Phát Triển Chủ Nghĩa Tư Bản Nhà Nước Trong Thời Kỳ Quá Độ Lên Chủ Nghĩa Xã Hội Tại TP.Hồ Chí Minh

Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng trong thời kỳ quá độ lên… 262 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2012.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phượng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Nghĩa
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
• Đề tài: Phát Triển Chủ Nghĩa Tư Bản Nhà Nước Trong Thời Kỳ Quá Độ Lên Chủ Nghĩa Xã Hội Tại TP.Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
• 1.1. QUAN ĐIỂM CỦA C.ĂNGGHEN VỀ VẤN ĐỀ XÓA BỎ CHẾ ĐỘ TƯ HỮU, THIẾT LẬP CHẾ ĐỘ CÔNG HỮU VÀ VẤN ĐỀ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI BỎ QUA CHẾ ĐỘ TƯ BẢN
• 1.2. QUAN ĐIỂM CỦA V.LÊNIN VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC KIỂU MỚI- CON ĐƯỜNG QUÁ ĐỘ GIÁN TIẾP LÊN CNXH
• 1.3. QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VÀ CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI – VẬN DỤNG VÀO THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. ĐẶC ĐIỂM LỊCH SỬ KINH TẾ SÀI GÒN VÀ ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.2. VẬN DỤNG CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ NĂM 1975 - 1986
• 2.3. CÁC HÌNH THỨC CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC ĐƯỢC VẬN DỤNG Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI
• 2.4. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ VIỆC THỰC HIỆN CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.5. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ THỰC TIỄN VẬN DỤNG CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP MANG TÍNH ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC Ở TP. HỒ CHÍ MINH
• 3.1. NHỮNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC Ở TP.HỒ CHÍ MINH
• 3.2. GIẢI PHÁP MANG TÍNH ĐỊNH HƯỚNG TRONG PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY KINH TẾ - XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• PHỤ LỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chủ Nghĩa Tư Bản Nhà Nước và Quá Độ

Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Theo C.Ăngghen, xóa bỏ chế độ tư hữu và thiết lập chế độ công hữu là một quá trình có tính quy luật, dựa trên sự phát triển chín muồi của lực lượng sản xuất. V.Lênin đã phát triển lý luận này, đưa ra con đường quá độ gián tiếp lên chủ nghĩa xã hội thông qua chủ nghĩa tư bản nhà nước, coi đó là "mắt xích trung gian" và "chiếc cầu nhỏ vững chắc". Ở Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam đã vận dụng sáng tạo tư tưởng này, đặc biệt trong thời kỳ đổi mới, nhằm xây dựng một xã hội xã hội chủ nghĩa phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước. Việc nghiên cứu và phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước ở TP.HCM là một nhiệm vụ cấp thiết để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

1.1. Quan Điểm Của C.Ăngghen Về Xóa Bỏ Chế Độ Tư Hữu

C.Ăngghen cho rằng việc xóa bỏ chế độ tư hữu và thiết lập chế độ công hữu là một quá trình tất yếu, dựa trên sự phát triển của lực lượng sản xuất. Quá trình này không thể diễn ra một cách chủ quan, duy ý chí, mà phải tuân theo quy luật khách quan của sự phát triển kinh tế - xã hội. Theo Ăngghen, xã hội mới phải đảm bảo sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân, tạo điều kiện cho mọi người được hưởng thụ những thành quả của nền văn minh. "Xóa bỏ chế độ tư hữu, thiết lập chế độ công hữu là quá trình có tính qui luật trên cơ sở phát triển chín muồi của lực lượng sản xuất."

1.2. V.Lênin và Con Đường Quá Độ Gián Tiếp Lên CNXH

V.Lênin đã đưa ra con đường quá độ gián tiếp lên chủ nghĩa xã hội thông qua chủ nghĩa tư bản nhà nước. Ông coi đây là một "khâu trung gian" cần thiết để xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội ở các nước có nền kinh tế kém phát triển. Chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới, “ khâu trung gian ” tất yếu trong tiến trình quá độ gián tiếp lên chủ nghĩa xã hội. Lênin nhấn mạnh rằng việc sử dụng các hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà nước phải được kiểm soát chặt chẽ bởi nhà nước xã hội chủ nghĩa để đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa.

1.3. Tư Tưởng Hồ Chí Minh Về Chủ Nghĩa Tư Bản Nhà Nước

Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo lý luận của V.Lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước vào điều kiện cụ thể của Việt Nam. Người chủ trương sử dụng các thành phần kinh tế tư bản tư nhân để phát triển sản xuất, đồng thời tăng cường vai trò quản lý của nhà nước. Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa tư bản nhà nước. Người nhấn mạnh rằng việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước phải phục vụ lợi ích của dân tộc và đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa.

II. Thách Thức và Cơ Hội Phát Triển Chủ Nghĩa Tư Bản Nhà Nước

Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở TP.HCM đối diện với nhiều thách thức và cơ hội. Một trong những thách thức lớn nhất là làm thế nào để đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Đồng thời, cần phải giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích giữa các chủ thể kinh tế, đảm bảo công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, cũng có nhiều cơ hội để phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước, như tận dụng nguồn vốn đầu tư nước ngoài, tiếp thu công nghệ tiên tiến và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Thành phố Hồ Chí Minh - thành phố đầy năng động sáng tạo, đã đi đầu “xé rào”, thử nghiệm sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước với nhiều hình thức tổ chức kinh tế đa dạng như những “mắt xích trung gian”, đã thu hút mạnh vốn đầu tư của nước ngoài, môi trường đầu tư ngày càng được cải thiện và có sức hấp dẫn hơn

2.1. Đảm Bảo Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Trong Hội Nhập

Việc đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế là một thách thức lớn. Cần phải có các chính sách và giải pháp phù hợp để kiểm soát và điều tiết các hoạt động kinh tế, đảm bảo rằng chúng phục vụ lợi ích của dân tộc và không đi ngược lại các giá trị xã hội chủ nghĩa. Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước phải đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa.

2.2. Giải Quyết Hài Hòa Các Quan Hệ Lợi Ích Kinh Tế

Cần phải giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích giữa các chủ thể kinh tế, bao gồm nhà nước, doanh nghiệp và người lao động. Điều này đòi hỏi phải có một hệ thống pháp luật và chính sách công bằng, minh bạch, đảm bảo quyền lợi của tất cả các bên liên quan. Giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích giữa các chủ thể kinh tế tham gia vào quá trình phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước.

2.3. Tận Dụng Cơ Hội Từ Đầu Tư Nước Ngoài và Công Nghệ

Việc tận dụng nguồn vốn đầu tư nước ngoài và tiếp thu công nghệ tiên tiến là một cơ hội lớn để phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước. Cần phải có các chính sách ưu đãi và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để tiếp thu và làm chủ công nghệ mới. Lựa chọn, vận dụng sáng tạo những hình thức đa dạng của chủ nghĩa tư bản nhà nước nhằm phát triển lực lượng sản xuất, phát huy lợi thế so sánh của thành phố Hồ Chí Minh.

III. Cách Vận Dụng Chủ Nghĩa Tư Bản Nhà Nước Tại TP

TP.HCM đã vận dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước thông qua nhiều hình thức đa dạng, như khu chế xuất, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, các công ty cổ phần và các hình thức hợp tác xã kiểu mới. Các hình thức này đã góp phần quan trọng vào việc thu hút vốn đầu tư, phát triển sản xuất và tạo việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, cần phải tiếp tục đổi mới và hoàn thiện các hình thức này để nâng cao hiệu quả và đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự thành công của các khu chế xuất, khu công nghiệp, khu công nghệ cao các công ty cổ phần, hợp tác xã kiểu mới không chỉ ở hiệu quả kinh tế, mà còn ở hiệu quả xã hội.

3.1. Phát Triển Khu Chế Xuất và Khu Công Nghiệp

Khu chế xuất và khu công nghiệp là một trong những hình thức quan trọng của chủ nghĩa tư bản nhà nước ở TP.HCM. Các khu này đã thu hút được nhiều vốn đầu tư nước ngoài, tạo ra nhiều việc làm và đóng góp lớn vào ngân sách nhà nước. Hình thức khu chế xuất, khu công nghiệp . Cần phải tiếp tục nâng cấp cơ sở hạ tầng và cải thiện môi trường đầu tư để thu hút thêm nhiều dự án chất lượng cao.

3.2. Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một hình thức quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp này. Tuy nhiên, cần phải thực hiện cổ phần hóa một cách minh bạch, công khai và đảm bảo quyền lợi của người lao động. Hình thức cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước. Cần phải có các chính sách hỗ trợ để các doanh nghiệp sau cổ phần hóa có thể phát triển bền vững.

3.3. Hợp Tác Xã Kiểu Mới Trong Nông Nghiệp

Hợp tác xã kiểu mới là một hình thức quan trọng để phát triển nông nghiệp bền vững. Các hợp tác xã này giúp nông dân liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và nâng cao thu nhập. Hình thức hợp tác xã. Cần phải có các chính sách hỗ trợ để các hợp tác xã kiểu mới có thể phát triển mạnh mẽ và đóng góp vào sự phát triển của nông thôn.

IV. Giải Pháp Phát Triển Chủ Nghĩa Tư Bản Nhà Nước Bền Vững

Để phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước một cách bền vững ở TP.HCM, cần phải có các giải pháp đồng bộ trên nhiều lĩnh vực. Cần phải xây dựng nhà nước pháp quyền, tăng cường vai trò quản lý của nhà nước, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và khoa học công nghệ, đồng thời phát huy mạnh mẽ tiềm năng của thành phần kinh tế tư nhân. Xây dựng nhà nước pháp quyền, tăng cường vai trò kiểm kê kiểm soát, vai trò quản lý, điều tiết vĩ mô của nhà nước xã hội chủ nghĩa và tăng cường sức mạnh của kinh tế nhà nước .

4.1. Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Vững Mạnh

Nhà nước pháp quyền là nền tảng quan trọng để phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước một cách bền vững. Cần phải xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, minh bạch và công bằng, đảm bảo quyền lợi của tất cả các chủ thể kinh tế. Xây dựng nhà nước pháp quyền, tăng cường vai trò kiểm kê kiểm soát, vai trò quản lý, điều tiết vĩ mô của nhà nước xã hội chủ nghĩa và tăng cường sức mạnh của kinh tế nhà nước .

4.2. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Cần phải đầu tư vào giáo dục và đào tạo, tạo điều kiện cho người lao động được học tập và nâng cao trình độ chuyên môn. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và khoa học, công nghệ - động lực trực tiếp và chủ yếu cho sự phát triển lực lượng sản xuất .

4.3. Phát Huy Tiềm Năng Kinh Tế Tư Nhân

Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng để phát triển kinh tế. Cần phải tạo điều kiện thuận lợi cho kinh tế tư nhân phát triển, đồng thời tăng cường quản lý và kiểm soát để đảm bảo hoạt động đúng pháp luật và không gây ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội. Phát huy mạnh mẽ tiềm năng của thành phần kinh tế tư nhân.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Hiệu Quả Kinh Tế Của CNTB Nhà Nước

Việc ứng dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước ở TP.HCM đã mang lại nhiều hiệu quả kinh tế tích cực. GDP tăng trưởng ổn định, thu nhập bình quân đầu người tăng lên, đời sống của người dân được cải thiện. Tuy nhiên, cũng cần phải chú trọng đến các vấn đề xã hội, như phân phối thu nhập công bằng, bảo vệ môi trường và đảm bảo an sinh xã hội. Những đóng góp tích cực của chủ nghĩa tư bản nhà nước đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh.

5.1. Tăng Trưởng GDP và Thu Nhập Bình Quân

Việc ứng dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước đã góp phần quan trọng vào việc tăng trưởng GDP và thu nhập bình quân đầu người ở TP.HCM. Các khu chế xuất, khu công nghiệp và các doanh nghiệp cổ phần đã tạo ra nhiều giá trị gia tăng và đóng góp vào ngân sách nhà nước.

5.2. Cải Thiện Đời Sống Người Dân

Việc tăng trưởng kinh tế đã góp phần cải thiện đời sống của người dân ở TP.HCM. Thu nhập tăng lên, điều kiện sống được nâng cao và các dịch vụ công cộng được cải thiện.

5.3. Chú Trọng Các Vấn Đề Xã Hội

Cần phải chú trọng đến các vấn đề xã hội, như phân phối thu nhập công bằng, bảo vệ môi trường và đảm bảo an sinh xã hội. Việc phát triển kinh tế không được đánh đổi bằng sự bất công xã hội và ô nhiễm môi trường.

VI. Kết Luận và Tương Lai Của Chủ Nghĩa Tư Bản Nhà Nước

Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở TP.HCM là một quá trình phức tạp và đầy thách thức. Tuy nhiên, với sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự năng động sáng tạo của người dân và sự hợp tác quốc tế, TP.HCM có thể xây dựng một mô hình chủ nghĩa tư bản nhà nước thành công, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước. Quá trình vận dụng NEP trọng tâm là phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước ở Việt Nam, đặc biệt là ở thành phố Hồ Chí Minh trong những năm qua đã đạt được những kết quả tích cực.

6.1. Tổng Kết Các Bài Học Kinh Nghiệm

Cần phải tổng kết các bài học kinh nghiệm từ quá trình phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước ở TP.HCM, cả thành công và thất bại, để rút ra những kinh nghiệm quý báu cho tương lai.

6.2. Dự Báo Xu Hướng Phát Triển

Cần phải dự báo các xu hướng phát triển của chủ nghĩa tư bản nhà nước trong bối cảnh mới, để có các chính sách và giải pháp phù hợp.

6.3. Đề Xuất Các Kiến Nghị Chính Sách

Cần phải đề xuất các kiến nghị chính sách để tiếp tục hoàn thiện mô hình chủ nghĩa tư bản nhà nước ở TP.HCM, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ triết học của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Phượng, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thế Nghĩa tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2012), thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số: 62.05). Đề tài mang tên: "Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Thành phố Hồ Chí Minh".

Văn bản luận án đặt vấn đề xuất phát từ đòi hỏi bức thiết của thực tiễn lịch sử và lý luận cách mạng. Sau sự thoái trào, sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội hiện thực xơ cứng tại Liên Xô và Đông Âu, phong trào xã hội chủ nghĩa đứng trước yêu cầu phải tự đổi mới để tìm ra các bước đi, phương pháp và mô hình phát triển thích hợp. Đối với các quốc gia có điểm xuất phát thấp về kinh tế, con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa không thể diễn ra bằng các mệnh lệnh chủ quan, duy ý chí hay đốt cháy giai đoạn. Thực tiễn công cuộc Đổi mới tại Việt Nam chỉ ra rằng Chính sách Kinh tế mới (NEP) của V.I. Lênin, với hạt nhân là việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước làm "mắt xích trung gian", "bước chuẩn bị vật chất đầy đủ nhất", giữ vai trò định hướng căn bản. Thành phố Hồ Chí Minh là địa bàn đi đầu cả nước trong việc chủ động "xé rào", thử nghiệm và triển khai đa dạng các hình thức kinh tế trung gian. Tuy nhiên, sự phát triển này đồng thời bộc lộ nhiều khó khăn, nghịch lý và mâu thuẫn cả về phương diện lý luận triết học lẫn điều hành thực tiễn kinh tế - xã hội. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống nghiên cứu hệ thống dưới góc độ triết học - kinh tế về mô hình này tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở làm sáng tỏ lý luận chung về chủ nghĩa tư bản nhà nước, tiến hành phân tích thực trạng vận dụng loại hình kinh tế này tại Thành phố Hồ Chí Minh với các hình thức tổ chức kinh tế mới, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp mang tính định hướng nhằm sử dụng có hiệu quả kinh tế tư bản nhà nước phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Để thực hiện mục đích đó, tác giả xác định 3 nhiệm vụ cụ thể:

1. Làm rõ lý luận về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chủ nghĩa tư bản của C. Mác – Ph. Ăngghen, lý luận phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước của V.I. Lênin và sự vận dụng sáng tạo lý luận đó của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam vào thực tiễn đất nước.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng vận dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước (chỉ rõ thành tựu, yếu kém và nguyên nhân cốt lõi); vạch ra những nghịch lý, mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh.
3. Đề xuất một số giải pháp mang tính định hướng nhằm thúc đẩy kinh tế - xã hội trong quá trình phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước ở Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian tới.

Về đối tượng nghiên cứu, luận án khảo sát một số vấn đề chung về chủ nghĩa tư bản nhà nước dưới góc độ triết học - kinh tế, trọng tâm là học thuyết chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới của V.I. Lênin với tư cách "khâu trung gian" tất yếu, là phương thức phát triển kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ tư bản ở các nước có điểm xuất phát thấp. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Phạm vi thời gian nghiên cứu chủ yếu từ thời kỳ Đổi mới (năm 1986) đến năm 2012; đồng thời có sự khảo sát, so sánh đối chiếu với các giai đoạn lịch sử kinh tế Sài Gòn 1954 - 1975 và giai đoạn chuyển tiếp 1975 - 1986.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án phân loại các công trình đã công bố theo 4 hướng nghiên cứu chính:

Hướng thứ nhất: Nghiên cứu những vấn đề lý luận về chủ nghĩa tư bản nhà nước, tính tất yếu, thực chất và vai trò lịch sử trong thời kỳ quá độ. Hướng này bao gồm các công trình: Kinh tế tư bản nhà nước và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam do Trương Thị Minh Sâm chủ biên; bài viết Quan niệm của V.I. Lênin về phát triển kinh tế tư bản nhà nước của Đặng Hữu Toàn; NEP – Một cách tiếp cận mới mang tính nguyên tắc của V.I. Lênin về chủ nghĩa xã hội của Nguyễn Thế Nghĩa; Chính sách Kinh tế mới của V.I. Lênin và công cuộc đổi mới ở Việt Nam của Lê Thanh Sinh; Về thành phần kinh tế tư bản nhà nước của Trần Ngọc Hiên; Quan điểm của V.I. Lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước – Bước phát triển mới của lý luận về chủ nghĩa xã hội của Phan Xuân Sơn; Chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới – địa vị lịch sử, các cơ hội lịch sử và công cuộc đổi mới của Lưu Hà Vỹ.

Hướng thứ hai: Nghiên cứu ứng dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Tiêu biểu có các công trình: Chính sách Kinh tế mới của V.I. Lênin và vận dụng vào điều kiện ở nước ta của Trần Ngọc Hiên; Mấy vấn đề về chủ nghĩa tư bản nhà nước của Vũ Hữu Ngoạn và Khổng Doãn Hợi; Chủ nghĩa tư bản nhà nước ở nước ta hiện nay và xu hướng phát triển của Trần Đăng Thịnh; Vận dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước để phát triển kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta của Nguyễn Xuân Quang; Tư tưởng của V.I. Lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước và sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay của Phạm Như Cương; Chủ nghĩa tư bản nhà nước – Từ quan niệm của V.I. Lênin đến sự vận dụng của Đảng ta trong công cuộc đổi mới của Nguyễn Văn Thức; Từ chính sách "cộng sản thời chiến" đến chính sách Kinh tế mới của Vũ Văn Phúc; Vận dụng tư tưởng của V.I. Lênin về sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước theo tinh thần Đại hội X của Đảng của Nguyễn Văn Hậu.

Hướng thứ ba: Nghiên cứu thực tiễn phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước tại Việt Nam và Thành phố Hồ Chí Minh. Hướng này gồm các công trình: đề tài Nghiên cứu vận dụng các hình thức kinh tế tư bản nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh của Ban Kinh tế Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh; Vấn đề vận dụng học thuyết của V.I. Lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay của Nguyễn Chơn Trung; Viện sĩ – tiến sĩ Nguyễn Chơn Trung – Kinh nghiệm bước đầu của sự vận dụng mô hình kinh tế tư bản nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh của Trương Giang Long; cùng kỷ yếu Mười lăm năm xây dựng và phát triển các khu chế xuất, khu công nghiệp ở Việt Nam.

Hướng thứ tư: Nghiên cứu, đề xuất giải pháp và phân tích xu hướng vận động của chủ nghĩa tư bản đương đại. Hướng này tập hợp các kỷ yếu và bài viết: Thực trạng đầu tư và giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại các khu chế xuất, khu công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, Về lý luận, chính sách, giải pháp đối với thành phần kinh tế tư bản nhà nước. Luận án cũng điểm lại các tài liệu nghiên cứu quốc tế và trong nước về sự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản hiện đại như: Nhận thức về thời đại ngày nay của Vũ Văn Hiền; C. Mác, V.I. Lênin với chủ nghĩa xã hội trong thời đại ngày nay của Nguyễn Thanh Tuấn; Thế giới phẳng của Thomas Friedman; Thế giới cong của David M. Smick; Chủ nghĩa tư bản chống chủ nghĩa tư bản của Michel Albert; Nhìn về toàn cầu hóa của George Soros; Triết học mở và xã hội mở của Maurice Cornforth.

Nhóm hướng nghiên cứu	Trọng tâm học thuật	Các tác giả, công trình tiêu biểu trong văn bản
Nhóm 1: Lý luận nền tảng	Bản chất, tính tất yếu khách quan của chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới theo NEP	Trương Thị Minh Sâm, Đặng Hữu Toàn, Nguyễn Thế Nghĩa, Lê Thanh Sinh, Trần Ngọc Hiên, Phan Xuân Sơn, Lưu Hà Vỹ
Nhóm 2: Vận dụng ở Việt Nam	Thể chế hóa tư tưởng Lênin qua các kỳ Đại hội Đảng và chính sách thời kỳ Đổi mới	Trần Ngọc Hiên, Vũ Hữu Ngoạn, Khổng Doãn Hợi, Trần Đăng Thịnh, Nguyễn Xuân Quang, Phạm Như Cương, Nguyễn Văn Thức, Vũ Văn Phúc, Nguyễn Văn Hậu
Nhóm 3: Thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh	Khảo sát các mô hình kinh tế thí điểm, khu chế xuất, khu công nghiệp	Ban Kinh tế Thành ủy TP.HCM, Nguyễn Chơn Trung, Trương Giang Long
Nhóm 4: Bối cảnh đương đại và giải pháp	Điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản toàn cầu hóa, mâu thuẫn lợi ích và chuyển dịch cơ cấu	Hội thảo KCX/KCN TP.HCM, Vũ Văn Hiền, Thomas Friedman, David M. Smick, Michel Albert, George Soros, Paul A. Samuelson

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Phần lớn các công trình trước đây tiếp cận chủ nghĩa tư bản nhà nước dưới giác độ kinh tế học thuần túy hoặc kinh tế chính trị học chuyên ngành. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống dưới cách tiếp cận triết học - kinh tế về sự phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh. Luận án lựa chọn giải quyết vấn đề dưới góc nhìn duy vật biện chứng, phân tích mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữa kinh tế và chính trị, giữa cái phổ biến và cái đặc thù; làm rõ vai trò của nhân tố chủ quan (Đảng và Nhà nước) trong việc dung hợp hai mặt đối lập: sức mạnh kinh tế, kỹ thuật của tư bản với sức mạnh chính trị của nhà nước xã hội chủ nghĩa nhằm bảo đảm định hướng phát triển rút ngắn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý luận, luận án dựa trên hệ thống quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, nòng cốt là học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C. Mác và Ph. Ăngghen; tư tưởng Hồ Chí Minh; học thuyết của V.I. Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và Chính sách Kinh tế mới (NEP); cùng đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế.

Các khái niệm và khung phân tích cốt lõi được tác giả vận dụng gồm:

• Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.
• Khái niệm "xóa bỏ một cách tích cực chế độ tư hữu" và khả năng phát triển "rút ngắn", bỏ qua một hình thái kinh tế - xã hội trung gian theo tiến trình lịch sử - tự nhiên.
• Khái niệm "chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới" của V.I. Lênin: hình thức kinh tế quá độ đặc thù, kết hợp sức mạnh kinh tế của tư bản với bản chất chính trị của nhà nước vô sản; đóng vai trò là "chiếc cầu nhỏ", "khâu trung gian" tổ chức lại sản xuất nhỏ, phân tán.
• Khung phân tích mâu thuẫn biện chứng: mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa của sản xuất với quan hệ chiếm hữu tư nhân; mâu thuẫn giữa lợi ích tích lũy của nhà nước với lợi nhuận của nhà đầu tư tư bản và quyền lợi người lao động.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu chuyên ngành triết học kết hợp với phương pháp nghiên cứu liên ngành kinh tế - xã hội. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Phương pháp logic kết hợp với lịch sử: làm rõ tiến trình phát triển tư tưởng từ C. Mác, Ph. Ăngghen đến V.I. Lênin và sự vận dụng tại Việt Nam qua các mốc 1954, 1975, 1986 đến 2012.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: mổ xẻ từng hình thức kinh tế cụ thể (KCX, KCN, BOT, cổ phần hóa) và khái quát thành các quy luật vận động.
• Phương pháp diễn dịch và quy nạp: đi từ các nguyên lý triết học phổ quát đến việc phân tích thực tiễn tại một địa phương cụ thể và ngược lại.
• Phương pháp khảo sát, thống kê tư liệu, hệ thống hóa và khái quát hóa: thu thập, xử lý các báo cáo thực tế, dữ liệu kinh tế - xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh.

Nguồn tư liệu nghiên cứu của luận án gồm có: toàn tập các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin và Hồ Chí Minh; hệ thống Văn kiện các kỳ Đại hội toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam; các nghị quyết của Thành ủy và báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội của Ban Kinh tế Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh; số liệu hoạt động của Ban Quản lý các Khu chế xuất và Khu công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (HEPZA), Khu công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh (SHTP); cùng các công trình khoa học trong và ngoài nước có liên quan.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Chương 1 xây dựng nền tảng triết học và lý luận chính trị qua 3 nội dung lớn:

Thứ nhất, quan điểm của C. Mác và Ph. Ăngghen về việc xóa bỏ chế độ tư hữu, thiết lập chế độ công hữu và vấn đề quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản. Tác giả phân tích các tác phẩm từ thời kỳ đầu đến giai đoạn chín muồi của chủ nghĩa Mác như Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848), Hệ tư tưởng Đức (1845 - 1846), Những nguyên lý của chủ nghĩa cộng sản (1847), Phê phán Cương lĩnh Gôta (1875) và lời tựa các lần tái bản Tuyên ngôn. Luận án khẳng định C. Mác và Ph. Ăngghen không chủ trương xóa bỏ tư hữu theo kiểu cảm tính, bình quân hay dùng sắc lệnh hành chính. Xóa bỏ chế độ tư hữu phải là một quá trình có tính quy luật, chỉ diễn ra khi lực lượng sản xuất đã phát triển chín muồi, làm cho quan hệ tư hữu trở thành xiềng xích cản trở sự phát triển đó. Khái niệm "xóa bỏ tích cực chế độ tư hữu" nghĩa là khắc phục tình trạng tha hóa lao động, giải phóng bản chất con người nhưng vẫn kế thừa, lưu giữ toàn bộ thành tựu vật chất, kỹ thuật đã đạt được. Về khả năng phát triển "rút ngắn", Ph. Ăngghen và C. Mác chỉ ra rằng lịch sử từng chứng kiến nhiều dân tộc bỏ qua một hình thái kinh tế - xã hội nhất định (như các dân tộc Slavơ, Đức bỏ qua chế độ chiếm hữu nô lệ; Bắc Mỹ, Canada bỏ qua chế độ phong kiến). Quá trình rút ngắn không có nghĩa là đốt cháy giai đoạn một cách tùy tiện mà đòi hỏi phải có thời kỳ quá độ với những nấc thang trung gian.

Thứ hai, quan điểm của V.I. Lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới – con đường quá độ gián tiếp lên chủ nghĩa xã hội. V.I. Lênin đã nối tiếp logic dự báo của C. Mác và Ph. Ăngghen để vận dụng vào thực tiễn nước Nga sau thời kỳ Chính sách Cộng sản thời chiến. Tác giả phân tích sự đối lập giữa hai kiểu chủ nghĩa tư bản nhà nước:

• Chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu cũ trong lòng chủ nghĩa tư bản độc quyền: là sự dung hợp giữa bộ máy nhà nước tư sản với các tổ chức tư bản lũng đoạn nhằm phục vụ lợi ích giai cấp tư sản, duy trì bóc lột và chi phối thị trường toàn cầu.
• Chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới dưới nhà nước chuyên chính vô sản: do giai cấp công nhân nắm chính quyền, nhà nước vô sản nắm giữ các huyết mạch kinh tế và công cụ kiểm kê, kiểm soát; dung nạp tư bản để phát triển lực lượng sản xuất, tổ chức lại nền sản xuất tiểu nông phân tán.

Chương này cũng phân tích xu hướng vận động của chủ nghĩa tư bản hiện đại. Luận án khảo sát các luồng quan điểm phi Mácxít như lý thuyết kinh tế hỗn hợp với "hai bàn tay" (bàn tay vô hình của thị trường và bàn tay hữu hình của nhà nước) của Paul A. Samuelson; lý thuyết "xã hội mở" của George Soros; "quyền lực mềm" của Francis Fukuyama; nhận định về toàn cầu hóa qua "Thế giới phẳng" của Thomas Friedman và "Thế giới cong" của David M. Smick; hay luận điểm "chủ nghĩa tư bản chống chủ nghĩa tư bản" của Michel Albert. Luận án chứng minh chủ nghĩa tư bản hiện đại đã thực hiện nhiều điều chỉnh lớn về lực lượng sản xuất (thúc đẩy kinh tế tri thức, số hóa, mạng hóa), về quan hệ sản xuất (sở hữu hỗn hợp, cổ phần hóa), về phương diện quản lý (chế độ tự quản, cộng quản) và phân phối lợi nhuận. Tuy nhiên, những điều chỉnh này không giải quyết được mâu thuẫn gốc rễ giữa tư bản và lao động, tỷ suất bóc lột lợi nhuận vẫn ở mức cao (trung bình 300%, cá biệt 700% - 800%), và các cuộc khủng hoảng chu kỳ vẫn tiếp diễn. Vì vậy, việc phủ định chế độ tư bản và tìm kiếm các hình thức quá độ trung gian lên chủ nghĩa xã hội là xu thế khách quan.

Thứ ba, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về chủ nghĩa tư bản nhà nước. Luận án phân tích sự tiếp thu tư tưởng NEP và chủ nghĩa tư bản nhà nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc sử dụng tư bản phục vụ ích nước lợi dân. Tiếp đó, tác giả điểm lại quá trình phát triển nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội thời kỳ Đổi mới: từ việc phê phán, loại bỏ mô hình tập trung quan liêu bao cấp đến việc thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần, xác lập thành phần kinh tế tư bản nhà nước và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Chương 2: Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội – Vận dụng vào thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 2 tập trung phân tích thực tiễn sinh động trên địa bàn nghiên cứu qua 4 tiểu mục:

2.1. Đặc điểm lịch sử kinh tế Sài Gòn và đặc điểm kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh. Tác giả phân tích đặc điểm kinh tế Sài Gòn giai đoạn 1954 - 1975 mang nặng tính chất tiêu thụ, dịch vụ phụ thuộc vào viện trợ ngoại bang, cơ sở công nghiệp chế biến quy mô nhỏ nhưng sở hữu mạng lưới thương mại phát triển và hạ tầng cảng biển thuận lợi. Sau năm 1975, Thành phố Hồ Chí Minh thừa hưởng các tiềm năng, thế mạnh lớn về vị trí địa lý, giao thương quốc tế, nguồn nhân lực nhạy bén với cơ chế thị trường, nhưng đồng thời đối mặt với những hạn chế về kết cấu hạ tầng quá tải, thiếu hụt vốn và công nghệ.

2.2. Vận dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1975 đến 1986. Giai đoạn trước Đổi mới, Thành phố Hồ Chí Minh là nơi khởi nguồn các cuộc "xé rào" tìm tòi phương thức sản xuất kinh doanh mới. Trước tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng nguyên liệu và sản xuất đình đốn, thành phố đã manh nha thực hiện các hình thức liên kết kinh tế, hợp tác gia công với tư nhân, tạo tiền đề thực tiễn cho sự chuyển đổi nhận thức lý luận tại Đại hội VI (năm 1986).

2.3. Các hình thức chủ nghĩa tư bản nhà nước được vận dụng ở Thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ Đổi mới. Luận án đi sâu phân tích 4 hình thức tổ chức kinh tế cụ thể:

1. Hình thức khu chế xuất, khu công nghiệp và khu công nghệ cao: Điển hình là Khu chế xuất Tân Thuận (TTZ - liên doanh giữa Công ty Tân Thuận TTC và đối tác nước ngoài) dưới sự điều hành của Ban Quản lý các Khu công nghiệp và Khu chế xuất Thành phố Hồ Chí Minh (HEPZA); tiếp đó là Khu công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh (SHTP) và Vườn ươm doanh nghiệp phần mềm Quang Trung (SBI). Các mô hình này thể hiện rõ sự kết hợp giữa nhà nước (đất đai, cơ chế, quản lý) với tư bản nước ngoài (vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản trị và thị trường).
2. Hình thức hợp đồng Xây dựng - Kinh doanh - Chuyển giao (BOT), Xây dựng - Chuyển giao - Kinh doanh (BTO), Xây dựng - Chuyển giao (BT), Xây dựng - Sở hữu - Kinh doanh (BOO): Áp dụng nhằm huy động vốn tư nhân trong và ngoài nước đầu tư vào kết cấu hạ tầng giao thông, cấp thoát nước và năng lượng đô thị khi ngân sách nhà nước hạn hẹp.
3. Hình thức cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước: Thực chất là quá trình chuyển đổi hình thức sở hữu đơn nhất của nhà nước sang chế độ sở hữu hỗn hợp, dung nạp tư bản tư nhân trong nước, tư bản nước ngoài và cổ phần của người lao động vào cùng một thực thể kinh tế.
4. Hình thức hợp tác xã kiểu mới và kinh tế trang trại: Tổ chức lại sản xuất nông nghiệp tại các huyện ngoại thành, liên kết giữa xã viên nông dân với doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ, áp dụng tiêu chuẩn nông nghiệp bền vững (GAP) và quản lý chất lượng (HACCP).

2.4. Đánh giá chung về việc thực hiện chủ nghĩa tư bản nhà nước ở Thành phố Hồ Chí Minh.

• Đóng góp tích cực: Giải phóng sức sản xuất, thu hút nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và vốn viện trợ phát triển (ODA); tiếp thu kỹ thuật, công nghệ và phương thức quản lý hiện đại; giải quyết việc làm cho hàng trăm nghìn lao động; chuyển dịch cơ cấu kinh tế đô thị theo hướng công nghiệp, dịch vụ và công nghệ thông tin (IT, ICT).
• Hạn chế và nguyên nhân: Tỷ trọng các dự án gia công, lắp ráp còn cao; hàm lượng công nghệ chuyển giao chưa đạt mục tiêu; vấn đề vi phạm pháp luật lao động, đình công tự phát xảy ra tại một số khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FIEs); công tác kiểm tra, kiểm soát vĩ mô của nhà nước có lúc còn lúng túng, thủ tục hành chính rườm rà.
• Những mâu thuẫn, nghịch lý đặt ra: Mâu thuẫn giữa mục tiêu lợi nhuận tối đa của tư bản với mục tiêu bảo vệ quyền lợi người lao động và bảo đảm an sinh xã hội; mâu thuẫn giữa phát triển công nghiệp nhanh với việc bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái; mâu thuẫn giữa yêu cầu mở cửa hội nhập kinh tế quốc tế với yêu cầu giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và an ninh kinh tế.

Chương 3: Quan điểm và giải pháp mang tính định hướng phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước ở TP. Hồ Chí Minh

Chương 3 đề xuất định hướng phát triển dựa trên kết quả khảo sát thực tiễn:

3.1. Những quan điểm cơ bản trong quá trình phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước ở Thành phố Hồ Chí Minh:

1. Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước phải bảo đảm giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa.
2. Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước trong hội nhập quốc tế phải giữ vững độc lập tự chủ về kinh tế và toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ quốc gia.
3. Phải nắm bắt đúng bản chất "bước đi tất yếu" trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, kiên quyết tránh hai khuynh hướng sai lầm cực đoan: tả khuynh (nóng vội xóa bỏ tư bản) hoặc hữu khuynh (buông lỏng vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước).
4. Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước phải gắn liền với phát triển bền vững, hài hòa giữa kinh tế, tiến bộ xã hội và môi trường.

3.2. Sáu giải pháp mang tính định hướng:

1. Xây dựng nhà nước pháp quyền, tăng cường vai trò kiểm kê, kiểm soát, quản lý và điều tiết vĩ mô của nhà nước xã hội chủ nghĩa, củng cố sức mạnh của kinh tế nhà nước. Nhà nước giữ vững các công cụ điều tiết then chốt, hoàn thiện khung khổ pháp lý, bảo đảm nền kinh tế vận hành đúng quỹ đạo định hướng.
2. Lựa chọn và vận dụng sáng tạo các hình thức đa dạng của chủ nghĩa tư bản nhà nước nhằm phát triển lực lượng sản xuất, phát huy lợi thế so sánh của Thành phố Hồ Chí Minh. Chuyển dần từ thu hút FDI gia công thâm dụng lao động sang thu hút công nghệ cao, phát triển các trung tâm nghiên cứu và triển khai (TT R&D), công nghiệp phần mềm và dịch vụ cao cấp.
3. Giải quyết hài hòa các quan hệ lợi ích giữa các chủ thể kinh tế tham gia vào quá trình phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước. Xử lý đồng bộ mối quan hệ lợi ích ba bên: Nhà nước (thu ngân sách, bảo đảm mục tiêu phát triển chung), Nhà tư bản (lợi nhuận thỏa đáng) và Người lao động (tiền lương công bằng, điều kiện lao động, bảo hiểm và phúc lợi).
4. Giáo dục ý thức sinh thái cho nhân dân và các doanh nghiệp kết hợp với biện pháp chế tài để xử lý nghiêm các vi phạm môi trường. Kiên quyết từ chối cấp phép các dự án công nghệ lạc hậu gây ô nhiễm, kiểm soát chặt chẽ chất thải công nghiệp tại các KCX, KCN.
5. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và khoa học, công nghệ – động lực trực tiếp và chủ yếu cho sự phát triển lực lượng sản xuất. Đào tạo đội ngũ công nhân kỹ thuật, kỹ sư, nhà quản trị đáp ứng yêu cầu vận hành máy móc hiện đại và công nghệ thông tin.
6. Phát huy mạnh mẽ tiềm năng của thành phần kinh tế tư nhân. Khuyến khích tư nhân trong nước liên doanh, liên kết với kinh tế nhà nước và tư bản nước ngoài, tạo lập các tập đoàn kinh tế hỗn hợp có sức cạnh tranh.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án chỉ rõ những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

Về lý luận:

• Luận chứng làm sáng rõ lý luận chủ nghĩa tư bản nhà nước của V.I. Lênin là sự tiếp nối logic và hiện thực hóa các dự báo khoa học của C. Mác và Ph. Ăngghen về con đường quá độ gián tiếp lên chủ nghĩa xã hội.
• Luận giải sâu sắc bản chất học thuyết chủ nghĩa tư bản nhà nước là một "khâu trung gian" tất yếu, một hình thái kinh tế quá độ khách quan dưới góc nhìn duy vật biện chứng, đặc biệt là biện chứng giữa sức mạnh kinh tế - kỹ thuật của tư bản với sức mạnh chính trị của nhà nước chuyên chính vô sản.

Về thực tiễn:

• Khái quát hóa và hệ thống hóa quá trình vận dụng sáng tạo học thuyết chủ nghĩa tư bản nhà nước với các hình thức tổ chức kinh tế đa dạng (khu chế xuất, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, BOT/BTO/BT, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước) tại một địa bàn đô thị điển hình là Thành phố Hồ Chí Minh.
• Nhận diện các mâu thuẫn, nghịch lý nảy sinh trong thực tế triển khai và đề xuất hệ thống 4 quan điểm cùng 6 nhóm giải pháp định hướng, làm cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách kinh tế và quản lý xã hội tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án tự xác định các giải pháp được đề xuất chủ yếu dừng lại ở cấp độ "mang tính định hướng" triết học - kinh tế vĩ mô, chưa đi sâu xây dựng các quy trình kỹ thuật quản trị kinh tế vi mô hoặc các mô hình kinh tế lượng cụ thể. Phạm vi khảo sát thực tiễn tập trung tại Thành phố Hồ Chí Minh, do đó một số bài học mang tính đặc thù của đô thị này cần có sự điều chỉnh khi đối chiếu với các vùng nông thôn hoặc miền núi.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, văn bản gợi mở việc sử dụng kết quả nghiên cứu làm tiền đề cho các công trình đi sâu vào từng cơ chế chính sách cụ thể:

• Hoàn thiện thể chế quản lý các hình thức đối tác công - tư (PPP/BOT/BT) trong lĩnh vực phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đô thị.
• Nghiên cứu cơ chế kiểm soát chuyển giá, trốn thuế và xử lý tranh chấp lao động tập thể trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
• Tiếp tục theo dõi sự biến đổi cơ cấu giai cấp công nhân và tầng lớp trí thức trong các doanh nghiệp kinh tế hỗn hợp tại Việt Nam trong giai đoạn hội nhập sâu rộng hơn.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo rõ ràng cho các nhóm đối tượng học thuật và quản lý thực tiễn:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc giảng dạy, học tập các chuyên ngành Triết học (CNDVBC & CNDVLS), Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học và Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, đặc biệt ở các nội dung liên quan đến Chính sách Kinh tế mới (NEP) và thời kỳ quá độ.
• Cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học cho các cơ quan của Đảng và Nhà nước (Ban Kinh tế Trung ương, Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh) trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Cơ quan quản lý chuyên ngành: Cung cấp góc nhìn quản lý toàn diện cho Ban Quản lý các Khu chế xuất và Công nghiệp (HEPZA), Ban Quản lý Khu công nghệ cao (SHTP) trong việc giải quyết hài hòa quan hệ lợi ích, giám sát môi trường và ổn định quan hệ lao động.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu cũ và chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới của V.I. Lênin dựa trên tiêu chí nào?
Luận án căn cứ vào bản chất giai cấp của nhà nước và mục đích kinh tế để phân biệt. Chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu cũ nằm trong lòng chế độ tư bản chủ nghĩa, nơi nhà nước tư sản kết hợp với các tổ chức tư bản lũng đoạn nhằm phục vụ lợi ích của giai cấp bóc lột và đàn áp người lao động. Ngược lại, chủ nghĩa tư bản nhà nước kiểu mới vận hành dưới sự lãnh đạo của nhà nước chuyên chính vô sản; nhà nước của nhân dân lao động nắm giữ các vị trí chỉ huy kinh tế, sử dụng sức mạnh vốn, kỹ thuật của tư bản làm nấc thang trung gian để phát triển lực lượng sản xuất, chuẩn bị cơ sở vật chất tiến lên chủ nghĩa xã hội.

2. Tại sao luận án khẳng định việc áp dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước là một bước đi tất yếu trong thời kỳ quá độ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa?
Dựa trên quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, một quốc gia có nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, sản xuất nhỏ phân tán không thể tiến thẳng lên chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa một cách duy ý chí. Chủ nghĩa tư bản nhà nước đóng vai trò là "chiếc cầu nhỏ", "khâu trung gian" tổ chức lại nền sản xuất, khắc phục tình trạng phân tán của kinh tế tiểu nông, chuẩn bị tiền đề kỹ thuật, vật chất và văn hóa quản lý cần thiết mà lịch sử chưa kịp tích lũy.

3. Những hình thức kinh tế tư bản nhà nước cụ thể nào được khảo sát tại Thành phố Hồ Chí Minh?
Luận án phân tích 4 hình thức tổ chức kinh tế:

• Các khu chế xuất, khu công nghiệp và khu công nghệ cao (tiêu biểu như KCX Tân Thuận - TTZ, Khu công nghệ cao - SHTP, Vườn ươm phần mềm Quang Trung - SBI).
• Các hợp đồng đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật: BOT, BTO, BT, BOO.
• Quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước (hình thành sở hữu hỗn hợp giữa nhà nước, tư bản tư nhân và người lao động).
• Hợp tác xã kiểu mới và mô hình liên kết kinh tế trang trại trong nông nghiệp ngoại thành.

4. Luận án chỉ ra những mâu thuẫn, nghịch lý nào nảy sinh trong quá trình vận dụng tại Thành phố Hồ Chí Minh?
Các mâu thuẫn nổi bật gồm:

• Mâu thuẫn giữa xu hướng chạy theo lợi nhuận tối đa của giới tư bản với yêu cầu bảo vệ quyền lợi hợp pháp, nâng cao đời sống của người lao động.
• Mâu thuẫn giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế, mở rộng khu công nghiệp với nhiệm vụ bảo vệ môi sinh, kiểm soát ô nhiễm chất thải.
• Mâu thuẫn giữa yêu cầu mở rộng cửa hội nhập quốc tế, thu hút vốn ngoại với đòi hỏi giữ vững độc lập tự chủ kinh tế và định hướng chính trị xã hội chủ nghĩa.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp định hướng lớn nào?
Tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp:

1. Xây dựng nhà nước pháp quyền, tăng cường kiểm kê, kiểm soát và điều tiết vĩ mô, nâng cao vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước.
2. Vận dụng linh hoạt các hình thức tư bản nhà nước để thu hút công nghệ cao và phát huy lợi thế đô thị.
3. Giải quyết hài hòa quan hệ lợi ích giữa Nhà nước, Doanh nghiệp và Người lao động.
4. Giáo dục ý thức sinh thái kết hợp chế tài nghiêm minh xử lý vi phạm môi trường.
5. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn liền với khoa học - công nghệ.
6. Phát huy tiềm năng kinh tế tư nhân trong nước qua liên doanh, liên kết.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Phượng là một công trình nghiên cứu hệ thống dưới góc độ triết học - kinh tế về chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Trên cơ sở kế thừa phép biện chứng duy vật lịch sử của C. Mác, Ph. Ăngghen và học thuyết NEP của V.I. Lênin, luận án đã làm sáng tỏ tính tất yếu khách quan của việc sử dụng các hình thức kinh tế quá độ trung gian đối với các nước có điểm xuất phát thấp. Việc khảo sát toàn diện thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh qua các mô hình khu chế xuất, khu công nghiệp, hợp đồng BOT và cổ phần hóa đã giúp tác giả nhận diện sâu sắc những thành tựu cùng các mâu thuẫn nội tại phát sinh. Các quan điểm nguyên tắc và giải pháp định hướng được luận án đề xuất có giá trị thực tiễn đối với công tác hoạch định chính sách phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại địa phương và trong phạm vi cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề xóa bỏ chế độ tư hữu của những nhà chủ nghĩa xã hội không tưởng, thông qua trình độ phát triển của lực lượng sản xuất quyết định và đòi hỏi quan hệ sản xuất thích ứng. Quy luật chung nhất này (quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất) quy định sự vận động phát triển tự nhiên, của lịch sử nhân loại từ thấp đến cao. Nội dung cơ bản, tính khoa học, cách mạng của “Tuyên ngôn” được công bố vào năm 1848 là dựa trên sự nhận thức và phân tích sâu sắc thấu đáo nội dung, yêu cầu của quy luật trên trong xã hội tư bản vào khoảng giữa thế kỷ XIX. Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đã chỉ ra rằng: sự cách mạng hóa công cụ sản xuất làm giai cấp tư sản hoàn toàn chiến thắng chế độ phong kiến.

Nhưng, chính sự phát triển của lực lượng sản xuất ngày càng khoét sâu mâu thuẫn giữa quá trình sản xuất mang tính xã hội với chế độ sở hữu mang tính tư nhân. Quan hệ sản xuất này trở nên cản trở sự phát triển của lực lượng sản xuất. Mọi sự đối phó, điều chỉnh trong khuôn khổ của chủ nghĩa tư bản không thể giải quyết được mâu thuẫn này và tất yếu sẽ dẫn đến sự diệt vong của quan hệ sở hữu tư sản, sự diệt vong của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa cũng như sự diệt vong đã xảy ra với các phương thức sản xuất trước đó. Nếu như xã hội tư sản hiện đại đã từng sinh ra từ trong lòng xã hội phong kiến đã bị diệt vong, sự thay thế của đại công nghiệp cho chế độ ruộng đất, phường hội phong kiến và ngay cả với công trường thủ công là một tất yếu không tránh khỏi, thì sự phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại trong lòng xã hội tư bản cũng tất yếu đẩy chủ nghĩa tư bản đến chỗ diệt vong, nhường chỗ cho một hình thái mới cao hơn là chủ nghĩa cộng sản.

Đó là lôgic tất yếu của lịch sử. Song song với việc vạch ra tiến trình lịch sử - tự nhiên của xã hội loài người dưới tác động của quy luật khách quan, C.Ăngghen đã xác định rõ lực lượng cơ bản tiến hành cuộc cách mạng xã hội ấy là giai cấp vô sản, đội ngũ những người công nhân đại diện cho lực lượng sản xuất tiên tiến, là sản phẩm của nền đại công nghiệp, là giai cấp triệt để cách mạng, phong trào đấu tranh của họ mưu cầu lợi ích cho khối đại đa số. Từ những tư tưởng cơ bản trên, “Tuyên ngôn” khẳng định rằng “giai cấp tư sản không những đã rèn những vũ 11 khí giết mình; nó còn tạo ra những người sử dụng vũ khí ấy; những công nhân hiện đại, những người vô sản. Giai cấp tư sản sinh ra những người đào huyệt chôn chính nó.

Sự sụp đổ của giai cấp tư sản và sự thắng lợi của giai cấp vô sản đều là tất yếu như nhau. Ngoài việc khẳng định sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản, C.Ăngghen còn chỉ ra phương thức xóa bỏ chế độ tư hữu một cách tích cực qua một số tác phẩm của mình. Các ông cho rằng cần phải phê phán cái cũ, cái phi nhân tính, cái trật tự xã hội hiện hành nhưng không phải bằng ảo tưởng mà dựa trên cơ sở hiện thực. Trong “Lời nói đầu” nổi tiếng của tác phẩm “Phê phán Triết học pháp quyền của Hégel” (1843 - 1844), đánh dấu bước chuyển từ chủ nghĩa duy tâm sang chủ nghĩa duy vật, từ chủ nghĩa dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa cộng sản, C.Mác đã nhận định rằng: phê phán tôn giáo “ở thượng giới”, giỏi lắm chỉ cởi được sự tha hóa trong lĩnh vực tinh thần - tâm linh.

Trái lại, sự tha hóa của quần chúng lao động “ở cõi trần” trong sự “nghèo nàn hiện thực” gắn liền với chế độ tư hữu thì phải “phê phán pháp quyền”, “phê phán chính trị” - một sự phê phán kiểu mới không dừng lại ở “phẫn nộ” mà là “vạch trần”, một sự “phê phán giáp lá cà” mà theo C.Mác điều quan trọng là phải “đánh trúng nó” tức là đánh trúng vào cái trật tự tư sản - trật tự dựa trên sở hữu tư nhân cùng với đối kháng giai cấp cuối cùng trong lịch sử. Trong “Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844”, C.Mác cũng đã nhấn mạnh: muốn xóa bỏ tư tưởng về chế độ tư hữu thì tư tưởng về chủ nghĩa cộng sản là hoàn toàn đủ rồi. Còn muốn xóa bỏ chế độ tư hữu trong thực tế thì phải có hành động cộng sản chủ nghĩa hiện thực. Lịch sử sẽ đem đến theo mình hành động cộng sản chủ nghĩa ấy.

Đồng thời trong tác phẩm này, C.Mác đã lột tả những cội rễ của lao động bị tha hóa trong tác động qua lại có tính nhân quả với hàng loạt các nhân tố gắn liền với chế độ tư hữu tư sản như : tư bản, tiền công, lợi nhuận, cạnh tranh,. Biểu hiện đầu tiên của lao động bị tha hóa nằm ngay ở quá trình lao động, và đụng chạm đến bản chất của sở hữu và phân phối. Người công nhân sản xuất ra các vật phẩm, nhưng chúng không thuộc về họ, mà của người khác. Toàn bộ sức lực và cuộc sống của họ dành cho lao động, còn thành quả lao động thì biến thành cái xa lạ với họ, tức thành cái bị tha hóa, tách khỏi người sản xuất.

12 Tha hóa trong quá trình lao động đã dẫn đến tha hóa ở bình diện rộng hơn – tha hóa bản thân con người, tha hóa loài, hay đời sống có tính loài của con người. Cuối cùng, sự tha hóa trong lao động, trong đời sống có tính loài được hiểu như tha hóa lẫn nhau (absonderung) giữa người với người, xét theo tổng thể các quan hệ xã hội. Vậy đâu là cơ sở xã hội của tha hóa? C.Mác trở về phân tích nguồn gốc của tư hữu, C.Mác nhận thấy rằng nội dung của khái niệm lao động bị tha hóa được xem xét như kết quả vận động của sở hữu tư nhân. Tuy nhiên, sự phân tích tiếp theo cho thấy mặc dầu sở hữu tư nhân vừa là cơ sở, vừa là nguyên nhân của lao động bị tha hóa, song trong thực tế thì ngược lại; nó hóa ra là kết quả của lao động bị tha hóa.Mác cũng nêu lên tư tưởng xóa bỏ một cách tích cực chế độ tư hữu, sự phủ định nó nhằm mục tiêu tiến bộ xã hội.

Như vậy để khắc phục tha hóa lao động, theo C.Mác, cần thủ tiêu một cách tích cực cơ sở xã hội làm nảy sinh và gia tăng sự tha hóa đó. Xã hội hiện tại, với những mâu thuẫn nảy sinh trong lòng nó và với những điều kiện hiện thực do nó sinh ra, đã tạo tiền đề cho quá trình này, quá trình giải phóng công nhân dưới hình thức chính trị. Trong vai trò của nhà giải phẫu xã hội, C.Mác nhận thấy cơ sở của những nghịch lý vừa nêu nằm ở chế độ tư hữu. Ông khảo sát quá trình này trong những biểu hiện đơn giản dễ thấy của nó, trong quan hệ giữa người với người – quan hệ sở hữu, phân phối sản phẩm lao động, rút ra từ đây tính tất yếu của xung đột xã hội dưới chủ nghĩa tư bản, cũng như tính tất yếu của đổi mới xã hội một cách tích cực.Mác tiên đoán về sự xóa bỏ chế độ tư hữu bằng chính sự vận động tự thân của nó.Mác chưa gọi học thuyết của mình là chủ nghĩa cộng sản, hay chủ nghĩa xã hội, nhưng ông xem nó là mục tiêu mà con người hướng tới , cùng với quá trình xóa bỏ chế độ tư hữu một cách tích cực.

“Xóa bỏ tích cực” được ngầm hiểu là xóa bỏ về căn bản quan hệ “tha hóa” giữa người với người trong quá trình hoạt động sản xuất, hoạt động sống nói chung, nhưng vẫn lưu giữ các yếu tố phù hợp trong điều kiện lịch sử mới, có tác dụng thúc đẩy xã hội phát triển, nghĩa là không xóa bỏ sạch trơn, xóa bỏ theo kiểu thủ tiêu của chủ nghĩa hư vô. Xóa bỏ một cách tích cực chế độ tư hữu tức là xóa bỏ sự tha hóa con người, là sự chiếm hữu một cách thực sự bản chất con người bởi con người và vì con người. Sự “quay trở lại” bản chất con người chính là giải quyết tình trạng tha 13 hóa, mà trước hết là tha hóa lao động. Con người không chỉ có thể, mà cần phải thực hiện sự xoay chiều ấy như một mệnh lệnh lịch sử, như nhiệm vụ đặt ra cho bản thân trong cuộc hành trình giải phóng.

Sự “quay trở lại” tích cực mà C.Mác nhấn mạnh không phải là quay trở lại một cách máy móc, theo hình ảnh vòng tròn khép kín, mà theo hình ảnh vòng xoắn ốc, hàm chứa yếu tố lọc bỏ, kế thừa, phát triển. Chính cách tiếp cận như thế đã làm sáng tỏ tư tưởng biện chứng về phát triển xã hội ở C. Chủ nghĩa cộng sản, theo C.Mác, với tính cách là việc con người hoàn toàn quay trở lại chính mình với tính cách là con người xã hội, nghĩa là có tính chất người – sự quay trở lại này diễn ra một cách có ý thức và có giữ lại tất cả sự phong phú của sự phát triển trước đó. Chủ nghĩa cộng sản đó có được phải bằng cuộc đấu tranh giai cấp, cuộc đấu tranh cuối cùng sẽ nổ ra thành một cuộc cách mạng mà trong đó giai cấp vô sản sẽ lật đổ giai cấp tư sản bằng bạo lực và thiết lập sự thống trị của mình, để xây dựng một xã hội mới - xã hội cộng sản, đồng thời vạch ra cương lĩnh sách lược cho cách mạng vô sản.

Giai đoạn thứ nhất trong cách mạng vô sản là giai đoạn giành lấy dân chủ [87, 567]. Mục đích trước mắt của các Đảng cộng sản và giai cấp vô sản là lật đổ sự thống trị của giai cấp tư sản, giai cấp vô sản giành lấy chính quyền [106, 558]. Cuộc cách mạng chính trị giành chính quyền chỉ là tiền đề để giai cấp vô sản thực hiện cuộc cách mạng về kinh tế. Đó là xóa bỏ chế độ tư hữu tư sản, thiết lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển.

“Giai cấp vô sản sẽ dùng sự thống trị chính trị của mình để từng bước một đoạt lấy toàn bộ tư bản trong tay giai cấp tư sản, để tập trung tất cả những công cụ sản xuất vào trong tay nhà nước, tức là trong giai cấp vô sản đã được tổ chức thành giai cấp thống trị, và để tăng thật nhanh số lượng lực lượng sản xuất lên [87, 567].