đóng vai trò là "cú hích thể chế" trực tiếp dẫn dắt quá trình phân bổ lại các nguồn lực sản xuất, tái cấu trúc chuỗi giá trị ven biển từ mô hình kinh tế tự cấp sang mô hình mở cửa, hướng ngoại.

Thứ hai, luận án xây dựng mô hình lý thuyết về "Thể chế lãnh đạo kinh tế biển tổng hợp cấp địa phương". Mô hình này xác lập ba mệnh đề khoa học (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Năng lực lãnh đạo của Đảng bộ địa phương tỷ lệ thuận với mức độ tích hợp liên ngành giữa các trụ cột: Hàng hải - Thủy sản - Du lịch - Công nghiệp ven biển.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự phát triển bền vững kinh tế biển là hàm số đồng biến của mối quan hệ gắn kết hữu cơ giữa tăng trưởng kinh tế với bảo đảm thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân trên biển.
• Mệnh đề 3 (P3): Quá trình chuyển đổi từ mô hình "kinh tế nâu" (dựa vào khai thác khoáng sản than, công nghiệp nặng) sang "kinh tế xanh" (du lịch sinh thái biển, dịch vụ cảng biển cao cấp) đòi hỏi sự can thiệp định hướng chính sách nhất quán và liên tục của tổ chức Đảng qua nhiều nhiệm kỳ.

       ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
       │   ĐẢNG BỘ TỈNH QUẢNG NINH: TƯ DUY & THỂ CHẾ LÃNH ĐẠO     │
       └────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                    │
         ┌──────────────────────────┼──────────────────────────┐
         ▼                          ▼                          ▼
┌──────────────────┐      ┌──────────────────┐      ┌──────────────────┐
│ KINH TẾ HÀNG HẢI │      │ KINH TẾ THỦY SẢN │      │ DU LỊCH BIỂN ĐẢO │
│ Cảng Cái Lân,    │      │ Nuôi biển,       │      │ Hạ Long, Vân Đồn,│
│ Vận tải, Đóng tàu│      │ Đánh bắt xa bờ   │      │ Cô Tô sinh thái  │
└────────┬─────────┘      └────────┬─────────┘      └────────┬─────────┘
         │                          │                          │
         └──────────────────────────┼──────────────────────────┘
                                    ▼
       ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
       │   KHU KINH TẾ, KCN VEN BIỂN VÀ KINH TẾ ĐẢO TIỀN TIÊU     │
       │       (Móng Cái, Hoành Bồ, Vân Đồn, Ba Chẽ, Cô Tô)       │
       └────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                    │
                 ┌──────────────────┴──────────────────┐
                 ▼                                     ▼
┌──────────────────────────────────┐ ┌──────────────────────────────────┐
│   BẢO TỒN SINH THÁI ĐẠI DƯƠNG    │ │  QUỐC PHÒNG - AN NINH & CHỦ QUYỀN │
│  Bảo tồn Vịnh Hạ Long, Bái Tử Long│ │   Thế trận liên hoàn biển đảo    │
└──────────────────────────────────┘ └──────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa của ba nền tảng lý thuyết:

1. Chủ nghĩa duy vật lịch sử (Marx, Engels, Lenin): Phân tích lịch sử kinh tế thông qua sự phát triển của lực lượng sản xuất biển và quan hệ sản xuất trong các thành phần kinh tế (quốc doanh cá, hợp tác xã, kinh tế tư nhân, liên doanh có vốn FDI).
2. Lý thuyết Cực tăng trưởng (Growth Pole Theory của François Perroux): Nhận diện cụm cảng Cái Lân, Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái, Khu du lịch Hạ Long - Bái Tử Long là các "cực tăng trưởng" lan tỏa động lực phát triển cho toàn bộ vùng kinh tế duyên hải Bắc Bộ.
3. Thuyết Sức mạnh biển và Lợi thế cạnh tranh (A.T. Mahan và Michael Porter): Khảo sát cách thức Tỉnh ủy Quảng Ninh tối ưu hóa các điều kiện yếu tố tự nhiên (250 km bờ biển, 40.000 ha eo vịnh, 43.093 ha bãi triều và rừng ngập mặn) để hình thành năng lực cạnh tranh hàng hải và du lịch biển đẳng cấp quốc tế.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được giới hạn trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi tại một tỉnh biên giới hải đảo Đông Bắc Việt Nam, có đường biên giới trên đất liền và trên biển giáp Trung Quốc trong giai đoạn bình thường hóa quan hệ ngoại giao (từ năm 1991) đến khi hoàn thiện đàm phán phân định Vịnh Bắc Bộ và đẩy mạnh hội nhập WTO (năm 2010).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp Hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu là thiết kế lịch sử - đa tầng (Multi-level Historical Design) kết hợp phương pháp định tính chuyên sâu với thống kê lịch sử:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đường lối, chủ trương chiến lược của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Chính phủ (Nghị quyết 03-NQ/TW 1993, Chỉ thị 20-CT/TW 1997, Nghị quyết 09-NQ/TW 2007).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Các Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh (Đại hội IX, X, XI, XII, XIII), các Nghị quyết chuyên đề của Tỉnh ủy, Quyết định của HĐND và UBND tỉnh Quảng Ninh.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Dữ liệu thực tiễn tại các ngành kinh tế biển then chốt và các địa bàn trọng điểm (Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn, Cô Tô, Móng Cái, Yên Hưng, Hải Hà).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Thu thập và xử lý văn kiện lưu trữ: Khai thác hàng trăm văn kiện gốc tại Trung tâm Lưu trữ Lịch sử tỉnh Quảng Ninh, Lưu trữ Văn phòng Tỉnh ủy, Báo cáo tổng kết của Ban Cán sự Đảng UBND tỉnh, Sở Thủy sản, Sở Du lịch, Sở Giao thông Vận tải và Cục Thống kê tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 1991–2010.
2. Tam giác giác hóa nguồn dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản chủ trương của Đảng với số liệu thống kê kinh tế xã hội chính thức của Tổng cục Thống kê, niên giám thống kê tỉnh Quảng Ninh và báo cáo ngành dọc (Bộ Thủy sản, Cục Hàng hải, Vinashin, Vinacomin).
3. Phương pháp phê phán sử liệu (Source Criticism): Thẩm định tính chân xác nội tại (internal validity) và tính xác thực bên ngoài (external validity) của các tài liệu lịch sử, loại bỏ các thiên kiến chủ quan trong các báo cáo hành chính.
4. Tổng hợp logic và mô hình hóa: Sử dụng phương pháp lịch sử để tái hiện tiến trình theo tuyến thời gian, kết hợp phương pháp logic để trừu tượng hóa các sự kiện thành các quy luật, nhận xét và bài học kinh nghiệm.

Data và phân tích

Tập dữ liệu lịch sử được mã hóa theo các trục chủ đề (Thematic Coding Matrix) và các chỉ số kinh tế kỹ thuật cụ thể:

• Chỉ số kinh tế thủy sản: Diện tích bãi triều khai thác (43.093 ha bãi triều, 5.300 ha cao triều, 21.800 ha chướng bãi), cơ cấu nghề cá (đánh bắt gần bờ vs. xa bờ), sản lượng và kim ngạch xuất khẩu thủy sản (chỉ tiêu đạt 10 triệu USD đến năm 2000 theo Nghị quyết Đại hội X).
• Chỉ số hạ tầng hàng hải: Năng lực thông qua hệ thống 5 cảng biển (9 khu bến), công suất tiếp nhận tàu tải trọng an toàn (DWT) tại Cảng nước sâu Cái Lân, hệ thống 5 tuyến quốc lộ dài 381 km và 12 tuyến đường tỉnh dài 301 km.
• Chỉ số phát triển du lịch biển: Tốc độ tăng trưởng khách du lịch trong nước và quốc tế tại Vịnh Hạ Long, Vịnh Bái Tử Long, chuỗi nghỉ dưỡng Trà Cổ - Bãi Cháy - Vân Đồn - Cô Tô.
• Độ tin cậy và tính vững (Robustness Checks): Các nhận định định tính được kiểm định chéo với các công trình nghiên cứu độc lập của các viện nghiên cứu kinh tế Trung ương và các chuyên gia kinh tế biển hàng đầu Việt Nam.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Xác lập hai giai đoạn tiến hóa về chất trong tư duy phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh.

• Giai đoạn 1991–2000 (Đại hội IX và X): Tư duy lãnh đạo tập trung vào mục tiêu "ổn định kinh tế - xã hội" và khai thác tiềm năng biển nhằm giải quyết các nhu cầu dân sinh thiết yếu (ăn, ở, mặc, việc làm). Nghị quyết Đại hội IX (1991) đã ghi dấu sự chuyển biến khi xác định: "Chủ động tạo vốn đầu tư thâm canh nuôi trồng hải sản, phát huy hiệu quả các cơ sở chế biến hải sản, tăng nhanh sản phẩm phục vụ nhu cầu tiêu dùng và xuất khẩu".
• Giai đoạn 2001–2010 (Đại hội XI, XII và XIII): Tư duy lãnh đạo bứt phá chuyển sang "đẩy mạnh phát triển kinh tế biển theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa", đặt mục tiêu đưa Quảng Ninh trở thành trung tâm kinh tế biển, trung tâm du lịch quốc tế, trung tâm hàng hải và trung tâm nghề cá lớn của vùng Vịnh Bắc Bộ và cả nước.

Phát hiện 2: Đột phá tái cơ cấu các ngành kinh tế biển then chốt.

• Thủy sản: Chuyển dịch căn bản từ nghề cá nhân dân truyền thống, thủ công sang kết hợp chặt chẽ giữa nuôi trồng công nghiệp (tận dụng 1.553 km² diện tích mặt vịnh kín gió và 43.093 ha vùng ngập triều) với hiện đại hóa đội tàu đánh bắt xa bờ gắn liền với chế biến xuất khẩu.
• Hàng hải và Đóng tàu: Xây dựng Cảng nước sâu Cái Lân trở thành đầu mối giao thương quốc tế; quy hoạch sắp xếp lại các nhà máy đóng tàu (Nhà máy đóng tàu Hạ Long, các cơ sở cơ khí đóng tàu ven sông, ven biển) theo hướng chuyên môn hóa công nghệ cao.
• Du lịch biển: Đưa Vịnh Hạ Long (2 lần được UNESCO công nhận di sản thiên nhiên thế giới) trở thành trung tâm du lịch mang tầm quốc tế, mở rộng không gian du lịch sinh thái biển đảo sang Bái Tử Long, Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng (Vân Đồn) và đảo tiền tiêu Cô Tô.

Phát hiện 3: Kiến tạo mô hình phát triển tích hợp Kinh tế - Quốc phòng - Sinh thái. Đảng bộ tỉnh đã giải quyết thành công bài toán bảo đảm an ninh chủ quyền vùng biển Đông Bắc thông qua chiến lược "dân sự hóa biển đảo". Việc đưa dân ra định cư tại huyện đảo Cô Tô, phát triển xã đảo Cái Chiên, Vĩnh Thực, Vĩnh Trung, Trà Cổ đã xác lập "thế trận lòng dân" và thế trận quốc phòng toàn dân liên hoàn, biến các hoạt động kinh tế biển thành "cột mốc chủ quyền sống" trên biển.

Phát hiện 4: Nhận diện thẳng thắn các xung đột lợi ích và hạn chế lịch sử. Nghiên cứu chỉ ra những mâu thuẫn nội tại chưa được giải quyết dứt điểm trong giai đoạn 1991–2010: xung đột gay gắt giữa hoạt động khai thác than lộ thiên và công nghiệp nặng ven bờ với yêu cầu bảo vệ môi trường sinh thái Vịnh Hạ Long; tình trạng ô nhiễm môi trường nước cục bộ do nuôi bè tự phát; công tác quy hoạch các khu kinh tế ven biển còn dàn trải, tiến độ triển khai một số hạ tầng cảng biển và điện lưới ra đảo xa còn chậm.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Implications): Cung cấp mô hình tham chiếu khoa học về sự vận dụng sáng tạo đường lối của Đảng tại một địa phương có tính đặc thù cao, đóng góp luận cứ làm phong phú lý luận lịch sử Đảng thời kỳ Đổi mới.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Implications): Xác lập chuẩn mực tiếp cận liên ngành (Sử học - Kinh tế học không gian - Quản trị công) trong nghiên cứu lịch sử phát triển kinh tế địa phương.
• Về mặt thực tiễn và chính sách (Policy Implications):
  1. Hoạch định chính sách cần duy trì tính đồng bộ giữa quy hoạch không gian biển với hạ tầng giao thông kết nối (cao tốc, đường sắt, sân bay).
  2. Kiên quyết thực hiện chuyển đổi mô hình từ "nâu" sang "xanh", ưu tiên bảo tồn di sản sinh thái trước các dự án công nghiệp phát sinh ô nhiễm.
  3. Xây dựng cơ chế ưu đãi tài chính, tín dụng để phát triển đội tàu đánh bắt xa bờ công suất lớn (CV) và thu hút FDI chất lượng cao vào các khu kinh tế ven biển.

Limitations và Future Research

Hạn chế của nghiên cứu:

1. Giới hạn khung thời gian nghiên cứu dừng lại ở năm 2010, chưa bao quát được các biến chuyển mang tính đột phá của Quảng Ninh trong giai đoạn 2011–2025 (giai đoạn hoàn thiện sân bay Vân Đồn, cao tốc xuyên tỉnh và triển khai Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2018 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030).
2. Dữ liệu lịch sử phụ thuộc chủ yếu vào hệ thống văn kiện Đảng và báo cáo hành chính nhà nước, thiếu vắng các khảo sát định lượng vi mô về mức độ hài lòng và thu nhập thực tế của cộng đồng ngư dân ven biển.
3. Chưa ứng dụng các công cụ phân tích kinh tế lượng (Econometrics) hoặc hệ thống thông tin địa lý (GIS) để lượng hóa sự biến động không gian sử dụng đất và mặt biển.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu so sánh đối sánh (Comparative Study) mô hình lãnh đạo kinh tế biển giữa Quảng Ninh với các cực tăng trưởng duyên hải khác như Hải Phòng, Đà Nẵng, Bà Rịa - Vũng Tàu, Kiên Giang.
• Mở rộng phân tích lịch sử chính sách kinh tế biển Quảng Ninh giai đoạn 2011–2030 dưới tác động của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số trong quản trị cảng biển thông minh.
• Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng đối với khả năng thích ứng của các cộng đồng sinh thái đảo (Vân Đồn, Cô Tô) trong lịch sử và hiện tại.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng trong nghiên cứu và giảng dạy lịch sử kinh tế Việt Nam, lịch sử Đảng bộ địa phương tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Đại học Quốc gia Hà Nội và các trường đại học khối khoa học xã hội.
• Tác động chính sách: Cung cấp hệ thống luận cứ lịch sử - thực tiễn vững chắc giúp Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Quảng Ninh và các tỉnh ven biển hoàn thiện quy hoạch không gian biển quốc gia và địa phương giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050.
• Tác động chuyển dịch ngành: Định hình tư duy quản trị cho các tập đoàn logistics, hàng hải, thủy sản và doanh nghiệp du lịch trong việc tối ưu hóa chuỗi cung ứng gắn liền với trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái biển đảo.
• Ý nghĩa xã hội và quốc tế: Khẳng định tính đúng đắn của chiến lược phát triển kinh tế gắn với chủ quyền biển đảo, tạo cơ sở khoa học phục vụ công tác đối ngoại nhân dân và đấu tranh pháp lý bảo vệ chủ quyền lãnh hải trên Biển Đông theo luật pháp quốc tế (UNCLOS 1982).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Lịch sử Đảng, Địa lý kinh tế, Quản lý công: Tiếp cận được tập tư liệu gốc phong phú, chuẩn mực về phương pháp phục dựng lịch sử kinh tế vùng.
• Lãnh đạo và Chuyên viên hoạch định chính sách cấp tỉnh/bộ ngành: Nắm bắt được quy luật phát triển, các bài học thành công và thất bại để tránh lặp lại các sai lầm trong quy hoạch kinh tế - sinh thái biển.
• Cộng đồng Doanh nghiệp Hàng hải, Thủy sản, Du lịch: Hiểu rõ định hướng phát triển dài hạn của chính quyền địa phương, từ đó xây dựng chiến lược đầu tư hạ tầng cảng biển, nuôi biển công nghệ cao và du lịch cao cấp bền vững.
• Cư dân và Ngư dân vùng ven biển, hải đảo: Thụ hưởng các chính sách phát triển an sinh, hạ tầng giao thông và dịch vụ hậu cần nghề cá đồng bộ từ quá trình thể chế hóa các bài học kinh nghiệm của nghiên cứu.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc luận chứng thành công quy luật "Phát triển kinh tế biển tổng hợp gắn với thế trận quốc phòng toàn dân và bảo tồn sinh thái" trong lịch sử lãnh đạo của một Đảng bộ cấp tỉnh. Nghiên cứu đã mở rộng lý thuyết về vai trò lãnh đạo kinh tế của Đảng cầm quyền trong bối cảnh không gian kinh tế biển mở, chứng minh rằng thể chế chính trị địa phương có thể biến các tiềm năng tự nhiên tĩnh (bờ biển, vịnh nước sâu) thành lợi thế cạnh tranh động thông qua quy hoạch ngành tích hợp.

2. Đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu của Nguyễn Thị Anh (2012) tại Hải Phòng hay Nguyễn Bá Ninh (2012) tại Nam Trung Bộ, luận án của Ngô Bá Khiêm đột phá ở quy trình tam giác hóa dữ liệu 4 tầng (Chủ trương Đảng - Thống kê kinh tế - Báo cáo ngành kỹ thuật - Thực địa lịch sử). Luận án không chỉ dừng lại ở việc liệt kê sự kiện lịch sử mà áp dụng phương pháp phân tích logic - lịch sử sâu sắc để bóc tách các mâu thuẫn cấu trúc giữa các ngành kinh tế ven biển (như xung đột giữa khai thác than và du lịch biển).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì? Dữ liệu chỉ ra rằng mặc dù Quảng Ninh sở hữu thương cảng quốc tế Vân Đồn rực rỡ từ thế kỷ XII (năm 1149 thời vua Lý Anh Tông) và tiềm năng tự nhiên vượt bậc, nhưng trước năm 1991, kinh tế biển của tỉnh hoàn toàn phát triển tự phát và manh mún. Phải đến khi có các Nghị quyết mang tính bước ngoặt của Tỉnh ủy khóa IX và X (cụ thể hóa Nghị quyết 03-NQ/TW 1993), tỉnh mới thực sự xác lập được tư duy kinh tế biển hiện đại, nâng mức thu ngân sách và định vị lại toàn bộ không gian kinh tế từ "đất liền nhìn ra biển" sang "lấy biển làm bàn đạp phát triển toàn diện".

4. Giao thức nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp không? Có. Luận án xây dựng khung phân tích 4 trụ cột kinh tế biển (Hàng hải, Thủy sản, Du lịch, KCN/Kinh tế đảo) kết hợp với trục kiểm định an ninh - môi trường. Khung phân tích này hoàn toàn có thể nhân rộng và áp dụng chuẩn mực để nghiên cứu lịch sử phát triển kinh tế biển tại 27 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương ven biển khác tại Việt Nam.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Lộ trình nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào 3 hướng chính: (1) Đánh giá quá trình chuyển đổi mô hình kinh tế biển xanh của Quảng Ninh giai đoạn 2011–2025; (2) Tác động của các công trình siêu hạ tầng giao thông (Cao tốc Hải Phòng - Hạ Long - Vân Đồn - Móng Cái, Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn) đến sự chuyển dịch cơ cấu chuỗi giá trị biển; (3) Chiến lược phát triển kinh tế đại dương số và kinh tế tuần hoàn trong thế trận an ninh phi truyền thống tại Vịnh Bắc Bộ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Ngô Bá Khiêm đã đạt được 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện, khoa học các nhân tố khách quan và chủ quan chi phối quá trình hoạch định chủ trương phát triển kinh tế biển của Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 1991–2010.
2. Phục dựng chân thực, sống động quá trình chỉ đạo chuyển đổi cơ cấu kinh tế biển từ tự phát sang mô hình kinh tế tổng hợp hiện đại trên 4 lĩnh vực then chốt: hàng hải, thủy sản, du lịch biển đảo và khu kinh tế ven biển.
3. Đúc kết 4 bài học kinh nghiệm lịch sử có giá trị quy luật: xác định đúng vị trí chiến lược của kinh tế biển; lãnh đạo toàn diện nhưng có trọng tâm, trọng điểm; gắn kết hữu cơ kinh tế biển với quốc phòng - an ninh và bảo vệ môi trường; không ngừng nâng cao năng lực lãnh đạo của tổ chức đảng và chất lượng nguồn nhân lực biển.
4. Làm sáng tỏ sự chuyển biến về thế và lực của Quảng Ninh từ một tỉnh dựa vào khai thác khoáng sản than trở thành trung tâm kinh tế biển năng động hàng đầu Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
5. Cung cấp nền tảng tư liệu lịch sử và căn cứ khoa học chuẩn mực cho việc hoạch định và thực thi Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu; Kết luận; Danh mục các công trình khoa học của tác giả có liên quan đến luận án; Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án đƣợc cấu trúc thành 4 chƣơng, 11 tiết. Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Chƣơng 2: CHỦ TRƢƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN CỦA ĐẢNG BỘ TỈNH QUẢNG NINH TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2000 Chƣơng 3: ĐẢNG BỘ TỈNH QUẢNG NINH LÃNH ĐẠO ĐẨY MẠNH 10 z PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2010 Chƣơng 4. NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM 11 z Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Biển và kinh tế biển là đề tài đƣợc nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu dƣới nhiều góc độ khác nhau. Những công trình nghiên cứu về kinh tế biển nói chung Kinh tế biển là lĩnh vực đƣợc nhiều ngƣời quan tâm nghiên cứu dƣới nhiều góc độ khác nhau, từ vị trí vai trò của kinh tế biển đến tƣ duy làm kinh tế biển, thực trạng phát triển kinh tế biển của Việt Nam.

Nhiều tác giả đã nghiên cứu và cho xuất bản các công trình sách có liên quan đến kinh tế biển Việt Nam nhƣ: Tác giả Nguyễn Khắc Duật, Nguyễn An Bình với công trình: “Vận tải biển và các cảng biển trong sự thay đổi của hệ thống vận tải” năm 1986 [25]. Trƣơng Toàn Thuyên có công trình: “Kinh tế vận tại biển” năm 1997 [119]. Các công trình trên đều đi vào phân tích thực trạng phát triển ngành hàng hải Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực vận tải biển, từ đó chỉ ra thách thức mà ngành này phải đối mặt và đƣa ra một số gợi ý về mặt giải pháp cho sự phát triển kinh tế cảng biển của Việt Nam. Lê Cao Đoàn với công trình: “Đổi mới và phát triển kinh tế vùng ven biển” năm 1999 [45], trong công trình này tác giả nghiên cứu trƣờng hợp đổi mới phát triển kinh tế vùng nƣớc lợ của tỉnh Thái Bình nhƣ một thực tiễn sinh động cho quá trình phát triển kinh tế ven biển của các địa phƣơng khác trong cả nƣớc từ đó đƣa ra những cách tiếp cận mới đối với việc khai thác tiềm năng, phát triển kinh tế vùng ven biển đối với các địa phƣơng có biển trong quá trình phát triển KT-XH.

Tác giả Đào Mạnh Sơn với công trình: “Nghiên cứu, thăm dò nguồn lợi hải sản và lựa chọn công nghệ khai thác phù hợp phục vụ phát triển nghề cá xa bờ ở Việt Nam” năm 2005 [96]. Công trình đã phân tích các kết quả nghiên cứu, thăm dò nguồn lợi thủy sản, đƣa ra các hƣớng chọn lựa giải pháp công nghệ cho việc khai thác hải sản xa bờ hiệu quả, ổn định gắn khai thác với bảo vệ nguồn lợi và phát triển bền vững nghề cá. Tác giả Nguyễn Văn Để với công trình: “Kinh tế biển Việt Nam: Tiềm năng, cơ hội và thách thức” năm 2008 [46]. Công trình đã tập trung nghiên cứu những 12 z tiềm năng trong phát triển kinh tế biển Việt Nam, thực trạng khai thác phát triển kinh tế biển.

Phân tích những thách thức đặt ra đối với sự phát triển kinh tế biển Việt Nam, từ đó đƣa ra những định hƣớng, giải pháp phát triển kinh tế biển theo Chiến lƣợc phát triển kinh tế biển Việt Nam đến năm 2020. Tác giả Thế Đạt có công trình: “Nền kinh tế các vùng ven biển của Việt Nam” năm 2008 [44], công trình nghiên cứu hệ thống môi trƣờng sinh thái biển và kinh tế ven biển các địa phƣơng ở Việt Nam từ các tỉnh phía bắc nhƣ: Thái Bình, Nam Định, Hải Phòng, Quảng Ninh đến các tỉnh ven biển khu vực Nam bộ nhƣ Thành phố Hồ Chí Minh, Vũng Tàu, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu… từ đó khái quát đặc điểm phát triển kinh tế vùng ven biển từ việc khai thác tiềm năng biển cho đến sự phát triển đến đặc điểm kinh tế - văn hóa vùng biển. Chu Đức Dũng với đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ: “Chiến lƣợc phát triển kinh tế biển Đông của một số nƣớc Đông Á – tác động và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam”, năm 2011 [26]. Công trình đã làm rõ chiến lƣợc phát triển kinh tế Biển Đông của một số nƣớc Đông Á trong đó đi sâu phân tích, so sánh các chiến lƣợc của các nƣớc và đánh giá tác động của việc thực hiện các chiến lƣợc đó đối với khu vực và Việt Nam.

Trên cơ sở phân tích những vấn đề đặt ra cho Việt Nam và đề xuất các giải pháp chính sách thực hiện và điều chỉnh chiến lƣợc phát triển kinh tế biển của Việt Nam đến năm 2020. Phạm Nguyên Trƣờng dịch công trình: “Sức mạnh biển đối với lịch sử thời kỳ 1660 – 1783” năm 2012 [156]. Trên cơ sở nghiên cứu quá trình phát triển trở thành các cƣờng quốc của Anh, Hà Lan, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, tác giả đã khẳng định vai trò quan trọng của biển đối với sự phát triển của các cƣờng quốc nói trên. Trong đó tác giả viết: Sự ham muốn của loài ngƣời đối với biển là sự ham muốn vận chuyển, tức là buôn bán.

Buôn bán trong bất kỳ thời đại nào cũng đều có thể trở nên giàu có, của cải là sự thể hiện sức mạnh của quốc gia, của cải có mối quan hệ chặt chẽ với biển cả và chinh phục biển cả trở thành điểm xung đột của tất cả những cuốc gia muốn trở nên giàu có, hùng mạnh. Các quốc gia muốn giàu mạnh thì phải giành lấy sự kiểm soát biển, phải giành lấy và giữ đƣợc quyền kiểm soát các tuyến giao thông biển huyết mạch liên quan đến ngoại thƣơng và các lợi 13 z ích khác của quốc gia mình. Muốn thế các nƣớc phải xây dựng lực lƣợng hải quân và đội thƣơng thuyền mạnh, cùng một mạng lƣới các căn cứ địa vững chắc trên biển. Lịch sử phát triển của thế giới đã chứng minh, các cƣờng quốc phát triển trên thế giới hầu hết đều hƣớng biển và khẳng định sức mạnh trên biển, sự mở rộng và phát trển lực lƣợng hải quân và các căn cứ quân sự trên biển hiện nay của các quốc gia ngày một gia tăng… Tác giả Lê Minh Thông với công trình: “Chính sách phát triển kinh tế ven biển Thanh Hóa” năm 2012 [103], công trình trình bày một cách có hệ thống những vấn đề lý luận chung về biển và kinh tế biển, kinh tế ven biển cũng nhƣ thực trạng phát triển kinh tế ven biển tỉnh Thanh Hoá, từ đó đƣa ra những khuyến nghị quan trọng nhằm phát triển kinh tế ven biển Thanh Hóa cũng nhƣ kinh nghiệm hoạch định chính sách phát triển kinh tế ven biển ở các địa phƣơng khác có điều kiện phát triển tƣơng đồng.

Tác giả Ngô Lực Tải có công trình: “Kinh tế biển Việt Nam trên đƣờng phát triển và hội nhập” năm 2012 [94], công trình đã tập trung phân tích những vấn đề thuộc lĩnh vực kinh tế biển Việt Nam dƣới nhiều chiều cạnh khác nhau đặc biệt trong lĩnh vực cảng biển, vận tải biển trong đó chỉ ra thực trạng phát triển một số ngành kinh tế thuộc kinh tế biển, phân tích làm rõ những thách thức mà kinh tế biển Việt Nam phải đối mặt trong thời kỳ hội nhập, từ đó tác giải cũng đƣa ra một số kiến nghị nhằm phát triển kinh tế biển tƣơng xứng với tiềm năng của đất nƣớc, góp phần vào sự nghiệp phát triển KT-XH đất nƣớc. Nguyễn Ngọc Trƣờng có công trình: “Vấn đề biển Đông” năm 2014 [157], trong đó tác giả khẳng định thế kỷ XXI là thế kỷ của đại dƣơng, sự xuất hiện các cƣờng quốc biển khiến cho vấn đề tự do và an toàn hàng hải đƣợc coi trọng. Khu vực Châu Á Thái Bình Dƣơng trong xu thế hợp tác luôn tiềm ẩn nguy cơ cạnh tranh, xung đột diễn ra gay gắt. Nƣớc nhỏ có biển ra sức bảo vệ đƣờng biên giới biển nhƣ là không gian sinh tồn của quốc gia.

Nƣớc lớn tìm cách mở rộng ranh giới biển thông qua tranh chấp và xung đột để tối đa hóa vùng lãnh hải phục vụ chiến lƣợc cƣờng quốc biển. Điều đó cho thấy, biển Đông là vùng biển giàu tiềm năng nhƣng cũng là khu vực chứa đựng nhiều biến động và tiềm ẩn nguy cơ xung đột. 14 z Những nghiên cứu trên là cơ sở quan trọng cho Việt Nam hoạch định chính sách phát triển kinh tế biển và ứng phó với những nguy cơ trong quá trình phát triển kinh tế biển. Tác giả Nguyễn Văn Kim, Nguyễn Mạnh Dũng đồng chủ biên công trình: “Việt Nam truyền thống kinh tế - văn hóa biển” năm 2014 [64].

Trong công trình các tác giả đã đi sâu nghiên cứu, phân tích lịch sử, truyền thống văn hóa, khai thác kinh tế biển của Việt Nam trong quá trình hình thành dân tộc, từ truyền thống khai thác biển, thích nghi với môi trƣờng biển đến việc ban hành, thực thi chính sách quản lý biển đảo, bảo vệ các vùng đặc quyền kinh tế. tất cả đều cho thấy một truyền thống sông nƣớc, truyền thống biển và hải thƣơng của ngƣời Việt. Văn hóa biển là nét đặc trƣng trong quá trình hình thành, phát triển và thích nghi với tự nhiên của ngƣời Việt, các triều đại phong kiến Việt Nam đã sớm có tƣ duy hƣớng biển, khai thác tiềm năng biển để phục vụ mục đích phát triển. Đặng Thị Huyền Trang sƣu tầm, biên soạn công trình: “Các khu dịch vụ du lịch biển, đảo vùng ven biển nƣớc ta và chiến lƣợc phát triển bền vững đến năm 2020” năm 2014 [151].

Trong công trình, tác giả giới thiệu khái quát các khu dịch vụ du lịch vùng ven biển Việt Nam, những kết quả phát triển dịch vụ du lịch vùng ven biển và những hạn chế, yếu kém của các khu dịch vụ du lịch ven biển Việt Nam. Từ đó tác giả đƣa ra gợi ý về giải pháp phát triển các khu dịch vụ du lịch ven biển theo hƣớng bền vững. Nhóm tác giả Vũ Lực, Tuỳ Phúc Dân, Trịnh Lỗi có công trình “Kinh tế Trung Quốc” năm 2010 [52], bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Thị Thu Hằng. Trong công trình nhóm tác giả đã khái quát quá trình phát triển kinh tế Trung Quốc từ khi thực hiện công cuộc cải cách mở cửa đến năm 2010, trong đó có phân tích chính sách phát triển kinh tế Trung Quốc, thực trạng phát triển kinh tế cũng nhƣ vị trí của kinh tế Trung Quốc trong khu vực và thế giới.

Trong quá trình xây dựng chính sách phát triển kinh tế, Trung Quốc quan tâm phát triển kinh tế khu vực ven biển, kinh tế đại dƣơng, điều đó tác dộng nhất định đến sự phát triển của các nƣớc trong khu vực trong đó có Việt Nam.