Khóa luận tốt nghiệp về phát triển du lịch cộng đồng tại vườn quốc gia Cúc Phương

Khóa luận tốt nghiệp phân tích phát triển du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, đề xuất giải pháp bền vững cho ngành du lịch địa phương.

• Tác giả: Hoàng Thị Hương
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Văn Hóa Du Lịch
• Đề tài: Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương
• Loại tài liệu: Khóa Luận

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DU LỊCH VÀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
• 1.1. Khái niệm chung
• 1.1.1. Khái niệm du lịch sinh thái
• 1.1.2. Khái niệm du lịch cộng đồng
• 1.1.3. Khái niệm Vườn Quốc Gia
• 1.2. Vai trò và đặc điểm của du lịch cộng đồng
• 1.2.1. Vai trò của du lịch cộng đồng
• 1.2.2. Đặc điểm của du lịch cộng đồng
• 2. CHƯƠNG 2: TIỀM NĂNG VÀ THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG DU LỊCH CỘNG ĐỒNG Ở VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG Ở VQG CÚC PHƯƠNG
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương

Du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương là một hình thức phát triển du lịch bền vững, kết hợp giữa bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế địa phương. Du lịch cộng đồng không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người dân mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và văn hóa bản địa. Cúc Phương, với sự đa dạng sinh học và cảnh quan thiên nhiên phong phú, là một địa điểm lý tưởng cho loại hình du lịch này. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động du lịch là rất quan trọng, giúp họ nhận thức được giá trị của bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Lợi ích của du lịch cộng đồng

Du lịch cộng đồng mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng địa phương. Đầu tiên, nó tạo ra việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Thứ hai, du lịch sinh thái giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và bảo tồn văn hóa. Cuối cùng, sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động du lịch giúp họ trở thành những người bảo vệ tài nguyên, từ đó tạo ra một môi trường du lịch bền vững. Như một nhà nghiên cứu đã nói: "Lợi ích của cộng đồng phải được đảm bảo để phát triển du lịch bền vững".

II. Tình hình hiện tại của du lịch cộng đồng tại Cúc Phương

Hiện tại, du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương đang gặp nhiều thách thức. Mặc dù có tiềm năng lớn, nhưng sự tham gia của cộng đồng địa phương vẫn còn hạn chế. Nhiều người dân chỉ tham gia vào những khâu không quan trọng trong chuỗi giá trị du lịch. Điều này dẫn đến việc lợi ích kinh tế không được phân chia công bằng và không thường xuyên. Hơn nữa, việc quản lý và điều phối giữa các bên tham gia chưa hiệu quả, làm giảm chất lượng sản phẩm du lịch. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao sự tham gia của cộng đồng và cải thiện chất lượng dịch vụ.

2.1. Những thách thức trong phát triển du lịch cộng đồng

Một trong những thách thức lớn nhất là việc thiếu sự phối hợp giữa các bên liên quan. Quản lý du lịch tại Cúc Phương cần được cải thiện để đảm bảo rằng lợi ích từ du lịch được chia sẻ công bằng giữa cộng đồng và các nhà đầu tư. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức của người dân về du lịch bền vững và bảo tồn thiên nhiên cũng là một yếu tố quan trọng. Nếu không có sự tham gia tích cực của cộng đồng, tài nguyên thiên nhiên sẽ bị khai thác một cách không bền vững, dẫn đến những tác động tiêu cực đến môi trường.

III. Giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại Cúc Phương

Để phát triển du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương, cần có một chiến lược tổng thể và đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường giáo dục môi trường cho cộng đồng địa phương, giúp họ hiểu rõ hơn về giá trị của bảo tồn thiên nhiên và văn hóa bản địa. Thứ hai, cần xây dựng các chương trình hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho người dân để họ có thể tham gia vào hoạt động du lịch một cách chủ động. Cuối cùng, việc phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương sẽ thu hút du khách và tạo ra nguồn thu ổn định cho cộng đồng.

3.1. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Để tăng cường sự tham gia của cộng đồng, cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân. Việc tạo ra các mô hình hợp tác giữa cộng đồng và các doanh nghiệp du lịch sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động. Hơn nữa, cần có các chính sách khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động du lịch, từ đó tạo ra một môi trường du lịch bền vững và có trách nhiệm. Như một chuyên gia đã nhấn mạnh: "Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định cho sự thành công của du lịch cộng đồng".

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Phát triển du lịch bền vững gắn liền với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường sinh thái là xu thế tất yếu của ngành du lịch hiện đại. Du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng chỉ có thể phát triển hiệu quả khi giải quyết thỏa đáng mối quan hệ hữu cơ giữa việc khai thác tài nguyên và chia sẻ lợi ích với cộng đồng cư dân bản địa – những chủ thể trực tiếp quản lý và gắn bó lâu đời với các vùng di sản tự nhiên.

Vườn Quốc gia Cúc Phương là đơn vị bảo tồn thiên nhiên đầu tiên của Việt Nam, sở hữu nguồn tài nguyên đa dạng sinh học phong phú cùng các giá trị lịch sử, khảo cổ và văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Mường. Tuy nhiên, hoạt động khai thác du lịch tại đây còn bộc lộ nhiều bất cập trong quản lý và phân chia lợi ích. Sự tham gia của cộng đồng địa phương chủ yếu mang tính tự phát, việc làm bấp bênh, trong khi đất canh tác nông nghiệp ngày càng thu hẹp để phục vụ mục đích du lịch. Các nghiên cứu trước đây về Cúc Phương phần lớn tập trung ca ngợi cảnh quan thiên nhiên hoặc khảo cứu lịch sử - văn hóa thuần túy mà chưa đi sâu tìm hiểu vai trò, thực trạng sinh kế và tác động của hoạt động du lịch đến đời sống của cư dân bản địa. Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Văn hóa Du lịch với đề tài "Phát triển du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc gia Cúc Phương" được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống thực tiễn này.

Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ sở khảo cứu các nguồn tài nguyên du lịch, đề tài hướng đến mục tiêu xây dựng phương hướng phát triển du lịch cộng đồng tại vùng đệm hài hòa với công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại Vườn Quốc gia Cúc Phương và phát triển kinh tế - xã hội địa phương, góp phần nâng cao đời sống dân cư và bảo vệ môi trường.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận tổng quan về du lịch và du lịch cộng đồng.
2. Nghiên cứu tiềm năng và hiện trạng hoạt động du lịch tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, phát hiện những tồn tại, hạn chế cần tháo gỡ.
3. Đề xuất phương hướng và hệ thống giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc gia Cúc Phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tiềm năng và hiện trạng hoạt động du lịch gắn với cộng đồng dân cư địa phương tại Vườn Quốc gia Cúc Phương.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Vườn Quốc gia Cúc Phương bao gồm cả phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (vùng lõi) và các xã thuộc vùng đệm trên địa bàn 3 tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Hòa Bình.
• Phạm vi nội dung: Hoạt động phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc gia Cúc Phương.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập khung lý luận dựa trên các định nghĩa và nguyên tắc chuẩn mực về du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và vườn quốc gia từ các tổ chức chuyên môn trong nước và quốc tế:

• Khái niệm du lịch sinh thái: Trích dẫn định nghĩa ban đầu của Hector Ceballos-Lascurain (1987), định nghĩa của Hiệp hội Du lịch Sinh thái Quốc tế (TIES), và khái niệm thống nhất tại Hội thảo "Xây dựng chiến lược quốc gia về phát triển Du lịch sinh thái" tại Việt Nam (1999).
• Khái niệm và mô hình du lịch cộng đồng: Vận dụng quan điểm của ASEAN, phân tích của các chuyên gia văn hóa - du lịch trong nước, cùng mô hình tuần hoàn thể hiện mối quan hệ tương hỗ giữa tài nguyên thiên nhiên, hành động cộng đồng, động cơ khuyến khích và thu nhập do Tổ chức Bảo vệ Thiên nhiên Hoang dã xác lập.
• Khái niệm Vườn Quốc gia: Sử dụng tiêu chuẩn phân loại của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN) và quy chế quản lý rừng đặc dụng theo pháp luật Việt Nam.

Tác giả vận dụng phối hợp 5 phương pháp nghiên cứu thực địa và phân tích chuyên ngành:

1. Phương pháp thu thập và xử lý số liệu: Thu thập tài liệu thứ cấp từ các công trình nghiên cứu, báo cáo chuyên đề và số liệu thống kê hành chính.
2. Phương pháp nghiên cứu khảo sát thực tế: Quan sát, đánh giá hiện trạng tài nguyên tự nhiên, cơ sở hạ tầng, tuyến điểm du lịch tại vùng lõi và các bản làng vùng đệm.
3. Phương pháp điều tra xã hội học: Phỏng vấn, điều tra mẫu về điều kiện kinh tế - xã hội, trình độ học vấn, cơ cấu lao động và nguyện vọng tham gia du lịch của cư dân bản địa.
4. Phương pháp phân tích hiệu quả kinh tế: Đánh giá doanh thu du lịch, cơ cấu nguồn thu và đóng góp kinh tế của các phân khúc khách.
5. Phương pháp xử lý thông tin: Tổng hợp, phân loại, so sánh và đối chiếu các nguồn dữ liệu nhằm rút ra các kết luận khoa học.

Nguồn dữ liệu sử dụng trong nghiên cứu:

• Số liệu thống kê khí tượng giai đoạn 1992–2002 tại Trạm khí tượng Cúc Phương.
• Báo cáo số liệu quản lý của Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cúc Phương và Trung tâm Du lịch sinh thái và Giáo dục môi trường (cập nhật đến tháng 4/2011).
• Số liệu thống kê dân số, lao động của Phòng Thống kê các xã Cúc Phương, Kỳ Phú và các huyện liên quan (khảo sát năm 2007 và 2010).
• Các văn bản pháp lý thành lập và phê duyệt Luận chứng kinh tế - kỹ thuật Vườn Quốc gia Cúc Phương.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về du lịch và du lịch cộng đồng

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng (DLCĐ), khẳng định du lịch cộng đồng là phương thức phát triển lấy người dân địa phương làm chủ thể, vừa trực tiếp quản lý, cung cấp dịch vụ, vừa tham gia bảo tồn tài nguyên và hưởng lợi công bằng. Tác giả phân tích 6 điều kiện hình thành và phát triển DLCĐ: tính đặc trưng của tài nguyên, sự tham gia rộng rãi của cộng đồng, cơ chế chính sách của Nhà nước và chính quyền địa phương, nguồn cầu thị trường, sự trợ giúp của các tổ chức phi chính phủ (NGOs), và mối liên kết với các doanh nghiệp lữ hành.

Chương này cũng tổng hợp các loại hình du lịch cộng đồng đặc trưng đang được triển khai trên thực tế:

Loại hình du lịch cộng đồng	Hình thức thể hiện cụ thể
Chuyên đề đặc biệt	Quan sát chim và động vật quý hiếm; xem lan rừng và thực vật; tìm hiểu cây thuốc bản địa; học nghề thủ công mỹ nghệ; thưởng thức văn hóa dân gian bản địa.
Du lịch mạo hiểm	Đi bộ dã ngoại (trekking); chèo thuyền vượt thác ghềnh; bơi lặn; leo núi; quan sát động vật hoang dã ban đêm.
Du lịch làng, bản	Trải nghiệm lưu trú tại nhà dân (homestay), cùng ăn, cùng ở, cùng sinh hoạt; tham quan bản làng bằng phương tiện thô sơ hoặc đi bộ.
Du lịch sinh thái nông nghiệp	Tham quan trang trại, đồn điền cây trồng; trải nghiệm canh tác nông nghiệp, đánh bắt thủy sản cùng nông dân; sinh hoạt ngoài trời tại nông thôn.
Du lịch trên sông	Du thuyền tham quan cảnh quan kênh rạch, vùng ngập nước; tham gia hoạt động chèo thuyền và nghỉ đêm trên tàu thuyền.
Giao lưu văn hóa	Thưởng thức và tham gia các hoạt động biểu diễn nghệ thuật dân gian (hát múa, cồng chiêng); tìm hiểu tri thức và tập quán bản địa.

Tác giả chỉ ra xu hướng gia tăng trách nhiệm của du khách quốc tế đối với môi trường và cộng đồng bản địa thông qua các dẫn chứng nghiên cứu: 60% du khách Mỹ sẵn sàng chi trả thêm để mua tour của các đơn vị bảo vệ văn hóa lịch sử; du khách Anh, Úc chấp nhận trả thêm đến 1.500 USD cho các cơ sở lưu trú có chính sách bảo vệ môi trường địa phương; du khách quốc tế tại Sa Pa sẵn sàng trả phí tham quan gấp 4–5 lần nếu nguồn thu được tái đầu tư cho cộng đồng.

---

Chương 2: Tiềm năng và thực trạng hoạt động du lịch cộng đồng ở VQG Cúc Phương

Chương 2 cung cấp bức tranh toàn diện về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và thực trạng hoạt động du lịch tại Vườn Quốc gia Cúc Phương.

1. Lịch sử hình thành và cơ cấu lãnh thổ: Vườn Quốc gia Cúc Phương được hình thành từ Quyết định số 72/TTg ngày 07/07/1962 (khu rừng cấm quy mô ban đầu 20.000 ha), chuyển hạng thành Vườn Quốc gia theo Quyết định số 18/QĐ-LN ngày 08/01/1966. Đến ngày 09/05/1988, Quyết định số 139/CT của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng chính thức phê duyệt Luận chứng kinh tế - kỹ thuật xác lập tổng diện tích Vườn là 22.200 ha, phân bổ trên địa bàn 16 xã thuộc 4 huyện của 3 tỉnh:

Tỉnh	Huyện	Diện tích thuộc VQG (ha)
Ninh Bình	Nho Quan	11.350
Thanh Hóa	Thạch Thành	5.880
Hòa Bình	Yên Thủy và Lạc Sơn	5.000
Tổng cộng	4 huyện (16 xã)	22.200

Vùng lõi có 4 thôn nằm hoàn toàn bên trong (thôn Đồi, Biện Đông, Biện Tây, bản Khanh) và 5 thôn có một phần diện tích nằm trong phân khu bảo vệ (Nội Thành, Thống Nhất, Nghéo, Nga 1, Nga 2).

2. Tiềm năng tự nhiên và nhân văn:

• Địa chất - địa hình: Hình thành từ vận động tạo sơn Kimeri cách đây khoảng 260 triệu năm, địa hình karst nhiệt đới với đỉnh cao nhất 636m, hệ thống hang động khảo cổ tiêu biểu như Động Người Xưa (chứa di chỉ người tiền sử 12.000 năm), hang Con Moong, động Phò Mã Giáng, động Trăng Khuyết; phát hiện hóa thạch bò sát răng phiến (Placodontia) niên đại 200–230 triệu năm.
• Khí hậu - thủy văn: Nhiệt độ bình quân 22,5°C, độ ẩm trung bình gần 85%, lượng mưa bình quân 1.681 mm/năm. Hệ thống sông Bưởi, sông Ngang, suối cạn karst và hồ Yên Quang.
• Đa dạng sinh học: 1.983 loài thực vật bậc cao (chiếm 17,27% tổng số loài thực vật cả nước), nhiều cây đại thụ cổ thụ ngàn năm (cây Chò xanh cao 45m chu vi 25m, cây Sấu bạnh vè cao 10m, cây Đăng, cây Vù hương); 89 loài thú, 307 loài chim, 110 loài bò sát và lưỡng cư, 65 loài cá, 1.899 loài côn trùng. Loài Voọc mông trắng đặc hữu quý hiếm được chọn làm biểu tượng của Vườn.
• Đặc điểm dân cư vùng đệm: Hai dân tộc chủ yếu là người Mường và người Kinh. Người Mường chiếm tỷ lệ áp đảo tại huyện Lạc Sơn (90,3%) và Yên Thủy (64,05%), trong khi người Kinh tập trung đông tại Nho Quan (88,1%). Trình độ học vấn của người lao động còn thấp (khoảng 40% chỉ đạt trình độ trung học cơ sở).

Chỉ số hành chính - dân số	Xã Cúc Phương	Xã Kỳ Phú
Dân số (người)	2.640	4.950
Diện tích (km²)	123,7	57,0
Mật độ dân số (người/km²)	21	87

3. Thực trạng hoạt động du lịch và cơ sở vật chất:

• Thị trường khách: Năm 2010, Vườn đón 83.200 lượt khách (74.800 khách nội địa, 9.400 khách quốc tế). Học sinh, sinh viên chiếm tỷ trọng áp đảo 60%–70% lượng khách nội địa, tập trung đông vào dịp lễ, hè và cuối tuần.
• Cơ cấu doanh thu: Nguồn thu tăng trưởng qua các năm, chủ yếu đến từ vé tham quan và dịch vụ phòng nghỉ. Khách quốc tế chỉ chiếm 7%–10% tổng lượng khách nhưng đóng góp tới xấp xỉ 40% tổng doanh thu của Vườn.
• Cơ sở lưu trú: Tổng cộng 67 phòng với sức chứa 332 chỗ nghỉ, phân bổ tại 3 cụm: Cổng Vườn, khu Hồ Mạc và khu trung tâm Bống, bao gồm 4 nhà sàn tập thể truyền thống của người Mường (sức chứa 40 người/nhà).
• Nguồn nhân lực trực tiếp: Trung tâm Du lịch sinh thái và Giáo dục môi trường có 35 nhân sự (8 biên chế, 21 hợp đồng không thời hạn, 6 hợp đồng công việc và 5 lao động thuê khoán).

Trình độ chuyên môn	Số lượng (người)	Cơ cấu chuyên ngành đào tạo
Đại học	9	Lâm nghiệp (5), Kinh tế (2), Du lịch (1), Ngoại ngữ (1)
Trung cấp	10	Lâm nghiệp (9), Du lịch (1)
Sơ cấp & phổ thông	16	Nghiệp vụ buồng, bàn, bếp, hướng dẫn và lao động phổ thông
Tổng cộng	35	(Tỷ lệ được đào tạo đúng chuyên ngành du lịch rất thấp)

• Sự tham gia của cộng đồng: Có khoảng hơn 200 hộ gia đình tham gia cung ứng các dịch vụ ăn uống, lưu trú nhà dân, chở khách, hướng dẫn và bán hàng lưu niệm. Hoạt động du lịch giúp cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao thu nhập và nhận thức môi trường, nhưng cũng làm nảy sinh mặt trái: ô nhiễm rác thải, tiếng ồn quá tải mùa cao điểm, nguy cơ xói mòn thuần phong mỹ tục, lối sống thương mại hóa làm phai nhạt tình làng nghĩa xóm và phát sinh tệ nạn xã hội.

---

Chương 3: Định hướng một số giải pháp phát triển du lịch cộng đồng ở VQG Cúc Phương

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng, chương 3 đề xuất định hướng và hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm phát triển du lịch cộng đồng bền vững:

• Quy hoạch và phát triển không gian du lịch: Giảm tải cho phân khu bảo vệ nghiêm ngặt ở vùng lõi (trung tâm Bống); chuyển hướng luồng khách sang tuyến điểm du lịch cộng đồng tại các bản Mường thuộc vùng đệm (khu vực xóm Voọc ven sông Bưởi, bản Khanh, hồ Yên Quang).
• Đa dạng hóa sản phẩm du lịch: Khai thác các tuyến đi bộ dã ngoại gắn với trải nghiệm văn hóa bản Mường (múa cồng chiêng, ẩm thực dân tộc, dệt thổ cẩm, chèo mảng trên sông Bưởi) và tour chuyên đề ngắm chim, bò sát, cây thuốc.
• Nâng cao năng lực và đào tạo nguồn nhân lực: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng nghiệp vụ du lịch, ngoại ngữ, thuyết minh sinh thái và kỹ năng ứng xử cho cư dân địa phương; tận dụng các dự án đào tạo từ các tổ chức bảo tồn như FFI, SAPIO.
• Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng: Thiết lập quy chế phối hợp minh bạch giữa Ban Quản lý Vườn, doanh nghiệp lữ hành và người dân địa phương; trích một phần doanh thu từ phí tham quan và lưu trú để tái đầu tư vào quỹ phát triển cộng đồng và hỗ trợ hạ tầng nông thôn.
• Tăng cường xúc tiến, quảng bá và quản lý môi trường: Đẩy mạnh tiếp thị hình ảnh du lịch cộng đồng Cúc Phương tới thị trường khách quốc tế; kiểm soát nghiêm ngặt sức chứa tại các điểm tham quan nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến hệ sinh thái rừng đặc dụng.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

• Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện các số liệu thực chứng về tự nhiên và kinh tế - xã hội tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, bao gồm diện tích 22.200 ha trải trên 16 xã, hiện trạng phân bố của 1.983 loài thực vật và hàng ngàn loài động vật quý hiếm.
• Làm rõ cấu trúc thị trường khách du lịch: năm 2010 đạt 83.200 lượt khách, trong đó phân khúc học sinh, sinh viên chiếm 60%–70% tổng khách nội địa; phân khúc khách quốc tế chiếm 7%–10% về quy mô nhưng đóng góp đến 40% doanh thu.
• Xác định điểm nghẽn then chốt về nguồn nhân lực du lịch tại Vườn: chỉ có 2/35 nhân sự được đào tạo đúng chuyên ngành Du lịch (1 đại học, 1 trung cấp), 40% lao động địa phương chỉ có trình độ học vấn THCS, gây trở ngại lớn cho việc chuyên nghiệp hóa dịch vụ.

Hệ thống giải pháp đề xuất

• Đề xuất mô hình liên kết ba bên (Ban Quản lý Vườn Quốc gia – Doanh nghiệp lữ hành – Cộng đồng dân cư địa phương) nhằm thiết lập cơ chế phân phối lợi ích công bằng và tạo sinh kế thay thế việc khai thác lâm sản trái phép.
• Định hướng chuyển dịch không gian dịch vụ từ vùng lõi ra các xã vùng đệm (Cúc Phương, Kỳ Phú, Thạch Lâm), khai thác văn hóa dân tộc Mường và cảnh quan ven sông Bưởi để giảm áp lực cho phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn

Tác giả tự xác định khóa luận đã mang lại đóng góp mới về góc độ tiếp cận: thay vì chỉ tập trung vào tài nguyên sinh học thuần túy hoặc miêu tả cảnh quan như các công trình trước đó, đề tài đặt cộng đồng cư dân bản địa làm trọng tâm nghiên cứu, phân tích trực tiếp tác động hai chiều giữa hoạt động du lịch và đời sống kinh tế - văn hóa của người dân vùng đệm Cúc Phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Khảo sát thực địa và dữ liệu điều tra xã hội học chủ yếu tập trung sâu vào hai xã vùng đệm tiếp giáp cổng Vườn là xã Cúc Phương và Kỳ Phú, cùng một số bản thuộc vùng lõi (bản Khanh). Số liệu phân tích kinh tế - xã hội tại các xã thuộc địa phận tỉnh Thanh Hóa và Hòa Bình chưa đồng đều do phạm vi địa bàn rộng và điều kiện tiếp cận khó khăn.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần mở rộng phạm vi điều tra liên vùng tới toàn bộ 16 xã thuộc vùng đệm; nghiên cứu đánh giá định lượng sức chứa du lịch (carrying capacity) cho từng tuyến điểm sinh thái nhạy cảm; xây dựng mô hình liên kết tour du lịch cộng đồng liên tỉnh kết nối tuyến Cúc Phương – Pù Luông (Thanh Hóa) – Mai Châu (Hòa Bình).

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên chuyên ngành Du lịch, Văn hóa học, Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên và Môi trường; cán bộ nghiên cứu tại các viện quy hoạch du lịch và lâm nghiệp.
• Giá trị thực tiễn cho các nhà quản lý: Cung cấp tài liệu tham khảo cho Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cúc Phương, chính quyền các huyện Nho Quan, Thạch Thành, Yên Thủy, Lạc Sơn trong việc lập đề án phát triển du lịch sinh thái gắn với xóa đói giảm nghèo vùng đệm.
• Giá trị kế thừa: Phần tổng quan lý luận về các nguyên tắc, loại hình du lịch cộng đồng (Chương 1) và hệ thống dữ liệu thống kê kiểm kê tài nguyên tự nhiên, cơ sở vật chất, lao động (Chương 2) là nguồn tư liệu thứ cấp chuẩn xác cho các nghiên cứu tiếp sau.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Ranh giới và diện tích quản lý của Vườn Quốc gia Cúc Phương được quy định như thế nào theo văn bản pháp lý chính thức?
Theo Quyết định số 139/CT ngày 09/05/1988 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng phê duyệt Luận chứng kinh tế - kỹ thuật, Vườn Quốc gia Cúc Phương có tổng diện tích là 22.200 ha, phân bổ trên địa giới hành chính của 3 tỉnh: huyện Nho Quan (Ninh Bình) chiếm 11.350 ha, huyện Thạch Thành (Thanh Hóa) chiếm 5.880 ha, và các huyện Yên Thủy, Lạc Sơn (Hòa Bình) chiếm 5.000 ha. Toàn bộ khu vực liên quan đến 16 xã vùng đệm và có 4 thôn nằm trọn vẹn trong vùng lõi.

2. Đội ngũ nhân lực quản lý du lịch tại Vườn Quốc gia Cúc Phương bộc lộ hạn chế gì về chuyên môn?
Số liệu thống kê tại Trung tâm Du lịch sinh thái và Giáo dục môi trường cho thấy trong tổng số 35 cán bộ, nhân viên, có 9 người có trình độ đại học và 10 người có trình độ trung cấp nhưng phần lớn tốt nghiệp chuyên ngành Lâm nghiệp (5 đại học, 9 trung cấp). Toàn bộ đơn vị chỉ có 1 người tốt nghiệp đại học chuyên ngành Du lịch và 1 người có bằng trung cấp Du lịch. Đội ngũ thiếu hụt nghiêm trọng nhân sự được đào tạo bài bản về ngoại ngữ, quản trị kinh doanh du lịch và kỹ năng nghiệp vụ du lịch chuyên nghiệp.

3. Khảo sát thị trường khách du lịch tại Cúc Phương cho thấy sự chênh lệch nào giữa tỷ trọng lượng khách và tỷ trọng doanh thu?
Số liệu giai đoạn 2007–2010 chỉ ra rằng du khách nội địa chiếm đa số (năm 2010 đạt 74.800/83.200 lượt khách, tương đương gần 90%), chủ yếu là học sinh, sinh viên tham quan đi về trong ngày với mức chi tiêu thấp. Ngược lại, du khách quốc tế chỉ chiếm từ 7% đến 10% tổng lượng khách nhưng đóng góp tới xấp xỉ 40% tổng doanh thu của Vườn nhờ thời gian lưu trú dài hơn và nhu cầu sử dụng dịch vụ chuyên sâu cao hơn.

4. Những dự án phát triển nào tại địa bàn có tác động trực tiếp đến tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng tại Cúc Phương?
Khóa luận chỉ ra ba dự án lớn tác động đến địa bàn: (1) Dự án mở cơ sở đón khách thứ 2 tại xóm Voọc (Thanh Hóa) thuộc dự án liên kết DLCĐ Pù Luông – Cúc Phương do Tổ chức FFI tài trợ; (2) Dự án mở rộng vùng nguyên liệu của Nhà máy mía đường Việt – Đài giúp nâng cấp hạ tầng giao thông tại các thôn vùng đệm (từ thôn Bãi Cả đến thôn Sấm 3); (3) Dự án phát triển du lịch sinh thái 30 năm của Công ty Du lịch và Bảo tồn SAPIO phối hợp với Arena, hỗ trợ đào tạo chuyên môn cho 50–150 thanh niên địa phương từ 18–30 tuổi.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Hường là công trình nghiên cứu toàn diện và có giá trị thực tiễn về mô hình phát triển du lịch cộng đồng tại Vườn Quốc gia Cúc Phương. Nghiên cứu đã phân tích sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn di sản sinh thái rừng mưa nhiệt đới và phát triển sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số vùng đệm. Hệ thống số liệu thống kê chi tiết cùng các kiến nghị về cơ chế phân chia lợi ích, đào tạo nhân lực và chuyển dịch không gian dịch vụ cung cấp luận cứ khoa học tin cậy cho công tác quản trị du lịch bền vững tại các khu bảo tồn thiên nhiên ở Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về du lịch và du lich cộng đồng - Chương 2: Tiềm năng và thực trạng hoạt động du lịch cộng đồng ở Vườn Quốc Gia Cúc Phương - Chương 3: Định hướng một số giải pháp phát triển du lịch cộng đồng ở VQG Cúc phương Sinh viªn: Hoµng ThÞ H-êng -4- Líp: VHL301 Ph¸t triÓn du lÞch céng ®ång t¹i v-ên Quèc gia Cóc Ph-¬ng CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DU LỊCH VÀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1.1 Khái niệm chung 1.1 Khái niệm du lịch sinh thái Trong những năm qua, DLST đã trở thành một lĩnh vực phát triển nhanh nhất của nghành du lịch với tốc độ phát triển nhanh gấp 3 lần cả nghành du lịch xét về tổng thể. Đồng thời DLST cũng đang dần được cộng đồng địa phương và bản địa nhìn nhận như một công cụ quan trọng để nâng cao mức sống một cách bền vững, bảo tồn văn hoá và đa dạng sinh học. Nếu như lịch sử ngành lữ hành nói riêng và ngành du lịch trên thế giới nói chung được đánh dấu bằng sự kiện nhà du lịch và kinh tế người Anh Thomas Cook đã tổ chức chuyến tham quan đặc biệt bằng tàu hoả từ Leicester đến Lafburoy với chặng đường dài 12 dặm cho 570 khách đi dự hội nghị năm 1841 thì quan niệm về loại hình du lịch sinh thái được ra đời muộn sau này. Năm 1987 khái niệm đầu tiên về du lịch sinh thái mới được Hector Ceballos- Lascurain đưa ra tương đối hoàn chỉnh về khái niệm DLST đó là: “Du lịch sinh thái là du lịch đến những khu vực tự nhiên còn ít bị thay đổi, với những mục đích đặc biệt: nghiên cứu, tham quan,với ý thức trân trọng thế giới hoang dã và những giá trị văn hoá được khám phá”.

Mặc dù có chung những quan niệm cơ bản về DLST ,song căn cứ vào những đặc thù và mục tiêu phát triển, mỗi quốc gia, mỗi tổ chức quốc tế đều phát triển những định nghĩa riêng về DLST. Theo hiệp hội du lịch sinh thái quốc tế: “Du lịch sinh thái là việc đi lại có trách nhiệm tới các khu vực thiên nhiên mà bảo tồn được môi trường và cải thiện phúc lợi cho người dân địa phương”. Khái niệm DLST cho đến nay vẫn còn được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau còn nhiều điểm chưa thống nhất, nhiều cuộc hội thảo chuyên đề được tổ chức với sự tham gia của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nghành đã đưa ra những khái niệm khác nhau về du lịch sinh thái. Trong cuộc hội thảo “Xây dựng chiến lược quốc gia về phát triển Du lịch sinh thái” tại Việt Nam năm 1999, khái niệm du lịch sinh thái mới có sự thống nhất bước đầu: “Du lịch sinh thái là loại Sinh viªn: Hoµng ThÞ H-êng -5- Líp: VHL301 Ph¸t triÓn du lÞch céng ®ång t¹i v-ên Quèc gia Cóc Ph-¬ng hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hoá bản địa, gắn với giáob dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương”.2 Khái niệm du lịch cộng đồng 1.1 du lịch cộng đồng –.

Sinh viªn: Hoµng ThÞ H-êng -6- Líp: VHL301 Ph¸t triÓn du lÞch céng ®ång t¹i v-ên Quèc gia Cóc Ph-¬ng ASEAN: ,. Du lịch sinh thái nhấn mạnh và đề cao yếu tố giáo dục, nâng cao ý thức con người trong vấn đề bảo vệ, bảo tồn thiên nhiên và bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa do con người tạo ra. Du lịch bền vững hướng đến việc quản lý các nguồn tài nguyên sao cho các nhu cầu kinh tế xã hội đều được thỏa mãn trong khi vẫn duy trì được bản sắc văn hóa, các đặc điểm sinh thái, sự đa dạng sinh học và hệ thống hỗ trợ đời sống. Sinh viªn: Hoµng ThÞ H-êng -7- Líp: VHL301 Ph¸t triÓn du lÞch céng ®ång t¹i v-ên Quèc gia Cóc Ph-¬ng.

Quan niệm trên nhấn mạnh đến vai trò chính của người dân địa phương trong vấn đề phát triển du lịch ngay trên địa bàn họ quản lý. Tiến sĩ – Kiến trúc sư Dương Đình Hiển – : "Chúng ta phải hiểu ý nghĩa của du lịch cộng đồng ở cả hai khía cạnh: Thứ nhất là khai thác được các giá trị văn hoá bản địa. Thứ hai là tạo được công ăn việc làm, cải thiện thu nhập, nâng cao được đời sống của cộng đồng và có ý nghĩa lớn trong xoá đói giảm nghèo. Để Sinh viªn: Hoµng ThÞ H-êng -8- Líp: VHL301 Ph¸t triÓn du lÞch céng ®ång t¹i v-ên Quèc gia Cóc Ph-¬ng thành công được điều này, chúng ta phải quan tâm đến lợi ích cộng đồng đầu tiên, từ đó phát huy giá trị của văn hoá bản địa để phục vụ du khách".

Mục đích của DLCĐ là khai thác hợp lý, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo tồn các di sản, văn hoá, nâng cao đời sống cộng đồng, xoá đói giảm nghèo, tạo ra thu nhập cho người dân bên cạnh việc mang lại doanh thu cho du lịch ngày càng tăng. Đồng thời, khuyến khích sự tham gia của CĐĐP với sự tự nguyện giúp họ chủ động hơn, tôn trọng và có trách nhiệm đối với tài nguyên du lịch. Tổ chức bảo vệ thiên nhiên hoang dã đưa ra khái niệm mối quan hệ giữa nguồn tài nguyên và hoạt động du lịch, cộng đồng trong phát triển du lịch dựa vào cộng đồng là: Sơ đồ : Mối quan hệ giữa tài nguyên và hành động DLCĐ. Tài nguyên tự nhiên và văn hoá Hành động Thu nhập Các động cơ khuyến khích (Nguồn : Tổ chức bảo vệ tài nguyên hoang dã) Mô hình trên cho thấy mối quan hệ giữa nguồn tài nguyên và hành động của cộng đồng, có ý nghĩa rất lớn trong phát triển DLCĐ.

Có tài nguyên du lịch là đối tượng thu hút khách du lịch tạo thu nhập cho cộng đồng và khách họ tham gia các hoạt động bảo tồn, bảo vệ tài nguyên môi trường và ngược lại tài nguyên môi trường tốt sẽ hấp dẫn khách du lịch tới tham quan. Nói một cách khác đây là vòng tuần hoàn trong phát triển du lịch cộng đồng.3 Khái niệm Vườn Quốc Gia Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) đã đưa ra định nghĩa khá hoàn chỉnh về VQG như sau: VQG là một vùng tương đối rộng nơi có một vài Sinh viªn: Hoµng ThÞ H-êng -9- Líp: VHL301 Ph¸t triÓn du lÞch céng ®ång t¹i v-ên Quèc gia Cóc Ph-¬ng hệ sinh thái không bị thay đổi về mặt vật chất do sự khai phá và xâm chiếm của con người, nơi có loài động động vật, thực vật, các sinh cảnh, các đặc điểm hình thái, địa mạo có sức thu hút đặc biệt xét về mặt khoa học, giáo dục và giải trí hay là nơi có cảnh đẹp thiên nhiên hùng vĩ. Nơi có những người có thẩm quyền cao nhất của đất nước đã triển khai những biện pháp ngăn ngừa hoặc xoá bỏ càng sớm càng tốt sự khai thác và xâm chiếm của con người trên toàn bộ khu vực và thành công trong việc buộc con người tôn trọng các đặc điểm sinh thái, địa mạo hoặc thẩm mĩ của khu vực, vì những đặc điểm này dẫn đến việc chọn khu vực làm địa điểm thành lập vườn. Nơi du khách được phép vào tham quan, dưới những điều kiện nhất định để đáp ứng được nguyện vọng, cũng như các mục đích về giáo dục văn hoá.

Việc thành lập VQG và các khu bảo tồn nhằm mục tiêu chính trong bảo tồn đa dạng sinh học và tính toàn vẹn lãnh thổ, phục vụ nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường, tạo môi trường du lịch. VQG phải đảm bảo được sẽ tạo điều kiện cho các thế hệ hiện nay và mai sau thưởng thức được những gì mà VQG mang lại. Như vậy VQG là những địa bàn phù hợp cho du lịch sinh thái.2 Vai trò và đặc điểm của du lịch cộng đồng 1.1 Vai trò của du lịch cộng đồng Một nhà nghiên cứu đã từng nói: Tình bạn và đồng minh không tồn tại vĩnh viễn mà chỉ có lợi ích là tồn tại vĩnh viễn. Do vậy, ngành du lịch muốn khai thác tài nguyên, phát triển hoạt động du lịch tại địa phương thì lợi ích của người dân nơi đây cũng phải được đảm bảo.

Chính vì thế, một trong những nguyên tắc để phát triển bền vững là không thể tách rời CĐĐP tại điểm du lịch đó ra khỏi hoạt động du lịch. Bởi chính họ mới là chủ nhân của những vùng đất, là người chủ thực sự hiểu rõ, sống cùng, gắn bó và dựa vào thiên nhiên và văn hoá bản địa. Họ là những người bảo vệ, tôn tạo các giá trị văn hoá bản địa và tự nhiên của nơi diễn ra hoạt động du lịch. “ Nhìn từ góc độ kinh tế và môi trường, nếu không có sự tham gia của người dân, nguồn tài nguyên, làm cơ sở cho du lịch, sẽ có thể dần dần bị huỷ hoại và không đầu tư được nữa”.

Sinh viªn: Hoµng ThÞ H-êng -10- Líp: VHL301 Ph¸t triÓn du lÞch céng ®ång t¹i v-ên Quèc gia Cóc Ph-¬ng Đối với cộng đồng địa phương, ít ai hiểu rõ về DLST, DLCĐ như thế nào. Hầu hết, vì cuộc sống mưu sinh mà vô tình họ trở thành một trong những phần quan trọng của hoạt động du lịch. Việc huy động tối đa sự tham gia của người dân địa phương vào các hoạt động du lịch như: Hướng dẫn viên, cung cấp các dịch vụ, sản xuất và bán hàng lưu niệm, đáp ứng chỗ nghỉ cho khách… Thông qua đó sẽ tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho cộng đồng địa phương từ đó cuộc sống của người dân sẽ ít bị phụ thuộc hơn vào khai thác tự nhiên. Để người dân nhận thấy lợi ích của việc bảo vệ các nguồn tài nguyên để dễ dàng quy trách nhiệm đối với mỗi thành viên.

Đòi hỏi việc huy động sự tham gia của CĐĐP không chỉ dừng lại ở những công việc trên mà cần đánh giá vai trò của họ lên tầm cao hơn, ngang bằng… bởi những lý do: Người dân địa phương là người sinh ra và lớn lên tồn tại trên vùng đất, họ sẽ là người hiểu rõ hơn ai hết về mảnh đất đó. Từ những kinh nghiệm, học hỏi, chia sẻ lẫn nhau giữa người dân địa phương và người làm du lịch, sẽ cùng hoạch định, có những giải pháp có thể can thiệp thích hợp vì lợi ích chung.