Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục mầm non giữ vị trí nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, đóng vai trò quyết định đối với việc hình thành thể chất, trí tuệ và nhân cách của trẻ trong giai đoạn vàng của cuộc đời. Trong giai đoạn 2016-2017, toàn huyện Long Hồ có 19 trường mầm non (gồm 18 trường công lập và 01 trường tư thục) với 197 nhóm/lớp, chăm sóc và giáo dục 6.485 trẻ. Địa phương đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận khi tỷ lệ huy động trẻ nhà trẻ đạt 30%, mẫu giáo đạt trên 87%, riêng trẻ 5 tuổi vào mẫu giáo đạt 100%, hoàn thành vững chắc mục tiêu phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em 5 tuổi.

Tuy nhiên, giáo dục mầm non huyện Long Hồ đang đối mặt với bài toán nan giải về nguồn nhân lực. Tình trạng thiếu hụt cục bộ từ 30 đến 40 giáo viên mầm non diễn ra thường xuyên mỗi năm học. Áp lực này càng gia tăng khi địa phương triển khai học 2 buổi/ngày cho trẻ 5 tuổi và thành lập Trường Mầm non Khu Công nghiệp Hòa Phú nhằm đáp ứng nhu cầu gửi trẻ của hàng nghìn công nhân. Bên cạnh áp lực số lượng, chất lượng và cơ cấu đội ngũ còn bộc lộ nhiều bất cập; tỷ lệ giáo viên trẻ mới ra trường chiếm tỷ trọng lớn nhưng còn hạn chế về kinh nghiệm thực tế và kỹ năng sư phạm tích hợp.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng đội ngũ và công tác quản lý phát triển giáo viên mầm non theo Chuẩn nghề nghiệp tại 18 trường mầm non công lập huyện Long Hồ từ năm học 2015-2016 đến năm 2018. Trên cơ sở đó, đề tài xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao tỷ lệ giáo viên đạt trình độ trên chuẩn từ mức 75,1% lên trên 85%, từng bước giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu hụt giáo viên, bảo đảm 100% trẻ mầm non được thụ hưởng môi trường giáo dục an toàn, chất lượng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết quản lý nguồn nhân lực trong giáo dục và lý thuyết phát triển nhân cách nghề nghiệp của người giáo viên. Vận dụng quan điểm của các học giả như Piper và Menges, phát triển đội ngũ giáo viên được nhìn nhận là công cụ chiến lược hàng đầu thúc đẩy sự tiến bộ của nhà trường, hướng đến sự phát triển toàn diện về cả phẩm chất, năng lực cá nhân lẫn hiệu năng tập thể.

Nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi: Giáo viên mầm non, Đội ngũ giáo viên mầm non, Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non và Phát triển đội ngũ giáo viên. Trong đó, Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non được quy định cụ thể tại Quyết định số 02/2008/QĐ-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, bao gồm hệ thống các yêu cầu thuộc 3 lĩnh vực cơ bản: Phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống; Kiến thức chuyên môn; và Kỹ năng sư phạm. Phát triển đội ngũ giáo viên mầm non theo chuẩn nghề nghiệp là quá trình quản lý có chủ đích nhằm đảm bảo đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu (độ tuổi, thâm niên, trình độ đào tạo, địa bàn) và nâng cao chất lượng toàn diện theo định mức tại Thông tư liên tịch số 06/2015/TTLT-BGDĐT-BNV.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp (báo cáo thống kê của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Long Hồ giai đoạn 2014-2017) và nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra thực địa. Khảo sát thực trạng được tiến hành trên mẫu gồm 120 khách thể, bao gồm 30 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn và chuyên viên phụ trách học mầm non) cùng 90 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 18 trường mầm non công lập trên địa bàn huyện.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng thuận tiện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các trường mầm non thuộc vùng trung tâm thị trấn, các xã nông thôn và 04 xã cù lao đặc thù. Đề tài sử dụng bộ công cụ điều tra gồm 3 mẫu phiếu hỏi chuyên biệt dành cho cán bộ quản lý và giáo viên, kết hợp phỏng vấn sâu chuyên gia và nghiên cứu hồ sơ chuyên môn. Phương pháp thống kê toán học (tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm định tương quan Pearson và phân tích tỷ lệ phần trăm) được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác mức độ đạt chuẩn cũng như đánh giá tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý. Toàn bộ quá trình nghiên cứu và khảo sát thực địa được triển khai trong vòng 8 tháng, từ tháng 8 năm 2017 đến tháng 3 năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích số liệu thực trạng đội ngũ giáo viên mầm non huyện Long Hồ ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, trình độ chuyên môn của đội ngũ có bước chuyển biến vượt bậc về tỷ lệ đào tạo. Năm học 2014-2015, toàn huyện có 279 giáo viên với 100% đạt chuẩn và 60,67% trên chuẩn (169 giáo viên). Đến năm học 2016-2017, quy mô đội ngũ tăng lên 361 giáo viên, duy trì 100% đạt chuẩn, trong đó tỷ lệ trên chuẩn (trình độ cao đẳng, đại học sư phạm) đạt 75,1% (271 giáo viên).

Thứ hai, tốc độ gia tăng số lượng giáo viên chưa theo kịp tốc độ phát triển quy mô trường lớp. Số trẻ mầm non ra lớp tăng nhanh từ 4.973 trẻ (177 lớp) năm học 2014-2015 lên 6.485 trẻ (197 lớp) năm học 2016-2017, dẫn đến tình trạng thiếu hụt trung bình 30 đến 40 giáo viên mỗi năm học so với định mức 2,2 giáo viên/lớp học 2 buổi/ngày theo quy định hiện hành.

Thứ ba, kết quả đánh giá theo Chuẩn nghề nghiệp có sự chênh lệch rõ rệt giữa các lĩnh vực. Lĩnh vực phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống đạt mức đánh giá xuất sắc cao nhất với trên 95% giáo viên được xếp loại tốt. Tuy nhiên, ở lĩnh vực kiến thức và kỹ năng sư phạm, có khoảng 18,5% giáo viên còn lúng túng trong việc thiết kế hoạt động tích hợp, ứng dụng công nghệ thông tin và tổ chức môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm.

Thứ tư, cơ cấu đội ngũ theo thâm niên bộc lộ sự mất cân đối. Tỷ lệ giáo viên trẻ có tuổi nghề dưới 5 năm chiếm trên 35%, đầy nhiệt huyết nhưng thiếu kinh nghiệm xử lý tình huống sư phạm thực tế, trong khi lực lượng giáo viên cốt cán giàu kinh nghiệm phân bố không đồng đều giữa các xã vùng ven và các xã cù lao.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nêu trên bắt nguồn từ sự gia tăng dân số cơ học và quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế mạnh mẽ tại địa phương với sự mở rộng của Khu Công nghiệp Hòa Phú (gần 130 ha, tổng vốn đầu tư hơn 438 tỷ đồng). Cơ sở vật chất của ngành giáo dục mầm non dù được quan tâm đầu tư cải tạo 9 trường nhưng toàn huyện mới có 5/18 trường công lập đạt Chuẩn quốc gia (tỷ lệ 27,78%), gây áp lực lớn lên sĩ số trên lớp và định mức lao động của giáo viên.

Toàn bộ bức tranh phân hóa năng lực và tương quan thực trạng có thể được minh họa trực quan thông qua bảng cơ cấu trình độ đào tạo và biểu đồ phân phối điểm đánh giá chuẩn nghề nghiệp 3 lĩnh vực. So sánh với các nghiên cứu quản lý giáo dục cùng thời kỳ tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, huyện Long Hồ có ưu thế về tỷ lệ chuẩn hóa văn bằng nhưng gặp thách thức tương tự về kỹ năng thực hành và chính sách giữ chân nhà giáo. Việc đánh giá giáo viên tại một số đơn vị còn mang tính hình thức, nể nang, chưa thực sự trở thành động lực thôi thúc giáo viên tự học và tự hoàn thiện nghề nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý trọng tâm:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và năng lực chỉ đạo thực hiện Chuẩn nghề nghiệp. Phòng Giáo dục và Đào tạo chủ trì phối hợp với Ban giám hiệu 18 trường mầm non tổ chức 100% các đợt tập huấn chuyên đề, quán triệt sâu sắc mục đích, tiêu chí Chuẩn nghề nghiệp theo Quyết định 02/2008/QĐ-BGDĐT ngay trong học kỳ 1 hàng năm.

Thứ hai, hoàn thiện công tác quy hoạch mạng lưới và đổi mới quy trình tuyển dụng giáo viên. Ủy ban nhân dân huyện Long Hồ chỉ đạo Phòng Nội vụ và Phòng Giáo dục và Đào tạo xây dựng đề án tuyển dụng bổ sung 30 đến 40 giáo viên mầm non/năm cho giai đoạn 2018-2020. Tiêu chí tuyển dụng ưu tiên ứng viên tốt nghiệp đại học, cao đẳng chính quy chuyên ngành sư phạm mầm non, bảo đảm bố trí tối đa 2,2 giáo viên/lớp mẫu giáo học 2 buổi/ngày.

Thứ ba, đa dạng hóa các hình thức bồi dưỡng năng lực chuyên môn và kỹ năng sư phạm. Ban giám hiệu và tổ chuyên môn các trường tăng cường tổ chức bồi dưỡng thường xuyên theo cụm trường, tập trung vào kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin, phương pháp giáo dục tích hợp và kỹ năng sơ cấp cứu ban đầu. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ giáo viên đạt mức xuất sắc về kỹ năng sư phạm lên trên 85% trước năm 2020.

Thứ tư, tối ưu hóa phân công lao động gắn với chính sách tạo động lực và cải thiện môi trường làm việc. Hiệu trưởng các trường thực hiện phân công công việc khoa học theo mô hình bố trí một giáo viên giàu kinh nghiệm kèm cặp một giáo viên trẻ mới ra trường. Đồng thời, các trường phối hợp với Công đoàn cơ sở thực hiện đầy đủ chế độ phụ cấp thu hút, khen thưởng công bằng, minh bạch, phấn đấu nâng chỉ số hài lòng về môi trường làm việc của giáo viên lên trên 90% trong giai đoạn 3 năm tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo và Ủy ban nhân dân cấp huyện. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và số liệu thực chứng giúp các nhà quản lý hoạch định quy hoạch mạng lưới 18 trường mầm non, cân đối chỉ tiêu biên chế tuyển dụng và xây dựng chính sách hỗ trợ đội ngũ nhà giáo tại các địa bàn khó khăn.

Thứ hai, Ban Giám hiệu các trường mầm non công lập và ngoài công lập. Tài liệu đóng vai trò như cẩm nang quản lý, hướng dẫn quy trình đánh giá chuẩn nghề nghiệp thực chất, xây dựng kế hoạch bồi dưỡng nội bộ và phân công lao động khoa học theo sở trường cá nhân của từng giáo viên.

Thứ ba, Giáo viên mầm non đang trực tiếp giảng dạy. Giáo viên có thể sử dụng bộ tiêu chí chuẩn nghề nghiệp trong luận văn để tự soi chiếu, đánh giá chính xác năng lực bản thân, từ đó xây dựng kế hoạch tự học, nâng cao trình độ chuyên môn trên chuẩn và rèn luyện kỹ năng sư phạm tích hợp.

Thứ tư, Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý Giáo dục. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu thực chứng, bộ công cụ khảo sát chuẩn mực với 120 mẫu và hệ thống giải pháp phát triển nguồn nhân lực giáo dục cấp cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non theo quy định gồm những lĩnh vực cơ bản nào? Theo Quyết định số 02/2008/QĐ-BGDĐT, Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non bao gồm 3 lĩnh vực cốt lõi: Phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống; Kiến thức (về giáo dục mầm non, chăm sóc sức khỏe, phương pháp giáo dục); và Kỹ năng sư phạm (lập kế hoạch, tổ chức hoạt động, quản lý lớp học, giao tiếp ứng xử). Mỗi lĩnh vực được cụ thể hóa bằng các tiêu chí rõ ràng để đánh giá và xếp loại nhà giáo.

Thực trạng trình độ đào tạo của giáo viên mầm non huyện Long Hồ biến động như thế nào qua các năm? Trình độ đào tạo của đội ngũ có sự tăng trưởng mạnh mẽ và đồng bộ. Giai đoạn 2014-2015, toàn huyện có 279 giáo viên đạt chuẩn 100%, trong đó tỷ lệ trên chuẩn là 60,67%. Đến năm học 2016-2017, quy mô đội ngũ đạt 361 giáo viên với 100% đạt chuẩn và tỷ lệ trên chuẩn tăng lên mức 75,1%, tạo nền tảng vững chắc nâng cao chất lượng chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ.

Vì sao huyện Long Hồ thường xuyên thiếu hụt từ 30 đến 40 giáo viên mầm non mỗi năm? Nguyên nhân chủ yếu do quy mô huy động trẻ tăng nhanh từ 4.973 trẻ năm 2014 lên 6.485 trẻ năm 2017, việc triển khai dạy 2 buổi/ngày cho trẻ 5 tuổi đòi hỏi định mức 2,2 giáo viên/lớp, cùng với việc thành lập trường mầm non tại Khu Công nghiệp Hòa Phú quy mô 130 ha, khiến nhu cầu nhân sự vượt quá khả năng tuyển dụng cơ học hàng năm của địa phương.

Giải pháp then chốt nào giúp nâng cao kỹ năng sư phạm cho giáo viên trẻ mới ra trường? Giải pháp đột phá là kết hợp đào tạo bồi dưỡng thường xuyên theo cụm trường với mô hình phân công một giáo viên cốt cán giàu kinh nghiệm kèm cặp một giáo viên trẻ. Phương pháp này giúp giáo viên mới nhanh chóng làm chủ kỹ thuật dạy học tích hợp, quản lý nhóm lớp an toàn và tích lũy kỹ năng xử lý tình huống sư phạm thực tế ngay tại lớp học.

Các biện pháp đề xuất trong luận văn có thể nhân rộng sang các địa bàn huyện thị khác được không? Hệ thống giải pháp hoàn toàn có khả năng nhân rộng sang các huyện, thị xã có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Nguyên nhân là do các biện pháp được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc quản trị nhân lực hiện đại, bám sát khung pháp lý quốc gia và đã được 30 cán bộ quản lý khảo nghiệm, khẳng định tính cần thiết và khả thi trên 90%.

Kết luận

  • Đề tài giải quyết vấn đề cấp bách về phát triển nguồn nhân lực giáo dục mầm non trong bối cảnh địa phương hoàn thành phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi và triển khai đổi mới giáo dục căn bản, toàn diện.
  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận về quản lý phát triển đội ngũ giáo viên mầm non theo hướng chuẩn hóa năng lực, tiếp cận lý thuyết quản trị nhân lực hiện đại.
  • Đánh giá trung thực, khách quan thực trạng 361 giáo viên tại 18 trường mầm non công lập huyện Long Hồ, chỉ rõ thành tựu chuẩn hóa 100% trình độ và những điểm nghẽn về thiếu hụt số lượng, kỹ năng thực hành sư phạm.
  • Xây dựng hệ thống 6 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ, khả thi cao, bao quát từ công tác nâng cao nhận thức, quy hoạch, tuyển dụng, bồi dưỡng đến phân công sử dụng và đãi ngộ giáo viên.
  • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ mục tiêu xây dựng 80% trường mầm non đạt Chuẩn quốc gia mức độ 1 tại huyện Long Hồ giai đoạn 2015-2020.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2018 đến 2020, các cấp quản lý giáo dục địa phương cần sớm phê duyệt và triển khai thí điểm đề án tuyển dụng và bồi dưỡng theo các giải pháp đã được đề xuất. Hãy liên hệ với tác giả hoặc cơ quan chủ trì nghiên cứu để tiếp cận đầy đủ bộ dữ liệu khảo sát và phối hợp chuyển giao giải pháp quản lý phát triển đội ngũ nhà giáo hiệu quả.