Phát Triển Kinh Tế Biển Của Nhật Bản Và Kinh Nghiệm Cho Việt Nam

Nhật Bản, một quốc gia hải đảo với nguồn tài nguyên hạn chế, đã chứng minh khả năng phát triển kinh tế biển vượt… 183 trang · Học viện Khoa học Xã hội · 2024.

• Tác giả: Nguyễn Quang Huy
• Người hướng dẫn: Trần Thị Lan Hương
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Biển Của Nhật Bản Và Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 1.2. Đánh giá chung về tài liệu nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu
• 1.3. Đánh giá chung
• 1.4. Khoảng trống nghiên cứu và cách tiếp cận của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN
• 2.1. Các khái niệm cơ bản
• 2.2. Đặc điểm và vai trò của phát triển kinh tế biển
• 2.2.1. Đặc điểm của phát triển kinh tế biển
• 2.2.2. Vai trò của phát triển kinh tế biển
• 2.3. Các nội dung cơ bản về phát triển kinh tế biển
• 2.4. Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế biển
• 2.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế biển
• 2.5.1. Nhân tố bên trong
• 2.5.2. Nhân tố bên ngoài
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN 2007-2023
• 3.1. Khái quát phát triển kinh tế biển Nhật Bản
• 3.2. Vị trí địa chiến lược và tài nguyên trong phát triển kinh tế biển của Nhật Bản
• 3.3. Quan điểm phát triển kinh tế biển Nhật Bản kể từ sau chiến tranh thế giới thứ hai
• 3.4. Chính sách phát triển kinh tế biển của Nhật Bản giai đoạn 2007-2023
• 3.5. Chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế biển của Nhật Bản
• 3.6. Các đạo luật phục vụ phát triển kinh tế biển. Hệ thống quản lý việc thực hiện chính sách phát triển kinh tế biển ở Nhật Bản
• 3.7. Thực trạng phát triển một số ngành kinh tế biển ở Nhật Bản
• 3.7.1. Công nghiệp đóng tàu
• 3.7.2. Năng lượng tái tạo trên biển
• 3.7.3. Nuôi trồng, đánh bắt và chế biến thuỷ sản
• 3.7.4. Phát triển du lịch biển
• 3.8. Đánh giá chung
• 3.9. Thành công trong phát triển kinh tế biển Nhật Bản. Hạn chế trong phát triển kinh tế biển Nhật Bản
• 3.10. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
• 4.1. Khái quát phát triển kinh tế biển Việt Nam thời gian qua
• 4.2. Tiềm năng phát triển kinh tế biển của Việt Nam
• 4.3. Quan điểm và chính sách phát triển kinh tế biển của Việt Nam
• 4.4. Thực trạng phát triển kinh tế biển ở Việt Nam thời gian qua
• 4.5. Đánh giá chung về phát triển kinh tế biển Việt Nam
• 4.6. Bối cảnh trong nước và quốc tế ảnh hưởng đến phát triển kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030
• 4.6.1. Bối cảnh quốc tế
• 4.6.2. Bối cảnh trong nước
• 4.7. Những điểm tương đồng, khác biệt trong phát triển kinh tế biển giữa Việt Nam, Nhật Bản và một số bài học kinh nghiệm rút ra
• 4.7.1. So sánh điểm tương đồng và khác biệt
• 4.7.2. Một số bài học rút ra cho Việt Nam. Khuyến nghị chính sách cho Việt Nam
• 4.8. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phát Triển Kinh Tế Biển Nhật Bản Tiềm Năng Bài Học

Nhật Bản, một quốc gia hải đảo với nguồn tài nguyên hạn chế, đã chứng minh khả năng phát triển kinh tế biển vượt bậc, trở thành cường quốc trong khu vực. Trước Chiến tranh Lạnh, Nhật Bản tập trung vào công nghiệp chế tạo và dịch vụ. Sự sụp đổ của bong bóng tài sản năm 1991 thúc đẩy Nhật Bản tái cơ cấu nền kinh tế và chú trọng hơn vào kinh tế biển. Luật Cơ bản về Chính sách Đại dương (2007) và các Kế hoạch Cơ bản về Chính sách Đại dương đã tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển này. Nhật Bản đã thành công trong các ngành như đóng tàu, vận tải biển, nuôi trồng và chế biến hải sản, năng lượng tái tạo, và du lịch biển. Kinh nghiệm của Nhật Bản, đặc biệt trong việc xây dựng hệ thống chính sách bài bản, đầu tư lớn của chính phủ và khai thác cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế, là vô cùng quý giá cho Việt Nam.

1.1. Vị Trí Địa Lý Chiến Lược và Tài Nguyên Biển Nhật Bản

Nhật Bản là quốc gia hải đảo, có vị trí địa lý quan trọng trong khu vực. Mặc dù không giàu tài nguyên thiên nhiên, Nhật Bản đã tận dụng tối đa lợi thế từ biển, đặc biệt là trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản Nhật Bản, vận tải biển Nhật Bản và du lịch biển Nhật Bản. Theo nghiên cứu của Bộ Ngoại giao Nhật Bản (2002) trong cuốn sách “Sea of Japan”, các thông tin về biển Nhật Bản đã được cung cấp đầy đủ. Vị trí chiến lược giúp Nhật Bản kiểm soát các tuyến đường biển quan trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại quốc tế và phát triển kinh tế.

1.2. Chính Sách Phát Triển Kinh Tế Biển Luật và Kế Hoạch

Luật Cơ bản về Chính sách Đại dương (2007) là cột mốc quan trọng trong phát triển kinh tế biển Nhật Bản. Cùng với đó là các Kế hoạch Cơ bản về Chính sách Đại dương được ban hành 5 năm/lần. Các đạo luật này tạo hành lang pháp lý cho việc khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên biển một cách bền vững. Chính sách kinh tế biển Nhật Bản tập trung vào việc khuyến khích đầu tư vào các ngành kinh tế biển, thúc đẩy nghiên cứu và phát triển công nghệ biển, và tăng cường hợp tác quốc tế về biển.

II. Thách Thức và Hạn Chế Kinh Tế Biển Nhật Bản Giải Pháp Nào

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, kinh tế biển Nhật Bản vẫn đối mặt với không ít thách thức. Sự già hóa dân số và thiếu hụt lao động, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường biển, và cạnh tranh từ các quốc gia khác là những vấn đề cần giải quyết. Nhật Bản đang nỗ lực tìm kiếm các giải pháp để ứng phó với những thách thức này, bao gồm đầu tư vào công nghệ tự động hóa, phát triển năng lượng tái tạo trên biển, tăng cường quản lý và bảo vệ môi trường biển, và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Việc giải quyết những thách thức này không chỉ quan trọng đối với kinh tế biển Nhật Bản mà còn mang lại bài học kinh nghiệm quý giá cho Việt Nam trong quá trình phát triển bền vững kinh tế biển.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu và Ảnh Hưởng Đến Ngành Thủy Sản

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều tác động tiêu cực đến ngành thủy sản Nhật Bản, bao gồm sự thay đổi về nhiệt độ nước biển, mực nước biển dâng, và gia tăng tần suất các hiện tượng thời tiết cực đoan. Điều này ảnh hưởng đến môi trường sống của các loài thủy sản, làm giảm sản lượng đánh bắt và nuôi trồng. Nhật Bản đang nghiên cứu và triển khai các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu, như phát triển các giống thủy sản chịu nhiệt tốt hơn, cải thiện hệ thống quản lý tài nguyên thủy sản, và xây dựng các công trình bảo vệ bờ biển.

2.2. Ô Nhiễm Môi Trường Biển và Giải Pháp Quản Lý Chất Thải

Ô nhiễm môi trường biển, đặc biệt là ô nhiễm nhựa và ô nhiễm hóa chất, là một vấn đề nghiêm trọng đối với kinh tế biển Nhật Bản. Ô nhiễm gây ảnh hưởng đến sức khỏe của hệ sinh thái biển, làm giảm chất lượng sản phẩm thủy sản, và ảnh hưởng đến du lịch biển. Nhật Bản đang tăng cường quản lý chất thải, khuyến khích tái chế, và đầu tư vào các công nghệ xử lý ô nhiễm tiên tiến để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường biển.

2.3 Thiếu Hụt Nguồn Nhân Lực và Giải Pháp Đào Tạo

Tình trạng già hóa dân số và thiếu hụt lao động đang tạo ra thách thức lớn cho nhiều ngành kinh tế của Nhật Bản, trong đó có kinh tế biển. Để giải quyết vấn đề này, Nhật Bản đang tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành kinh tế biển, thu hút lao động nước ngoài, và đầu tư vào công nghệ tự động hóa để giảm thiểu sự phụ thuộc vào lao động thủ công.

III. Kinh Nghiệm Nhật Bản Phát Triển Ngành Đóng Tàu và Năng Lượng Biển

Nhật Bản đã xây dựng ngành công nghiệp đóng tàu hiện đại, có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Đồng thời, Nhật Bản cũng đang đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo trên biển, như điện gió ngoài khơi và năng lượng sóng biển, nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và bảo vệ môi trường. Sự thành công của Nhật Bản trong hai lĩnh vực này là nhờ vào việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ, xây dựng hệ thống quản lý hiệu quả, và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp.

3.1. Bí Quyết Xây Dựng Ngành Đóng Tàu Hiện Đại Nhật Bản

Ngành đóng tàu của Nhật Bản nổi tiếng với chất lượng cao, độ tin cậy, và khả năng đáp ứng các yêu cầu khắt khe của khách hàng. Bí quyết thành công của ngành đóng tàu Nhật Bản là sự kết hợp giữa công nghệ tiên tiến, kỹ năng tay nghề cao của người lao động, và hệ thống quản lý chất lượng nghiêm ngặt. Công nghiệp đóng tàu luôn được chính phủ Nhật Bản ưu tiên phát triển.

3.2. Chiến Lược Phát Triển Năng Lượng Tái Tạo Trên Biển Nhật Bản

Nhật Bản có tiềm năng lớn về năng lượng tái tạo trên biển, đặc biệt là điện gió ngoài khơi và năng lượng sóng biển. Chính phủ Nhật Bản đã đặt ra mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo, và đang triển khai nhiều dự án điện gió ngoài khơi và năng lượng sóng biển trên khắp cả nước. Việc phát triển năng lượng tái tạo trên biển không chỉ giúp Nhật Bản giảm thiểu sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới.

IV. Bài Học Kinh Tế Biển Cho Việt Nam Hoàn Thiện Thể Chế Chính Sách

Việt Nam có tiềm năng lớn về phát triển kinh tế biển, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua. Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm của Nhật Bản trong việc xây dựng thể chế và chính sách phát triển kinh tế biển, đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ biển, tăng cường quản lý và bảo vệ môi trường biển, và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Bài học kinh tế biển rút ra từ Nhật Bản sẽ giúp Việt Nam phát triển kinh tế biển bền vững, đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Theo Chiến lược kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030 tầm nhìn đến năm 2045, các ngành kinh tế thuần biển đóng góp 10% GDP cả nước.

4.1. So Sánh Tiềm Năng và Thách Thức Việt Nam và Nhật Bản

Việt Nam và Nhật Bản có nhiều điểm tương đồng và khác biệt trong phát triển kinh tế biển. Cả hai nước đều có bờ biển dài, vị trí địa lý quan trọng, và tiềm năng lớn về du lịch biển và nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, Việt Nam có lợi thế về nguồn lao động giá rẻ, trong khi Nhật Bản có lợi thế về công nghệ và vốn đầu tư. Việc phân tích điểm mạnh và điểm yếu của mỗi nước sẽ giúp Việt Nam xây dựng chiến lược phát triển kinh tế biển phù hợp.

4.2. Khuyến Nghị Chính Sách Phát Triển Bền Vững và Hội Nhập

Việt Nam cần hoàn thiện thể chế và chính sách phát triển kinh tế biển, đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch, và hiệu quả. Việt Nam cũng cần tăng cường hợp tác quốc tế về biển, đặc biệt là với các nước có kinh nghiệm trong phát triển kinh tế biển như Nhật Bản. Phát triển kinh tế biển cần gắn liền với bảo vệ môi trường, đảm bảo sự phát triển bền vững. Phát triển bền vững kinh tế biển cần được ưu tiên hàng đầu.

V. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế Về Kinh Tế Biển Cơ Hội Cho Việt Nam

Việc tăng cường hợp tác quốc tế về kinh tế biển là yếu tố quan trọng để Việt Nam tận dụng tối đa tiềm năng và vượt qua các thách thức. Hợp tác với các quốc gia có kinh nghiệm và công nghệ tiên tiến, như Nhật Bản, giúp Việt Nam tiếp cận nguồn vốn đầu tư, kiến thức chuyên môn, và công nghệ hiện đại. Hợp tác quốc tế về kinh tế biển cũng giúp Việt Nam nâng cao vị thế và vai trò trong các diễn đàn khu vực và quốc tế về biển.

5.1. Hợp Tác Với Nhật Bản Trong Các Ngành Kinh Tế Biển

Việt Nam có thể tăng cường hợp tác với Nhật Bản trong nhiều lĩnh vực kinh tế biển, như nuôi trồng thủy sản, đóng tàu, năng lượng tái tạo, và du lịch biển. Hợp tác có thể dưới hình thức trao đổi kinh nghiệm, đào tạo nguồn nhân lực, chuyển giao công nghệ, và đầu tư vào các dự án phát triển kinh tế biển.

5.2. Tham Gia Các Tổ Chức và Diễn Đàn Quốc Tế Về Biển

Việt Nam cần chủ động tham gia các tổ chức và diễn đàn quốc tế về biển, như Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS), Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), và các diễn đàn khu vực về an ninh biển và hợp tác kinh tế biển. Việc tham gia các tổ chức này giúp Việt Nam bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trên biển, đồng thời tiếp cận thông tin và kiến thức mới về quản lý và phát triển kinh tế biển.

VI. Đầu Tư Vào Nguồn Nhân Lực Kinh Tế Biển Chìa Khóa Thành Công

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt để phát triển kinh tế biển bền vững. Việt Nam cần đầu tư vào đào tạo và phát triển nguồn nhân lực kinh tế biển, từ các kỹ sư, nhà khoa học, đến các chuyên gia quản lý và lao động lành nghề. Việc nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng của người lao động sẽ giúp Việt Nam tận dụng tối đa các cơ hội và ứng phó hiệu quả với các thách thức trong quá trình phát triển kinh tế biển. Theo tác giả Nguyễn Quang Huy, nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quan trọng.

6.1. Xây Dựng Chương Trình Đào Tạo Chuyên Sâu Về Kinh Tế Biển

Việt Nam cần xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu về kinh tế biển tại các trường đại học, cao đẳng, và các cơ sở đào tạo nghề. Các chương trình đào tạo cần cập nhật kiến thức và kỹ năng mới nhất về công nghệ biển, quản lý biển, và kinh doanh biển. Ngoài ra, cần chú trọng đào tạo kỹ năng mềm cho người lao động, như kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, và giải quyết vấn đề.

6.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Khoa Học và Đổi Mới Sáng Tạo

Việt Nam cần khuyến khích nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực kinh tế biển. Việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ biển sẽ giúp Việt Nam tạo ra các sản phẩm và dịch vụ mới, nâng cao năng lực cạnh tranh, và giải quyết các vấn đề môi trường biển. Cần tạo môi trường thuận lợi cho các nhà khoa học và doanh nghiệp hợp tác nghiên cứu và phát triển công nghệ biển.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phát triển kinh tế biển của Nhật Bản và kinh nghiệm cho Việt Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Quang Huy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Thị Lan Hương và TS. Lại Lâm Anh, bảo vệ năm 2024 tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chuyên ngành Kinh tế Quốc tế (mã số: 9.06).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Nhật Bản là một quốc gia biển với đường bờ biển dài và vị trí địa chiến lược quan trọng. Tuy nhiên, trước khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, kinh tế biển của quốc gia này chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng do tập trung nguồn lực vào công nghiệp chế tạo và dịch vụ nội địa nhằm tạo nên kỳ tích kinh tế. Sự sụp đổ của bong bóng tài sản năm 1991 dẫn đến "thập kỷ mất mát", buộc Nhật Bản phải tái cơ cấu nền kinh tế. Bước sang thế kỷ XXI – thế kỷ của đại dương, Nhật Bản nhanh chóng chuyển hướng chiến lược, ban hành Luật cơ bản về chính sách đại dương (Basic Act on Ocean Policy) năm 2007 và định kỳ 5 năm ban hành các Kế hoạch cơ bản về chính sách đại dương (Basic Plan on Ocean Policy), trở thành quốc gia phát triển kinh tế biển hàng đầu khu vực.

Đối với Việt Nam, Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2018 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt mục tiêu đưa kinh tế thuần biển đóng góp 10% GDP cả nước và kinh tế 28 tỉnh, thành phố ven biển đạt 65–70% GDP vào năm 2030. Mặc dù sở hữu bờ biển dài và vị trí trung tâm Đông Nam Á, kinh tế biển Việt Nam vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, thiếu tính đồng bộ và hạn chế về công nghệ. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống các kinh nghiệm chính sách và thực tiễn phát triển kinh tế biển của Nhật Bản giai đoạn 2007–2023 nhằm cung cấp luận cứ khoa học và giải pháp thực tiễn cho Việt Nam là yêu cầu cấp thiết.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định gồm:

1. Các công trình nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về kinh tế biển tại Việt Nam còn ít; những nghiên cứu về Nhật Bản chủ yếu tập trung vào chính trị, đất nước học, lịch sử hoặc từng phân ngành riêng lẻ, thiếu tính toàn diện và hệ thống từ dấu mốc chính sách đại dương năm 2007.
2. Các nghiên cứu về kinh tế biển Việt Nam thường đi sâu vào từng địa phương hoặc một ngành đơn lẻ, thiếu sự đối sánh tổng thể theo các nhóm ngành mũi nhọn với một cường quốc biển phát triển.
3. Thiếu vắng các công trình đúc kết bài học kinh nghiệm trực tiếp từ mô hình thể chế và tổ chức thực thi chính sách đại dương của Nhật Bản để chuyển hóa thành khuyến nghị chính sách cụ thể cho Việt Nam đến năm 2030.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích chính sách và thực trạng phát triển kinh tế biển của Nhật Bản từ năm 2007 đến năm 2023, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm và gợi ý chính sách cho Việt Nam trong phát triển kinh tế biển giai đoạn đến năm 2030.

Luận án giải quyết 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ nội hàm khái niệm, đặc điểm và vai trò của kinh tế biển trong phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia.
2. Nghiên cứu các tiềm năng phát triển kinh tế biển của Nhật Bản; các chính sách phát triển kinh tế biển của Nhật Bản kể từ năm 2007 đến năm 2023.
3. Làm rõ những thành công, hạn chế và các nhân tố tác động đến phát triển kinh tế biển của Nhật Bản giai đoạn 2007–2023.
4. Rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất các khuyến nghị chính sách cho Việt Nam trong phát triển kinh tế biển giai đoạn đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Phát triển kinh tế biển Nhật Bản.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2007 (thời điểm Nhật Bản ban hành Luật cơ bản về chính sách đại dương) đến năm 2023.
• Phạm vi không gian: Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng 4 ngành kinh tế biển quan trọng của Nhật Bản gồm: (1) Công nghiệp đóng tàu; (2) Năng lượng tái tạo trên biển; (3) Nuôi trồng, đánh bắt và chế biến thủy sản; (4) Du lịch biển.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào chiến lược, khung khổ chính sách, bộ máy quản lý, thực trạng 4 phân ngành trọng điểm, đánh giá thành công, hạn chế, nguyên nhân và các bài học kinh nghiệm tham chiếu cho Việt Nam.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã phân loại và tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 4 nhóm chủ đề chính:

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Lý luận chung về kinh tế biển và quản trị đại dương:

   • Miriam Sara Repetto (2005) trong "Towards an ocean governance framework and national ocean policy for Peru" (Liên Hợp Quốc và Quỹ The Nippon Foundation tài trợ) phân tích khung pháp lý, thể chế và cơ chế quản lý biển cấp quốc gia và quốc tế.
   • Salm RV, Clark JR, Siirila E (2000) trong "Marine and coastal protected areas: a guide for planners and managers" và Cicin-Sain B, Knecht RW (1998) trong "Integrated coastal and ocean management: concepts and practices" nghiên cứu về quản lý tổng hợp vùng bờ và khu bảo tồn biển.
   • Bilina Cicin-Sain và Stefano Belfiore (2012) tổng quan lý thuyết và thực hành kết nối quản lý tổng hợp vùng duyên hải với bảo tồn biển.
   • Báo cáo của Ủy ban châu Âu (2012) về "Blue growth" và ấn phẩm của OECD (2016) "The Ocean Economy in 2030" xác lập các khái niệm về kinh tế xanh, kinh tế đại dương và các động lực tăng trưởng bền vững từ biển.
   • Các học giả trong nước như Lại Lâm Anh (nghiên cứu kinh tế biển Trung Quốc, Malaysia, Singapore), Hà Thị Thanh Thủy (kinh tế du lịch biển), Nguyễn Bá Ninh (kinh tế biển Nam Trung Bộ) đã làm rõ khái niệm, vai trò của từng lĩnh vực kinh tế biển ở phạm vi địa phương và khu vực.

2. Tài nguyên và chính sách phát triển kinh tế biển Nhật Bản:

   • Bộ Ngoại giao Nhật Bản (2002) với ấn phẩm "Sea of Japan" cung cấp dữ liệu địa lý, lịch sử và tranh chấp biển.
   • Victoria Lyon Bestor và Theodore Bestor (2014) khảo sát tài nguyên thủy sản; Jonathan Arias (2018) nghiên cứu khoáng sản đáy biển và năng lượng tái tạo.
   • Michael A. McDevitt và Dmitry Gorenburg (2013) phân tích vị trí chiến lược và an ninh hàng hải khu vực biển Nhật Bản; Habara Keiji (2011) với "Maritime Policy in Japan" phân tích cấu trúc kinh doanh và chính sách hàng hải của Nhật Bản.

3. Thực trạng các ngành kinh tế biển của Nhật Bản:

   • OECD (2016, 2021) đánh giá ngành công nghiệp đóng tàu và sản lượng thủy sản Nhật Bản; Bingquing Yang (2018) phân tích năng lực cạnh tranh đóng tàu Nhật Bản – Trung Quốc.
   • Al Karim Govindji (2018) và Guillaime Hennquin (2016) nghiên cứu điện gió ngoài khơi, năng lượng thủy triều và sóng biển; Irina Popescu và Toshihiko Ogushi (2013) cùng ấn phẩm VASEP (2020) phân tích hệ thống quản lý nghề cá.
   • Phan Chí Thành (2018) khảo sát chính sách năng lượng; Satoshi Watanabe và Tomoko Sakami (2019) chỉ ra thách thức tự nhiên và chi phí trong nuôi trồng thủy sản; Takafumi Sasaki (2020) phân tích vấn đề thiếu hụt và sử dụng lao động nước ngoài trong ngành thủy sản Nhật Bản.

4. Phát triển kinh tế biển Việt Nam:

   • Các công trình của Ban Tuyên giáo Trung ương (2013), Nguyễn Hồng Thao (2011), Nguyễn Văn Kim (2014), Trần Đình Thiên (2011), Bùi Tất Thắng (2007), Nguyễn Thanh Minh (2011), Hải Lam (2022), Hoàng Khắc Nam (2013), Nguyễn Bá Diến (2009) tập trung vào vị trí địa chiến lược của Biển Đông, tư duy kinh tế biển, an ninh chủ quyền và định hướng phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam.

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án định vị là công trình nghiên cứu hệ thống hóa toàn diện quá trình phát triển kinh tế biển của Nhật Bản từ khi ban hành Luật cơ bản về chính sách đại dương (2007) đến năm 2023, phân tích sâu 4 phân ngành trụ cột, nhận diện thành công và hạn chế, từ đó xây dựng các bài học kinh nghiệm và khuyến nghị chính sách trực tiếp cho việc triển khai Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và khung phân tích

Luận án tổng hợp các trường phái lý luận về kinh tế biển trên thế giới (quan điểm của Yang Jinsen 1984; Dương Kim Thâm, Lương Hải Tân, Hoàng Minh Lỗ 1990; Rahul Kumar 2020) và Việt Nam (Đào Duy Quát, Phạm Văn Linh 2008; Huỳnh Văn Thanh 2002; Bùi Tất Thắng 2007; Nghị quyết 36-NQ/TW).

Từ đó, tác giả xác lập khái niệm thống nhất:

Kinh tế biển là các hoạt động kinh tế thông qua việc sử dụng các nguồn lực của biển ở 3 phạm vi: ven bờ, mặt biển và đáy biển nhằm mang lại các lợi ích cho các chủ thể kinh tế phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia.

Về phát triển kinh tế biển:

Phát triển kinh tế biển là quá trình khai thác các nguồn lực của biển để phục vụ lợi ích của các nhóm chủ thể và quốc gia, đồng thời là quá trình hoàn chỉnh về chính sách, biện pháp, cơ cấu ngành kinh tế biển để đảm bảo khai thác nguồn lực biển một cách hiệu quả nhất nhưng vẫn hài hoà giữa bảo tồn và phát triển, ứng phó biến đổi khí hậu, nâng cao chất lượng cuộc sống và công bằng xã hội.

Khung lý thuyết của luận án xác định:

• 3 đặc điểm: (1) Phụ thuộc nhiều vào tài nguyên biển; (2) Có mối quan hệ tương hỗ với các ngành kinh tế nội địa; (3) Hướng tới phát triển bền vững và gắn liền với bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ.
• 5 vai trò: (1) Cung cấp thực phẩm, năng lượng và khoáng sản; (2) Mở rộng thương mại và hàng hải quốc tế; (3) Tạo việc làm và nâng cao sinh kế cư dân ven biển; (4) Nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương ven biển; (5) Mở rộng hợp tác kinh tế quốc tế.
• 5 nội dung cơ bản: (1) Hoạch định chính sách và chiến lược; (2) Phát triển các ngành mũi nhọn theo quy hoạch không gian biển; (3) Bảo vệ môi trường sinh thái; (4) Giữ vững an ninh quốc phòng; (5) Ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại và thiết lập cơ sở dữ liệu biển.
• Tiêu chí đánh giá: Giá trị sản xuất (GO), Giá trị gia tăng (VA), Tốc độ tăng trưởng, Doanh thu, Kim ngạch xuất nhập khẩu, Tỷ lệ việc làm, Đóng góp ngân sách nhà nước.
• Các nhân tố ảnh hưởng:
  • Nhân tố bên trong: Tài nguyên biển; Vị trí chiến lược; Trình độ phát triển kinh tế - xã hội; Nhu cầu và mục tiêu phát triển; Khả năng huy động nguồn lực (vốn, nhân lực, công nghệ, cơ chế chính sách).
  • Nhân tố bên ngoài: Môi trường kinh tế toàn cầu; Các hiệp định/thỏa thuận quốc tế; Biến đổi khí hậu; Môi trường an ninh - chính trị quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận tiếp cận liên ngành (kinh tế học, kinh tế ngành, thương mại quốc tế, quan hệ quốc tế, lịch sử, chính trị học) cùng các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phân tích hệ thống: Tiếp cận quá trình phát triển kinh tế biển của Nhật Bản theo phân đoạn thời gian từ năm 2007 và theo từng phân ngành.
• Phương pháp phân tích, so sánh và tổng hợp: So sánh các giai đoạn, các chính sách và đối sánh giữa Nhật Bản với Việt Nam.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (case-study): Khảo sát các mô hình dự án năng lượng tái tạo, quản lý nghề cá tại Nhật Bản.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Phỏng vấn các nhà khoa học, nhà quản lý tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Cục Thủy sản (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn).
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Sử dụng kết hợp phân tích định tính và định lượng (thống kê mô tả, phân kỳ lịch sử, tổng hợp chuỗi số liệu).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn bản pháp luật, chính sách của Nhật Bản: Luật cơ bản về chính sách đại dương năm 2007, các Kế hoạch cơ bản về chính sách đại dương các giai đoạn.
• Dữ liệu thống kê thứ cấp: Sách trắng Thủy sản, Sách trắng Năng lượng tái tạo, Sách trắng Du lịch của Chính phủ Nhật Bản; báo cáo của OECD, Liên Hợp Quốc, VASEP.
• Văn kiện, nghị quyết của Đảng và Nhà nước Việt Nam; báo cáo ngành của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Tổng cục Thống kê.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo 4 nhóm vấn đề: lý luận về kinh tế biển và quản trị đại dương; tiềm năng tài nguyên và chính sách biển của Nhật Bản; thực trạng các ngành kinh tế biển Nhật Bản; thực trạng và chiến lược kinh tế biển Việt Nam. Tác giả chỉ ra rằng các công trình hiện có chưa phân tích có hệ thống việc thực thi Luật cơ bản về chính sách đại dương của Nhật Bản từ năm 2007 đến nay dưới góc độ một khung chính sách tích hợp, đồng thời thiếu sự liên hệ, so sánh trực tiếp để rút ra bài học cho các nước đang phát triển như Việt Nam.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về phát triển kinh tế biển

Chương 2 hoàn thiện khung lý luận về phát triển kinh tế biển. Tác giả phân tích cấu trúc kinh tế biển gồm 3 không gian khai thác: vùng ven bờ, mặt biển và đáy biển. Chương này chuẩn hóa hệ thống khái niệm, xác lập 3 đặc điểm bản chất, 5 vai trò động lực, 5 nội dung quản lý nhà nước, hệ thống tiêu chí lượng hóa kết quả (GO, VA, tăng trưởng, ngân sách) và phân loại 9 nhân tố tác động (5 nhân tố bên trong và 4 nhân tố bên ngoài), làm hệ quy chiếu lý thuyết cho việc phân tích thực trạng ở Chương 3 và Chương 4.

Chương 3: Thực trạng phát triển kinh tế biển Nhật Bản giai đoạn 2007–2023

Chương 3 phân tích sâu thực trạng phát triển kinh tế biển của Nhật Bản:

1. Vị trí địa chiến lược và tiềm năng tài nguyên: Nhật Bản là quốc gia quần đảo gồm 4 quần đảo chính: Kuril (Chishima), Nhật Bản, Ryukyu và Izu-Ogasawara. Diện tích đất liền đạt 364.560 km² (xếp thứ 60 thế giới), diện tích lãnh hải 13.430 km², đường bờ biển dài 35.306 km và 80% dân số sống tại vùng ven biển. Mọi điểm địa lý tại Nhật Bản đều cách biển không quá 100 km.

Đặc điểm địa lý / Hạ tầng biển Nhật Bản	Dữ liệu thống kê trong văn bản
Diện tích đất liền	364.560 km²
Diện tích lãnh hải	13.430 km²
Chiều dài đường bờ biển	35.306 km
Tỷ lệ dân số sống tại vùng ven biển	80%
Tỷ lệ thương mại quốc tế qua cảng biển	99%
Tỷ lệ thương mại nội địa qua cảng biển	42%
Tỷ lệ hàng hóa nhập khẩu qua Biển Đông	88%

Hệ thống cảng biển giữ vai trò huyết mạch: 99% thương mại quốc tế và 42% thương mại nội địa được vận chuyển bằng đường biển. Các cảng biển quốc tế lớn gồm: Tokyo, Chiba, Yokohama, Shimizu, Nagoya, Osaka, Kobe, Hakata. Phân loại cảng biển phục vụ năng lượng chia thành các cảng tiếp nhận LNG cho tàu viễn dương (Hakodate, Okayama, Hachinohe, Takamatsu) và các cảng LNG ven bờ. Về địa chính trị, các vùng biển bao quanh Nhật Bản gồm Biển Nhật Bản, Biển Hoa Đông (nơi có tranh chấp quần đảo Senkaku), Biển Thái Bình Dương và tuyến vận tải qua Biển Đông (nơi 88% hàng hóa đến Nhật Bản đi qua). Thủ tướng Shinzo Abe năm 2007 đã đề xuất tầm nhìn Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở, phối hợp trong cơ chế Bộ Tứ Kim Cương (Nhật Bản, Mỹ, Ấn Độ, Australia).

2. Thể chế và chính sách đại dương: Luật cơ bản về chính sách đại dương (2007) thiết lập cơ chế chỉ đạo liên bộ ngành thuộc Văn phòng Nội các. Chính phủ Nhật Bản xây dựng các Kế hoạch cơ bản về chính sách đại dương định kỳ 5 năm một lần để phân bổ nguồn lực và điều chỉnh ưu tiên phát triển.

3. Thực trạng 4 ngành kinh tế biển trọng điểm:

   • Công nghiệp đóng tàu: Tái cơ cấu theo hướng công nghệ cao, nâng cao năng lực cạnh tranh với Trung Quốc và Hàn Quốc thông qua đóng tàu chuyên dụng, tàu chở LNG, tàu ngầm nghiên cứu và ứng dụng giải pháp tiết kiệm năng lượng.
   • Năng lượng tái tạo trên biển: Chuyển dịch cơ cấu năng lượng từ sau năm 1973 đến nay, đẩy mạnh đầu tư điện gió ngoài khơi (công nghệ móng cố định và móng nổi), năng lượng thủy triều và dòng hải lưu nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và giảm phát thải.
   • Nuôi trồng, đánh bắt và chế biến thủy sản: Áp dụng mô hình quản lý nghiêm ngặt theo Hạn ngạch đánh bắt toàn bộ cho phép (TAC), Nỗ lực toàn diện cho phép (TAE) và phân cấp quản lý thông qua Hợp tác xã Thủy sản địa phương (FCA). Sản lượng khai thác được theo dõi tại 5 vùng biển chính giai đoạn 1980–2020; cơ cấu xuất khẩu thủy sản giai đoạn 2005–2020 duy trì ổn định với các mặt hàng chủ lực (cá ngừ, cá ngừ vằn, cá mòi, cá thu, cua, mực, cá hồi).
   • Du lịch biển: Phát triển đồng bộ các vùng du lịch ven biển, thu hút lượng lớn khách du lịch quốc tế giai đoạn 1964–2022 (đặc biệt tăng trưởng mạnh đến năm 2019 trước khi chịu ảnh hưởng của đại dịch).

4. Đánh giá thành công và hạn chế:

   • Thành công: Thể chế quản lý biển tập trung, thống nhất; chính sách dài hạn và đồng bộ; trình độ khoa học công nghệ biển tiên tiến; kết hợp hiệu quả giữa khai thác kinh tế và bảo vệ môi trường sinh thái.
   • Hạn chế: Rủi ro thiên tai lớn (động đất, sóng thần, bão biển); tình trạng già hóa dân số làm suy giảm lực lượng lao động nghề cá và hàng hải, dẫn đến phụ thuộc vào lao động nước ngoài; chi phí đầu vào tăng cao; tồn tại tranh chấp chủ quyền tại một số vùng biển.

Chương 4: Bài học kinh nghiệm và khuyến nghị chính sách cho Việt Nam

Chương này phân tích thực trạng kinh tế biển Việt Nam, chỉ rõ các điểm nghẽn: hạ tầng cảng biển còn manh mún, khai thác thủy sản ven bờ quá mức, công nghiệp hỗ trợ biển yếu, ứng dụng khoa học công nghệ hạn chế.

Đối sánh tương đồng và khác biệt giữa hai quốc gia:

Tiêu chí so sánh	Nhật Bản	Việt Nam
Vị trí địa lý	Quốc gia quần đảo, tiếp giáp nhiều biển lớn	Quốc gia bán đảo, bờ biển dài hướng ra Biển Đông
Trình độ phát triển	Nền kinh tế phát triển, công nghệ biển cao	Nền kinh tế đang phát triển, công nghệ biển đang hoàn thiện
Hệ thống thể chế biển	Luật và Kế hoạch chính sách đại dương tập trung	Chiến lược biển 2030 (Nghị quyết 36-NQ/TW), luật chuyên ngành
Lực lượng lao động	Già hóa, thiếu hụt, phụ thuộc lao động nhập khẩu	Dồi dào nhưng thiếu nhân lực kỹ thuật chất lượng cao

Từ thực tiễn của Nhật Bản, tác giả rút ra 4 bài học kinh nghiệm cho Việt Nam:

1. Xây dựng thể chế và hệ thống chính sách: Cần ban hành khung pháp lý tích hợp, có cơ quan điều phối liên ngành tập trung về biển, ban hành kế hoạch hành động định kỳ 5 năm.
2. Phát triển bền vững và bảo tồn: Chuyển đổi mô hình quản lý ngư trường từ kiểm soát sản lượng sang quản lý hạn ngạch nghiêm ngặt (TAC, TAE), phát triển mô hình hợp tác xã nghề cá gắn với bảo vệ sinh thái.
3. Tự chủ và làm chủ công nghệ: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong đóng tàu, nuôi biển xa bờ, năng lượng tái tạo ngoài khơi và điều tra tài nguyên đáy biển.
4. Huy động nguồn lực và tăng cường hợp tác: Đa dạng hóa nguồn vốn (ngân sách, tư nhân, FDI), gắn kết phát triển kinh tế biển với quốc phòng - an ninh và tuân thủ luật pháp quốc tế (UNCLOS 1982).

Luận án đề xuất 4 nhóm khuyến nghị chính sách đối với Việt Nam đến năm 2030:

1. Hoàn thiện thể chế chính sách, rà soát và kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước thống nhất về biển và hải đảo.
2. Phát triển khoa học công nghệ biển và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ các ngành kinh tế biển.
3. Phát triển ngành nghề kinh tế biển có trọng điểm theo thứ tự ưu tiên: du lịch và dịch vụ biển; kinh tế hàng hải; khai thác dầu khí và khoáng sản biển; nuôi trồng và khai thác hải sản bền vững; công nghiệp ven biển; năng lượng tái tạo và các ngành kinh tế biển mới.
4. Tăng cường ứng dụng thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (chuyển đổi số, cơ sở dữ liệu biển tích hợp, viễn thám, trí tuệ nhân tạo) trong quản trị, dự báo và giám sát môi trường biển.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và chuẩn hóa khung phân tích về kinh tế biển và phát triển kinh tế biển trên cả 3 chiều không gian: ven bờ, mặt biển và đáy biển.
• Xác lập đồng bộ các tiêu chí đánh giá kết quả hoạt động kinh tế biển (GO, VA, tăng trưởng, việc làm, ngân sách) cùng hệ thống nhân tố tác động bên trong và bên ngoài trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện và cập nhật về quá trình triển khai Luật cơ bản về chính sách đại dương của Nhật Bản giai đoạn 2007–2023, làm rõ kinh nghiệm quản lý 4 ngành kinh tế then chốt: đóng tàu, năng lượng tái tạo, thủy sản và du lịch biển.
• Đúc kết các bài học có tính tương thích cao và đề xuất hệ thống giải pháp chính sách khả thi nhằm phục vụ thực hiện các mục tiêu của Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tiếp cận số liệu phân ngành năng lượng tái tạo và tài nguyên khoáng sản đáy biển của Nhật Bản chủ yếu thông qua các báo cáo thứ cấp, Sách trắng và tài liệu công bố của các tổ chức quốc tế; chưa có điều kiện khảo sát thực địa trực tiếp tại các cơ sở kinh tế biển của Nhật Bản.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu định lượng về tác động của các mô hình kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi năng lượng xanh trên biển; đánh giá chi tiết tính khả thi của việc thí điểm chuyển giao công nghệ điện gió ngoài khơi và mô hình hợp tác xã thủy sản kiểu Nhật Bản vào các tỉnh ven biển cụ thể của Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Cơ quan hoạch định chính sách: Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân 28 tỉnh, thành phố ven biển trong việc xây dựng quy hoạch không gian biển và kế hoạch hành động phát triển kinh tế biển.
  • Viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo: Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các ngành Kinh tế quốc tế, Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển, Hải dương học và Quan hệ quốc tế.
• Nội dung tham khảo trọng tâm: Khung lý luận và tiêu chí đánh giá kinh tế biển tại Chương 2; mô hình quản lý hạn ngạch nghề cá (TAC, TAE, FCA) và chính sách phát triển điện gió ngoài khơi của Nhật Bản tại Chương 3; hệ thống khuyến nghị phân nhóm ngành tại Chương 4.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luật cơ bản về chính sách đại dương của Nhật Bản được ban hành khi nào và có ý nghĩa gì?

Luật cơ bản về chính sách đại dương (Basic Act on Ocean Policy) được Nhật Bản ban hành năm 2007 (Đạo luật số 33). Đây là văn bản pháp lý nền tảng chuyển dịch tư duy phát triển của Nhật Bản sang mô hình "nhà nước đại dương", thiết lập cơ chế chỉ đạo tập trung thuộc Nội các và định kỳ 5 năm ban hành Kế hoạch cơ bản về chính sách đại dương để quản lý đồng bộ các ngành kinh tế, an ninh và môi trường biển.

2. Luận án khảo sát sâu thực trạng những ngành kinh tế biển nào của Nhật Bản?

Luận án tập trung khảo sát 4 ngành kinh tế biển trọng điểm: (1) Công nghiệp đóng tàu; (2) Năng lượng tái tạo trên biển (điện gió ngoài khơi, năng lượng thủy triều và dòng hải lưu); (3) Nuôi trồng, đánh bắt và chế biến thủy sản; (4) Phát triển du lịch biển.

3. Khái niệm kinh tế biển được luận án thống nhất tiếp cận theo những không gian nào?

Luận án tiếp cận kinh tế biển là tổng thể các hoạt động kinh tế thông qua việc sử dụng các nguồn lực của biển ở 3 phạm vi không gian: vùng ven bờ, mặt biển và đáy biển nhằm mang lại lợi ích cho các chủ thể kinh tế và phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia.

4. Nhật Bản quản lý và điều tiết ngành đánh bắt thủy sản bằng những công cụ chính sách nào?

Nhật Bản áp dụng kết hợp ba công cụ chính: Hạn ngạch đánh bắt toàn bộ cho phép (TAC - Total Allowable Catch), Nỗ lực toàn diện cho phép (TAE - Total Allowable Effort) và phân cấp quản lý cấp phép đánh bắt thông qua mạng lưới Hợp tác xã Thủy sản địa phương (FCA - Fisheries Cooperative Association).

5. Luận án đề xuất những nhóm khuyến nghị chính sách lớn nào cho Việt Nam đến năm 2030?

Tác giả đề xuất 4 nhóm khuyến nghị: (1) Hoàn thiện thể chế và bộ máy quản lý nhà nước thống nhất về biển; (2) Phát triển khoa học công nghệ biển và đào tạo nhân lực chất lượng cao; (3) Phát triển có trọng điểm các ngành kinh tế biển mũi nhọn theo thứ tự ưu tiên; (4) Ứng dụng thành tựu Cách mạng công nghiệp lần thứ tư trong quản lý, giám sát và khai thác biển.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Quang Huy đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển kinh tế biển và phân tích toàn diện quá trình thực thi chính sách đại dương của Nhật Bản giai đoạn 2007–2023. Công trình làm rõ những thành công về thể chế, công nghệ cũng như các thách thức về già hóa dân số và thiên tai mà kinh tế biển Nhật Bản đối mặt. Trên cơ sở đối sánh điều kiện thực tế, luận án đã đề xuất hệ thống bài học kinh nghiệm và giải pháp chính sách có giá trị thực tiễn nhằm thúc đẩy chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Thứ nhất, nghiên cứu về các vấn đề lý luận liên quan đến phát triển kinh tế biển: Lịch sử thế giới cận, hiện đại cho thấy hầu hết các cường quốc khi trỗi dậy đều vươn ra biển, khiến việc xây dựng sức mạnh trên biển đã trở thành quy luật phát triển của các quốc gia này. Quá trình phát triển thăng trầm nhiều thế kỷ qua của một loạt các cường quốc như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Pháp, Anh, Nga, Đức, Nhật và Mỹ cho thấy chiến lược biển của các quốc gia này đều được hình thành từ rất sớm với tầm nhìn dài hạn, coi biển là một lợi thế và một công cụ chiến lược quan trọng để tăng cường sự giàu có, quyền lực và ảnh hưởng quốc gia. Điều này không chỉ đúng đối với các cường quốc biển, mà còn đúng đối với các nước có quy mô biển nhỏ hơn như Chile, Thổ Nhĩ Kỳ, Hàn Quốc…và nhiều nước khác.

Trong nhiều công trình nghiên cứu, các vấn đề liên quan đến phát triển kinh tế biển đã được phân tích dưới nhiều góc cạnh khác nhau. Trong cuốn “Towards an ocean governance framework and national ocean policy for Peru” của Miriam Sara Repetto, thuộc United Nations, do quỹ The Nippon Foundation of Japan tài trợ năm 2005, các vấn đề chung về quản lý biển cấp quốc tế và cấp quốc gia đã được phân tích cụ thể. Theo tác giả, phát triển kinh tế biển của một quốc gia cần tuân thủ theo một hệ thống pháp lý, gồm luật pháp, hệ thống thể chế và các cơ chế thực hiện. Luật pháp ở đây bao gồm cả luật pháp quốc tế và luật pháp quốc gia.

Các khung khổ luật pháp chính sách đầy đủ sẽ đảm bảo cho việc quản lý biển phục vụ phát triển bền vững. Phát triển kinh tế biển quốc gia còn được đề cập đến trong nhiều tài liệu nước ngoài khác như: “Marine and coastal protected areas: a guide for 7 planners and managers”, tác giả Salm RV, Clark JR, Siirila E, NXB Switzerland and Cambridge năm 2000; hoặc “Integrated coastal and ocean management: concepts and practices” tác giả Cicin-Sain B, Knecht RW; NXB Island, Washington DC, năm 1998; hoặc “Linking marine protected areas to integrated coastal and ocean management: a review of theory and practice” của Bilina Cicin Sain và Stefano Belfiore, University of Deleware, USD, 2012. Ngoài ra, vấn đề này còn được thể hiện trong các tài liệu của Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS) và nhiều công ước khác của Tổ chức hàng hải quốc tế, Hội nghị môi trường và phát triển của Liên hợp quốc, Công ước đa dạng sinh học, Công ước khung của liên hợp quốc về biến đổi khí hậu, Chương trình hành động toàn cầu về môi trường biển từ các hoạt động trên đất liền. Trong cuốn “Blue growth: scenarious and drivers for sustainable growth from the oceans, seas and coast” của Uỷ ban châu Âu năm 2012, (EC Third Interim Report, 13/3/2012, Rottterdam/Brussels), các vấn đề chung về tăng trưởng xanh đã được phân tích kỹ lưỡng, trong đó có đề cập đến vai trò của các hoạt động kinh tế biển đối với tăng trưởng xanh và những lĩnh vực chủ yếu trong phát triển kinh tế biển nhằm mục đích bảo vệ an ninh biển và tăng cường tiềm lực của biển cả.

OECD năm 2016 xuất bản cuốn sách “The Ocean Economy in 2030”, Paris, 2016. Trong cuốn sách này, thuật ngữ “nền kinh tế đại dương” được đề cập đến như là một trụ cột cần thiết cho sự phát triển thịnh vượng của loài người. Cuốn sách đề cập đến các đặc điểm cơ bản của nền kinh tế đại dương, sự cần thiết phát triển kinh tế đại dương đến năm 2030, những thay đổi về môi trường biển và tác động của nó đến nền kinh tế đại dương, những nhân tố ảnh hưởng đến kinh tế đại dương, trong đó có cả nhân tố khoa học công nghệ, an ninh và kiềm chế xung đột và nhiều nhân tố khác. 8 Các tài liệu này phần nào cung cấp những luận cứ cho việc xây dựng khung lý thuyết về phát triển kinh tế biển, trong đó có những thông tin và luận cứ quan trọng về mặt khái niệm (kinh tế biển, kinh tế hàng hải, kinh tế đại dương), các hệ thống luật pháp chính sách để phát triển kinh tế biển, bao gồm kinh tế hàng hải, công nghiệp đóng tàu biển, công nghiệp hoá lọc dầu, nuôi trồng và đánh bắt thuỷ hải sản, phát triển du lịch biển….

Các tài liệu trong nước cũng bàn nhiều đến các vấn đề này. Trong cuốn sách “Phát triển kinh tế biển của Trung Quốc, Malaysia, Singapore và gợi ý chính sách cho Việt Nam”, tiến sĩ Lại Lâm Anh đã phân tích các khái niệm liên quan đến phát triển kinh tế biển, quản lý biển, những đặc điểm nổi bật và hạn chế của Trung Quốc, Malaysia, Singapore trong phát triển kinh tế biển, quản lý kinh tế biển, từ đó gợi ý các chính sách cho Việt Nam. Các chính sách được tác giả đề cập đến là phát triển các hệ thống cảng biển, vận tải biển, công nghiệp cảng biển, khai thác dầu khí và khoáng sản, du lịch biển. Bên cạnh đó, luận án tiến sĩ của Hà Thị Thanh Thuỷ “Cơ sở lý luận và thực tiễn để phát triển kinh tế du lịch biển ở Việt nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế” cũng hệ thống khái niệm kinh tế biển, kinh tế du lịch biển, vai trò của du lịch biển trong phát triển kinh tế biển.

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Bá Ninh với đề tài “Kinh tế biển ở các tỉnh Nam trung bộ Việt Nam trong hội nhập quốc tế” cũng tập trung phân tích sâu các vấn đề về kinh tế biển, vai trò của kinh tế biển đối với các quốc gia ven biển…Các công trình nghiên cứu trong nước đã phần nào làm rõ được một số khái niệm, vai trò, nội hàm của kinh tế biển, các chính sách cơ bản để phát triển kinh tế biển. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này mới chỉ tập trung chủ yếu ở một số vùng, địa phương và một số quốc gia trong khu vực, chưa có cách nhìn bao quát, tổng thể về vấn đề nghiên cứu của luận án. 9 Thứ hai, nghiên cứu tài nguyên và chính sách phát triển kinh tế biển ở Nhật Bản: Nhật Bản là quốc gia hải đảo, nghèo tài nguyên, đã từ lâu phụ thuộc nhiều vào các tuyến đường thương mại hàng hải qua eo biển Malacca và biển Đông để phát triển kinh tế. Do đó, bảo vệ tự do và an ninh hàng hải, hàng không ở biển luôn có tầm quan trọng đặc biệt đối với Nhật Bản.

Trong cuốn sách “Sea of Japan” do Bộ ngoại giao Nhật Bản xuất bản năm 2002, các thông tin về biển Nhật Bản đã được cung cấp đầy đủ, trong đó có những thông tin về lịch sử hình thành biển Nhật Bản, các vùng biển và đặc điểm của các vùng biển Nhật bản, một số vùng còn đang tranh chấp, các dạng bản đồ định hình biển Nhật Bản. Nghiên cứu về tài nguyên trong phát triển kinh tế biển Nhật Bản, các công trình nghiên cứu đã làm nổi bật các tài nguyên quan trọng của Nhật bản như các loài cá (Victoria Lyon Bestoer và Theodore Bestor, 2014), các tài nguyên khoáng sản dưới biển và các nguồn tài nguyên phát triển năng lượng tái tạo trên biển (Jonathan Arias, 2018). Tác giả Michael A McDevitt và Dmitry Gorenburg trong bài viết “The long littoral project: Sea of Japan: a maritime perspective on Indo – Pacific security”, đăng trên CNA strategic studies, 2013, đã phân tích vị trí chiến lược của vùng biển Nhật Bản, những tranh chấp của vùng biển này từ sau chiến tranh Lạnh, đặc biệt là những tranh chấp ở vùng đảo Kuril, Dokdo, Takeshima, vai trò của Mỹ trong việc phối hợp với Nhật Bản giải quyết tranh chấp, chính sách giữ gìn biển đảo của Nhật Bản kể từ sau chiến tranh lạnh. Năm 2007, Nhật Bản đề ra Kế hoạch cơ bản thực hiện chính sách đại dương (Basic Plan on Ocean Policy), Act No33, 2007, Japan.

Trong Kế hoạch này, Nhật Bản nhận thức “Phát triển và sử dụng các đại dương là điều kiện cơ bản và cấp thiết để phát triển kinh tế, xã hội, đảm bảo sự đa dạng hệ sinh thái, bảo vệ môi trường biển để đáp ứng nhu cầu sinh tồn của con người”. Kế 10 hoạch này đã đề ra các biện pháp cơ bản liên quan đến biển, trong đó có cả các biện pháp thuộc lĩnh vực kinh tế, xã hội, an ninh, môi trường, công nghệ…Nhật Bản cũng đề ra tầm nhìn về một nhà nước đại dương, đảm bảo sự giàu có và thịnh vượng thông qua phát triển và sử dụng đại dương, có các biện pháp cụ thể để bảo vệ các vùng biển của mình, tăng cường hợp tác quốc tế trong thực hiện chính sách đại dương. Đây là một văn bản tài liệu quan trọng, cung cấp các chính sách, chiến lược biển cụ thể của Nhật Bản. Tuy nhiên, vì là tài liệu gốc, nên cuốn sách chưa có những quan điểm, đánh giá về hiệu quả của chiến lược biển Nhật Bản đối với quốc gia này và đối với các nước láng giềng và thế giới.

Trong bài viết “Maritime Policy in Japan” (2011), tác giả Habara Keiji đã phân tích các vấn đề hiện tại mà Nhật Bản đang phải đối mặt trong ngành kinh tế biển, đồng thời phân tích những lợi thế và cấu trúc kinh doanh của ngành kinh tế biển, vai trò của biển đối với phát triển kinh tế của Nhật Bản. Bài viết được đăng trên tạp chí Journal of maritime research, số 1, trang 65- 84, Nhật Bản. Thứ ba, nghiên cứu về thực trạng phát triển kinh tế biển của Nhật Bản Các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước nghiên cứu về thực trạng phát triển kinh tế biển của Nhật Bản rất đa dạng. OECD năm 2016 phát hành ấn phẩm “Peer Review of the Japanese shipbuilding Industry”, cho rằng Nhật Bản có tiềm năng trong phát triển các ngành công nghiệp đóng tàu, công nghiệp hàng hải và đã ban hành nhiều chính sách phát triển các ngành công nghiệp này nhằm tăng cường canh tranh quốc tế.

Nghiên cứu của Bingquing Yang (2018) đã phân tích ngành công nghiệp hàng hải và đóng tàu Nhật Bản có sự phát triển tương đối hiệu quả và khả năng cạnh tranh tốt với Trung Quốc. Jonathan Arias trong ấn phẩm “Solar energy, energy storage and virtual power plants in Japan”, tác giả đã phân tích các tiềm năng, chính sách trong phát triển năng lượng tái tạo trên biển của Nhật Bản, những thách thức rủi ro 11 do động đất, sóng thần trong phát triển năng lượng tái tạo. Số liệu của các trang web của chính phủ Nhật Bản đã giúp Nghiên cứu sinh có thêm các luận cứ để đánh giá thực trạng phát triển một số ngành công nghiệp tái tạo trên biển của Nhật Bản.