Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến vấn đề nghiên cứu 1. Giáo viên trung học cơ sở Luật Giáo dục 2019 qui định “Nhà giáo giảng dạy ở cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, cơ sở giáo dục khác, giảng dạy trình độ sơ cấp, trung cấp gọi là giáo viên; nhà giáo giảng dạy từ trình độ cao đẳng trở lên gọi là giảng viên” [52]. Giáo viên phổ thông là Nhà giáo giảng dạy ở cơ sở giáo dục phổ thông.
Giáo viên trung học cơ sở là Nhà giáo giảng dạy, giáo dục trong nhà trường trung học cơ sở, trường liên cấp có cấp trung học cơ sở: bao gồm Hiệu trưởng, phó Hiệu trưởng và giáo viên trong trường THCS. Đội ngũ giáo viên Đội ngũ: Từ điển Bách khoa Việt Nam đã định nghĩa: “Đội ngũ là khối đông người cùng chức năng hoặc nghề nghiệp được tập hợp và tổ chức thành một lực lượng” hoặc “Đội ngũ là tập hợp gồm một số đông người cùng chức năng, nhiệm vụ hoặc nghề nghiệp hợp thành lực lượng hoạt động trong hệ thống” [60]. Đội ngũ giáo viên Có nhiều cách tiếp cận khác nhau, nhưng nhìn chung khái niệm đội ngũ đều được hiểu chung là: Một nhóm người được tổ chức và tập hợp thành một lực lượng để thực hiện một hay nhiều chức năng, có thể cùng hay không cùng nghề nghiệp nhưng đều có chung một mục đích nhất định. Khi đề cập đến đội ngũ giáo viên, một số tác giả đã nêu lên quan niệm: “đội ngũ giáo viên là những chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục, họ nắm vững tri thức, hiểu biết dạy học và giáo dục như thế nào và có khả năng cống hiến toàn bộ sức lực và tài năng của họ đối với giáo dục” [45, tr.
Đối với các tác giả Việt Nam vấn đề này được quan niệm: “Đội ngũ giáo viên trong ngành giáo dục là một tập thể người, bao gồm CBQL, giáo viên và nhân 16 Luan van viên, nếu chỉ đề cập đến đặc điểm của ngành thì đội ngũ đó chủ yếu là đội ngũ giáo viên và đội ngũ quản lý giáo dục” [50, tr. Từ những quan niệm đã nêu trên của các tác giả trong và ngoài nước, ta có thể hiểu đội ngũ giáo viên như sau: Đội ngũ giáo viên là một tập hợp những người làm nghề dạy học - Giáo dục, được tổ chức thành một lực lượng, cùng chung một nhiệm vụ, có đầy đủ các tiêu chuẩn của một nhà giáo, cùng thực hiện các nhiệm vụ và được hưởng các quyền lợi theo Luật Giáo dục và các luật khác được Nhà nước quy định. Từ những phân tích trên, có thể quan niệm đội ngũ giáo viên THCS là những người làm công tác giảng dạy - giáo dục trong trường THCS, có cùng nhiệm vụ giáo dục, rèn luyện học sinh THCS, giúp các em hình thành và phát triển nhân cách theo mục tiêu giáo dục đã xác định cho cấp học. Theo quan điểm hệ thống, tập hợp các giáo viên của một trường THCS nhất định được gọi là đội ngũ giáo viên của trường THCS đó.
Đây là một hệ thống mà mỗi thành tố trong đó có mối quan hệ lẫn nhau, bị ràng buộc bởi những cơ chế xác định. Vì lẽ đó mỗi tác động vào các thành tố đơn lẻ của hệ thống vừa có ý nghĩa cục bộ vừa có ý nghĩa trên toàn thể với toàn bộ hệ thống. Phát triển nguồn nhân lực giáo dục - Phát triển nguồn nhân lực: Về phát triển nguồn nhân lực (Human resources development) có nhiều cách tiếp cận khác nhau. UNESCO sử dụng khái niệm phát triển nguồn nhân lực dưới góc độ hẹp là làm cho toàn bộ sự lành nghề của dân cư luôn luôn phù hợp trong mối quan hệ phát triển của đất nước.
Các nhà kinh tế có quan niệm phát triển nguồn nhân lực gần với quan niệm của UNESCO là phải gắn với phát triển sản xuất và chỉ nên giới hạn phát triển nguồn nhân lực trong phạm vi phát triển kĩ năng lao động và thích ứng với yêu cầu về việc làm [61]. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) cho rằng phát triển nguồn nhân lực không chỉ chiếm lĩnh trình độ lành nghề hoặc bao gồm cả vấn đề đào tạo nói chung mà còn là phát triển năng lực và sử dụng năng lực đó của con người để phát triển tiến tới có việc làm hiệu quả, cũng như thoả mãn nghề nghiệp và cuộc sống cá nhân.Mặc dù có 17 Luan van sự diễn đạt khác nhau, song có một điểm chung nhất của tất cả các định nghĩa là đều coi phát triển nguồn nhân lực là quá trình nâng cao năng lực của con người về mọi mặt để tham gia một cách hiệu quả vào quá trình phát triển quốc gia [30]. Phát triển nguồn nhân lực là quá trình phát triển thể lực, trí lực, khả năng nhận thức và tiếp thu kiến thức tay nghề, tính năng động xã hội và sức sáng tạo của con người; nền văn hóa; truyền thống lịch sử… Do đó, phát triển nguồn nhân lực đồng nghĩa với quá trình nâng cao năng lực xã hội và tính năng động xã hội của nguồn nhân lực về mọi mặt: thể lực, nhân cách đồng thời phân bố, sử dụng và phát huy có hiệu quả nhất năng lực đó để phát triển đất nước [22]. - Phát triển nguồn nhân lực trong các cơ sở giáo dục: Phát triển nguồn nhân lực trong các cơ sở giáo dục là quá trình quy hoạch, xây dựng, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên làm cho đội ngũ này tăng tiến cả về số lượng lẫn chất lượng đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ phát triển của các cơ sở giáo dục [23, tr.
Phát triển đội ngũ GV trên cơ sở kết hợp giữa phấn đấu cá nhânh của giáo viên và sự quan tâm của các cơ sở giáo dục, chính quyền. Việc xem sự phát triển đội ngũ GV không chỉ đề cập tới sự biến đổi theo hướng tăng thêm đơn thuần về số lượng, chất lượng mà còn phải tính đến việc đáp ứng ngày càng phát triển của xã hộ đối với sự đổi mới và phát triển của toàn bộ sự nghiệp giáo dục. Vì vậy, vấn đề phát triển đôi ngũ GV đã thu hút sự quan tâm lớn của các nhà khoa học, nhà quản lý. Với những các tiếp cận khác nhau, các công trình khoa học quản lý giáo dục đã chỉ ra vai trò, nội dung, phương thức, điều kiện phát triển đội ngũ giáo viên, trong đó có một số tác giả đáng chú ý sau đây [23].Scchiffer: “Các chương trình phát triển đội ngũ GV cần tạo ra sự biến đổi của cá nhân giáo viên, tuy nhiên bản thân điều này chưa đảm bảo được sự hoàn thiện của các cơ sở giáo dục bởi điều đó đòi hỏi phải có sự phối hợp giữa sư thay đổi của nhà trường với sựu thay đổi của giáo viên”.
Vì vậy muốn đạt hiệu quả trong quá trình phát triển đội ngũ GV cần phải chú ý đến nhu cầu và kế hoạch của nhà trường, sự phát triển của xã hội [45]. 18 Luan van Theo PiPer (1993): Phát triển đội ngũ giáo viên là công cụ mạnh nhất của công tác phát triển nhà trường. Nó tập trung và các biện pháp nhằm đạt được các mục tiêu trong tương lai và gắn chặt với việc lập kế hoạch chiến lược. Theo đó phát triển đội ngũ giáo viên phải trên cơ sở kết hợp giữa phấn đấu cá nhân của giáo viên và sựu quan tâm của nhà trường, của Nhà nước [45].
Phát triển đội ngũ GV là quá trình quy hoạch, xây dựng, bồi dưỡng đội ngũ GV làm cho đội ngũ này tăng tiến theo chiều hướng: Bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đực, tác phong, phong cách sư phạm mẫu mực; trình độ chuyên môn sư phạm đáp ứng nhu cầu học tập và phát triển của xã hội, tư duy sáng tạo, năng lực nghiên cứu khoa học và khả năng vận dụng vào thực tiễn đạt hiệu quả; đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, bảo đảm sự chuyển tiếp và vững vàng giữa cac thế hệ nhằm thực hiện thắng lợi của các cơ sở giáo dục. Phát triển đội ngũ giáo viên trung học cơ sở Sự phát triển đội ngũ giáo viên THCS được hiểu là quá trình biến đổi làm cho số lượng, cơ cấu và chất lượng luôn vận động đi lên trong mối quan hệ hỗ trợ bổ sung lẫn nhau tạo nên thế cân bằng, bền vững [23, tr. Phát triển đội ngũ giáo viên THCS là một bộ phận của phát triển nguồn lực con người hay còn gọi là phát triển nguồn nhân lực [23]. Phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục được thể hiện trong các mặt: Một là, phát triển đội ngũ giáo viên THCS là xây dựng đội ngũ giáo viên THCS, làm cho đội ngũ đó được biến đổi theo chiều hướng đi lên, xây dựng đội ngũ đủ về số lượng, từng bước nâng cao chất lượng, đồng bộ về cơ cấu.
Hai là, thực hiện tốt tất cả các khâu từ việc quy hoạch, tuyển chọn, sử dụng hợp lý, đào tạo, bồi dưỡng, đánh giá, sàng lọc đội ngũ giáo viên THCS. Đó là quá trình làm cho đội ngũ nâng cao trình độ chuyên môn, trình độ chính trị, năng lực quản lý, có phẩm chất tốt, có trí tuệ và tay nghề thành thạo, nhằm giúp họ hoàn thành tốt vai trò, nhiệm vụ của người GV THCS. Ba là, con người với tư cách là tiềm lực của sự phát triển GD&ĐT, phát triển xã hội, cải tạo xã hội, làm cho chất lượng cuộc sống ngày càng cao hơn. Như vậy, 19 Luan van phát triển đội ngũ giáo viên THCS là phát triển sao cho đảm bảo số lượng (đảm bảo định mức lao động), nâng cao chất lượng đội ngũ nhằm giúp họ hoàn thành tốt vai trò, nhiệm vụ của người GV THCS [23].
Chất lượng của đội ngũ giáo viên THCS được hiểu trên bình diện gồm có chất lượng và số lượng. Số lượng luôn gắn chặt với chất lượng, chất lượng bao hàm số lượng. Khi xem xét đến chất lượng đội ngũ giáo viên THCS cần phải xét các mặt: - Số lượng đội ngũ: Cơ cấu phù hợp. - Chất lượng đội ngũ: gồm phẩm chất chính trị và năng lực chuyên môn, nghiệp vụ.
Một đội ngũ được đánh giá là có chất lượng khi đội ngũ đó đủ về số lượng, đảm bảo chất lượng và đồng bộ về cơ cấu. Phát triển đội ngũ giáo viên THCS theo chuẩn nghề nghiệp đáp ứng nhu cầu đổi mới hiện nay Khái niệm Chuẩn có thể được định nghĩa như sau: Chuẩn là hệ thống các yêu cầu cơ bản được cụ thể bằng các tiêu chuẩn, tiêu chí cụ thể nhằm đạt được một mục tiêu nhất định nào đó. Chuẩn nghề nghiệp: Chuẩn nghề nghiệp là thước đo năng lực nghề nghiệp.