PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC HIỆN NAY

Tìm hiểu vai trò của văn hóa trong thúc đẩy kinh tế xã hội ở Tây Bắc. Nghiên cứu chuyên sâu về phát huy giá trị văn hóa, bản sắc dân tộc vùng Tây Bắc.

• Tác giả: Trần Thị Phương Nga
• Người hướng dẫn: Nguyễn Anh Tuấn
• Trường học: Học Viện Báo Chí Và Tuyên Truyền
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Phát Huy Vai Trò Của Văn Hóa Trong Phát Triển Kinh Tế - Xã Hội Ở Tây Bắc Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Khái quát giá trị chủ yếu của các công trình được tổng quan và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC
• 2.1. Quan niệm về văn hóa và vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội
• 2.2. Đặc trưng và vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc
• 2.3. Phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay: Thực chất, chủ thể, nội dung, phương thức
• 2.4. Những yếu tố tác động đến việc phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 3.1. Thành tựu và hạn chế trong phát huy vai trò của văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay
• 3.2. Nguyên nhân và một số vấn đề đặt ra từ việc phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC THỜI GIAN TỚI
• 4.1. Phương hướng tiếp tục phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc thời gian tới
• 4.2. Giải pháp tiếp tục phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc thời gian tới
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Văn hóa Tây Bắc Luận án tiến sĩ 55 ký tự

Luận án tiến sĩ tập trung vào văn hóa Tây Bắc như một nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Khu vực này, với hơn 20 tộc người, chủ yếu là dân tộc thiểu số, sở hữu một di sản văn hóa phong phú. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng, trong quá trình tồn tại và thích nghi với môi trường khắc nghiệt, người dân đã tạo ra nguồn lực văn hóa nội sinh có tiềm năng thúc đẩy kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội cấp thiết. Luận án ghi nhận những nỗ lực của chính quyền và người dân trong việc khơi dậy sức mạnh nội sinh của văn hóa, dẫn đến những thành tựu đáng kể trong việc thay đổi diện mạo nhiều bản làng. Việc bảo tồn văn hóa, đẩy mạnh giáo dục, ứng dụng khoa học kỹ thuật và quảng bá văn hóa đã góp phần phát triển nguồn nhân lực, xây dựng sinh kế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực. Như trích dẫn trong tài liệu gốc, văn hóa đã trở thành yếu tố quan trọng tạo sự ổn định chính trị và thuận lợi cho phát triển kinh tế.

1.1. Nghiên cứu về Di sản văn hóa Tây Bắc

Luận án tập trung vào khai thác các yếu tố văn hóa đặc trưng nhất của vùng Tây Bắc, là kết quả sáng tạo của các dân tộc thiểu số. Những giá trị nổi bật này tạo thành động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội. Nghiên cứu này giới hạn ở 4 tỉnh: Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên và Lai Châu. Dữ liệu được thu thập từ năm 2011 đến nay, giai đoạn mà Đảng Cộng sản Việt Nam nhận thức rõ hơn về vai trò của văn hóa trong sự phát triển đất nước. Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phân tích, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp, so sánh và quan sát thực tế.

1.2. Tiếp cận triết học về vai trò Văn hóa

Luận án tiếp cận từ góc độ triết học, làm rõ vai trò của văn hóa như một nguồn nội lực trong sự phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu này xác định nội dung, chủ thể và phương thức phát huy vai trò của văn hóa trong bối cảnh hiện tại. Nghiên cứu tổng quan các thành tựu và hạn chế trong việc sử dụng văn hóa để thúc đẩy sự phát triển của vùng Tây Bắc. Trên cơ sở phân tích nguyên nhân và vấn đề, luận án đề xuất các giải pháp để tối ưu hóa vai trò của văn hóa trong tương lai.

II. Thách thức phát huy Văn hóa trong Kinh tế Tây Bắc 59 ký tự

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc phát huy vai trò của văn hóa ở Tây Bắc vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Một bộ phận người dân chưa thực sự chủ động trong việc sử dụng văn hóa để thúc đẩy kinh tế - xã hội. Giá trị văn hóa được khai thác, tuy đã mang lại lợi ích kinh tế, nhưng tỷ trọng đóng góp so với các nguồn lực khác chưa cao như kỳ vọng. Những yếu tố lạc hậu trong văn hóa các dân tộc thiểu số chưa được loại bỏ hoàn toàn, ảnh hưởng đến nguồn nhân lực của vùng. Quá trình phát huy văn hóa còn gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên và xã hội. Sự giao lưu và hội nhập kinh tế cũng tạo ra nguy cơ mai một, biến dạng văn hóa, thậm chí bị lợi dụng gây tổn hại đến an ninh chính trị, theo tài liệu gốc, “Ở một số nơi, trước tác động của giao lưu, hội nhập kinh tế trong và ngoài nước, đặc trưng VH của vùng không những không phát huy được tối đa sức mạnh của nó mà còn bị mai một, biến dạng, bị lợi dụng làm tổn hại tới ổn định chính trị, an ninh biên giới nước ta”.

2.1. Bảo tồn Văn hóa Tây Bắc Số lượng vs. Chất lượng

Công tác bảo tồn văn hóa, được coi là nền tảng để phát huy vai trò của nó, mới chỉ tập trung vào số lượng, thiếu chiều sâu. Hoạt động nghiên cứu và ứng dụng khoa học kỹ thuật để khơi dậy giá trị văn hóa còn hạn chế. Do đó, Tây Bắc vẫn là vùng nghèo của cả nước. Người dân, đặc biệt là dân tộc thiểu số, không chỉ nghèo về vật chất mà còn thiếu thốn về giáo dục, y tế, việc làm và sinh kế bền vững. Điều này đặt ra câu hỏi: Vì sao Tây Bắc có lợi thế văn hóa độc đáo nhưng vẫn chưa phát triển kinh tế - xã hội tương xứng?

2.2. Nguy cơ mai một Truyền thống Văn hóa Tây Bắc

Quá trình phát triển du lịch văn hóa, nếu không được quản lý chặt chẽ, có thể dẫn đến thương mại hóa và làm mất đi bản sắc văn hóa. Sự du nhập của các yếu tố văn hóa ngoại lai có thể làm suy yếu các giá trị truyền thống. Cần có các biện pháp để bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Việc thiếu nguồn lực tài chính và nhân lực cũng là một thách thức lớn đối với việc bảo tồn và phát huy văn hóa ở Tây Bắc.

III. Giải pháp Phát huy Văn hóa gắn với Du lịch Tây Bắc 58 ký tự

Luận án đề xuất một số giải pháp để phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc. Trong đó chú trọng phát triển du lịch văn hóa bền vững, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương, là một hướng đi tiềm năng. Cần đầu tư vào việc bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn, đồng thời, đảm bảo rằng lợi ích từ du lịch được chia sẻ công bằng cho cộng đồng. Việc xây dựng các sản phẩm du lịch gắn liền với văn hóa bản địa, kết hợp với các hoạt động trải nghiệm, khám phá văn hóa, sẽ tạo ra những giá trị gia tăng cho kinh tế địa phương. Tài liệu gốc đề cập đến “Phát triển du lịch cộng đồng”, hướng đến khai thác tiềm năng này, nhưng phải quản lý chặt chẽ để tránh biến tướng.

3.1. Phát triển nguồn nhân lực văn hóa tại Tây Bắc

Cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực có chuyên môn về văn hóa, du lịch, và quản lý di sản. Việc nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa cho cộng đồng cũng rất quan trọng. Cần có các chương trình giáo dục văn hóa trong trường học và các hoạt động tuyên truyền, quảng bá văn hóa đến cộng đồng. Sự tham gia của cộng đồng vào quá trình bảo tồn và phát huy văn hóa là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong bảo tồn Di sản văn hóa

Ứng dụng công nghệ thông tin vào việc số hóa di sản văn hóa, xây dựng các bảo tàng ảo, và phát triển các ứng dụng du lịch thông minh. Sử dụng công nghệ để ghi lại và lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống, như các làn điệu dân ca, các phong tục tập quán, và các nghề thủ công truyền thống. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, các chuyên gia văn hóa, và cộng đồng địa phương trong quá trình ứng dụng công nghệ vào bảo tồn văn hóa.

IV. Phương pháp Nghiên cứu Văn hóa Tây Bắc hiệu quả 54 ký tự

Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của nghiên cứu văn hóa chuyên sâu để hiểu rõ hơn về các giá trị văn hóa độc đáo của Tây Bắc. Các nghiên cứu cần tập trung vào việc xác định các yếu tố văn hóa có tiềm năng phát triển kinh tế, đồng thời đánh giá tác động của các yếu tố này đến kinh tế - xã hội. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách, và cộng đồng địa phương để đảm bảo rằng các nghiên cứu được thực hiện một cách toàn diện và mang lại kết quả thiết thực. Như tác giả đã viết, "Hoạt động nghiên cứu và ứng dụng khoa học kỹ thuật nhằm khơi dậy, tỏa sáng VH của vùng dù được quan tâm nhưng kết quả vẫn còn khiêm tốn."

4.1. Kết hợp phương pháp định tính và định lượng

Sử dụng phương pháp định tính để khám phá các khía cạnh sâu sắc của văn hóa, như các giá trị, niềm tin, và phong tục tập quán. Áp dụng phương pháp định lượng để đo lường tác động của văn hóa đến các chỉ số kinh tế - xã hội, như thu nhập, việc làm, và chất lượng cuộc sống. Việc kết hợp cả hai phương pháp sẽ giúp có được cái nhìn toàn diện và sâu sắc về vai trò của văn hóa.

4.2. Phân tích luận án tiến sĩ về Văn hóa Tây Bắc

Thực hiện phân tích sâu rộng các luận án tiến sĩ và các công trình nghiên cứu khoa học khác liên quan đến văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc. Xác định những điểm mạnh, điểm yếu, và những khoảng trống trong các nghiên cứu hiện có. Đề xuất các hướng nghiên cứu mới để giải quyết các vấn đề còn tồn tại và khai thác các tiềm năng chưa được khám phá.

V. Ứng dụng Xây dựng Chính sách văn hóa hiệu quả 58 ký tự

Nghiên cứu này có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách văn hóa phù hợp với đặc điểm và điều kiện của Tây Bắc. Các chính sách cần tập trung vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo điều kiện cho sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa sáng tạo. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương vào quá trình xây dựng chính sách để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Việc lồng ghép các yếu tố văn hóa vào các chính sách phát triển kinh tế - xã hội sẽ giúp tạo ra sự phát triển bền vững và hài hòa.

5.1. Xã hội hóa văn hóa và thu hút đầu tư

Khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội và các doanh nghiệp vào các hoạt động văn hóa. Tạo ra các cơ chế để thu hút đầu tư từ các nguồn lực trong và ngoài nước vào lĩnh vực văn hóa. Cần có sự minh bạch và công khai trong việc quản lý và sử dụng các nguồn lực văn hóa để đảm bảo tính hiệu quả và trách nhiệm.

5.2. Đánh giá hiệu quả phát triển văn hóa Tây Bắc

Xây dựng hệ thống chỉ số để đo lường và đánh giá hiệu quả của các chương trình và dự án phát triển văn hóa. Thực hiện đánh giá định kỳ để điều chỉnh và cải thiện các chính sách và giải pháp. Cần có sự tham gia của các chuyên gia văn hóa, các nhà khoa học, và cộng đồng địa phương vào quá trình đánh giá.

VI. Kết luận Giá trị của Văn hóa trong tương lai 50 ký tự

Luận án kết luận rằng văn hóa đóng vai trò then chốt trong sự phát triển bền vững của Tây Bắc. Việc phát huy tối đa các giá trị văn hóa độc đáo của vùng sẽ giúp tạo ra một động lực mới cho sự phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, cần có sự chung tay của tất cả các bên liên quan, từ chính quyền, các nhà nghiên cứu, đến cộng đồng địa phương, để đảm bảo rằng văn hóa thực sự trở thành nguồn sức mạnh nội sinh đưa Tây Bắc phát triển.

6.1. Phát triển kinh tế xanh dựa trên văn hóa

Xây dựng các mô hình kinh tế dựa trên khai thác bền vững các giá trị văn hóa truyền thống, như nghề thủ công, ẩm thực, và du lịch văn hóa. Ưu tiên các hoạt động kinh tế thân thiện với môi trường và góp phần bảo tồn di sản văn hóa. Cần có sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ văn hóa để đảm bảo sự phát triển bền vững.

6.2. Văn hóa và hội nhập quốc tế ở Tây Bắc

Tận dụng cơ hội từ hội nhập quốc tế để quảng bá văn hóa Tây Bắc ra thế giới. Xây dựng các sản phẩm văn hóa có tính cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Đồng thời, bảo vệ văn hóa truyền thống khỏi những tác động tiêu cực của toàn cầu hóa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển đương đại đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xác lập các động lực tăng trưởng mới, trong đó văn hóa được định vị là nguồn lực nội sinh và trụ cột phát triển bền vững. Công trình luận án tiến sĩ chuyên ngành Triết học (mã số 92 29 001) mang tên "Phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay" do nghiên cứu sinh Trần Thị Phương Nga thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn và PGS.TS. Trần Hải Minh tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2024) đã giải quyết trực diện mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) tại một địa bàn chiến lược đặc thù.

Tây Bắc là không gian sinh tồn của hơn 20 dân tộc thiểu số (DTTS) tiêu biểu như Thái, Mường, Mông, Dao, sở hữu kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú. Tuy nhiên, một nghịch lý phát triển nhức nhối là vùng đất này vẫn rơi vào tình trạng "vùng trũng nghèo" đa chiều của cả nước về thu nhập, giáo dục, y tế và sinh kế. Điểm nghẽn học thuật (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: các nghiên cứu trước đây (như Trần Văn Bính 2004, Hoàng Lương 2005, Ngô Đức Thịnh 2009) chủ yếu tiếp cận văn hóa Tây Bắc dưới góc độ dân tộc học, văn hóa học mô tả, hoặc khảo cứu đơn lẻ từng phong tục, tập quán; chưa có một công trình triết học nào luận giải toàn diện cơ chế chuyển hóa các giá trị văn hóa đặc trưng thành nguồn lực nội sinh thúc đẩy KT-XH trên bình diện toàn vùng.

Để khỏa lấp khoảng trống trên, luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Bản chất triết học và cơ chế vận hành của văn hóa với tư cách là nguồn lực nội sinh trong phát triển KT-XH được xác định như thế nào?
  • H1: Văn hóa không chỉ đóng vai trò nền tảng tinh thần mà còn là lực lượng sản xuất trực tiếp và hệ điều tiết định hướng phát triển bền vững khi được thể chế hóa và tích hợp khoa học - công nghệ.
• RQ2: Thực trạng phát huy vai trò của văn hóa tại 4 tỉnh Tây Bắc (Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu) giai đoạn 2011–2024 bộc lộ những thành tựu, mâu thuẫn và rào cản căn bản nào?
  • H2: Sự chậm phát triển KT-XH của Tây Bắc bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ giữa chủ thể, nội dung và phương thức phát huy giá trị văn hóa, dẫn đến việc chưa giải quyết được mâu thuẫn giữa bảo tồn bản sắc và khai thác thương mại.
• RQ3: Những phương hướng và hệ giải pháp triết học - thực tiễn nào có khả năng kích hoạt nguồn lực văn hóa Tây Bắc trong kỷ nguyên mới?
  • H3: Xây dựng mô hình đồng bộ kết hợp thể chế chính sách, hương ước hóa tiến bộ, chuỗi giá trị du lịch di sản và nâng cao năng lực chủ thể DTTS sẽ tạo bước đột phá thoát nghèo bền vững.

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên nền tảng Chủ nghĩa duy vật lịch sử của C. Mác - Ph. Ăngghen, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối phát triển văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam (đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI và Nghị quyết Đại hội XIII). Phạm vi nghiên cứu giới hạn về không gian tại 4 tỉnh trọng điểm: Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu; trục thời gian trải dài từ năm 2011 đến năm 2024. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc lượng hóa và cụ thể hóa các giá trị văn hóa thành các chỉ số phát triển kinh tế du lịch, chuyển dịch cơ cấu cây trồng, bảo vệ môi trường sinh thái và củng cố an ninh quốc phòng biên giới.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy sự phân hóa sâu sắc trong các dòng tư tưởng về mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển:

Dòng nghiên cứu lý thuyết văn hóa dưới lăng kính bản thể luận và giá trị luận ghi nhận đóng góp của V. Davidovich (1980s) trong Dưới lăng kính triết học, xem văn hóa là phương thức, công nghệ hoạt động của con người; E.B. Tylor (1871) trong Văn hóa nguyên thủy định nghĩa văn hóa như một phức thể tri thức, tín ngưỡng, đạo đức; Jaded Kemling (2020) nhấn mạnh văn hóa là hoạt động sáng tạo hướng tới tương lai. Ở góc độ phát triển KT-XH, Ủy ban quốc gia về thập kỷ quốc tế phát triển văn hóa (UNESCO, 1992) khẳng định: "Từ nay trở đi, văn hóa cần coi mình là một nguồn lực bổ sung trực tiếp cho phát triển và ngược lại, phát triển cần thừa nhận văn hóa giữ một vị trí trung tâm, một vai trò điều tiết xã hội". Tatyanna P. Soubbtina (2005) trong Không chỉ là tăng trưởng kinh tế và Joseph Nye (2017) trong Quyền lực mềm chỉ ra văn hóa là sức mạnh mềm có tính lan tỏa và hấp dẫn tự nhiên. Thomas L. Friedman (2021) trong Chiếc Lexus và cây ôliu ví bản sắc văn hóa như "mã ADN" quyết định sự sinh tồn của quốc gia trong toàn cầu hóa.

Tại Việt Nam, các học giả như Phạm Văn Đồng (1994), Hoàng Trinh (1996), Đỗ Huy (2006), Nguyễn Văn Huyên (2008), Trần Quốc Toản (2018), Phan Ngọc (2018) đã phát triển sâu sắc quan điểm văn hóa là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh. Đi sâu vào địa bàn Tây Bắc, Trần Quốc Vượng (2000), Hoàng Lương (2005), Ngô Đức Thịnh (2009), Trần Bình (2005), Phạm Văn Lực (2011), Lại Phi Hùng (2013), Nguyễn Ngọc Thanh (2018) đã phân tích sâu sắc các đặc trưng canh tác nương rẫy, luật tục, dệt thổ cẩm, kiến trúc nhà sàn của người Thái, Mường, Mông, Dao.

Y văn tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận đối lập:

• Quan điểm bảo tồn nguyên trạng (Static Preservation): Xem di sản văn hóa DTTS là thực thể bất biến, cảnh báo việc thương mại hóa sẽ dẫn đến lai căng, tha hóa bản sắc.
• Quan điểm thị trường hóa cực đoan (Economic Instrumentalism): Coi văn hóa thuần túy là công cụ kinh tế, triệt để khai thác phục vụ du lịch mà xem nhẹ năng lực tự điều tiết của cộng đồng bản địa.

Luận án định vị chính xác ở giao điểm biện chứng giữa hai luồng quan điểm trên. Tác giả vượt qua hạn chế của David Throsby (2001) trong kinh tế học văn hóa (vốn thiên về lượng hóa tài chính mà thiếu phân tích cấu trúc xã hội) và Robert Putnam (2000) về vốn xã hội (chưa làm rõ tính hai mặt của tập quán DTTS). Công trình tiến hành so sánh với 2 mô hình quốc tế điển hình: kinh nghiệm phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn tri thức bản địa của người Sami ở Bắc Âu và mô hình xóa đói giảm nghèo dựa vào văn hóa làng nghề của người Trại, người Di ở tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Từ đó, luận án xác lập vị thế tiên phong khi làm sáng tỏ cơ chế nội sinh hóa các giá trị văn hóa Tây Bắc thành vốn KT-XH thực chất.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến triển quan trọng trong việc vận dụng và mở rộng học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Chủ nghĩa Mác - Lênin. Ph. Ăngghen từng khẳng định: "Lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người, và như thế đến một mức mà trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: lao động đã sáng tạo ra bản thân con người". Kế thừa luận điểm này, nghiên cứu sinh chỉ rõ văn hóa không thuần túy là thành tố thuộc kiến trúc thượng tầng thụ động chịu sự quyết định của cơ sở hạ tầng, mà trực tiếp thâm nhập vào lực lượng sản xuất với tư cách là yếu tố cấu thành chất lượng nguồn nhân lực, phương thức quản trị và công nghệ sản xuất cộng đồng.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập 3 mệnh đề (Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Văn hóa đóng vai trò là "bộ lọc giá trị" và "hệ điều tiết xã hội", định hình đạo đức kinh doanh, chuẩn mực lao động và bảo đảm tính nhân văn trong các hoạt động kinh tế.
• Mệnh đề 2 (P2): Các giá trị văn hóa đặc thù (luật tục bảo vệ rừng, tri thức bản địa về dược liệu, nghệ thuật dệt, ẩm thực, kiến trúc dân tộc) là nguồn vốn văn hóa (Cultural Capital) có khả năng chuyển hóa trực tiếp thành hàng hóa, dịch vụ mang giá trị gia tăng cao thông qua công nghiệp văn hóa và du lịch cộng đồng.
• Mệnh đề 3 (P3): Tính cộng đồng và cơ chế tự quản bản làng truyền thống của người Thái, người Mường là nguồn vốn xã hội tạo ra sự liên kết, giảm thiểu chi phí giao dịch và duy trì an ninh biên giới vững chắc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 4 lý thuyết nền tảng: (1) Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác - Lênin về tồn tại xã hội và ý thức xã hội; (2) Lý thuyết quyền lực mềm của Joseph Nye ("Văn hóa là một loại sức mạnh mềm, không có tính độc quyền mà có tính lan tỏa, tính thừa nhận"); (3) Lý thuyết vốn văn hóa của Pierre Bourdieu và David Throsby; (4) Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt và biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn".

Cách tiếp cận phân tích mới mẻ của tác giả tập trung vào chu trình 3 bước: Nhận diện bản sắc -> Hương ước hóa/Chuẩn mực hóa -> Kinh tế hóa giá trị văn hóa. Khung phân tích xác định rõ các điều kiện biên (boundary conditions): cơ chế này chỉ phát huy hiệu quả khi đảm bảo quyền làm chủ của người DTTS bản địa, tôn trọng tính đa dạng tộc người và có sự tham gia điều tiết của nhà nước nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác cạn kiệt tài nguyên văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu được xây dựng theo mô hình đa tầng bậc (Multi-level Research Design):

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích chủ trương, đường lối phát triển văn hóa và KT-XH toàn vùng Tây Bắc trong bối cảnh hội nhập quốc tế và Nghị quyết số 11-NQ/TW của Bộ Chính trị về phương hướng phát triển kinh tế - xã hội vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ.
• Cấp độ trung mô: Khảo cứu thể chế, chính sách văn hóa và các chỉ số KT-XH tại 4 tỉnh: Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu.
• Cấp độ vi mô: Đánh giá chiều sâu thực tế đời sống văn hóa, sinh kế và hoạt động cộng đồng của 4 nhóm DTTS nòng cốt (Thái, Mường, Mông, Dao) tại các bản làng, hợp tác xã (HTX) và điểm du lịch cộng đồng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt thông qua các phương pháp khoa học chuyên ngành:

• Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp (Secondary Data Analysis): Rà soát toàn diện hệ thống văn kiện của Đảng từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII đến Nghị quyết Đại hội XIII; các báo cáo kinh tế - xã hội, báo cáo thống kê ngành văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2011–2024 của 4 tỉnh Tây Bắc.
• Phương pháp thống nhất lịch sử và logic: Tái hiện tiến trình biến đổi của văn hóa Tây Bắc từ không gian tự cung tự cấp truyền thống sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Phương pháp quan sát thực địa và khảo sát điền dã (Field Observation): Tác giả trực tiếp khảo sát thực tế tại các mô hình bảo tồn di sản gắn với sinh kế tiêu biểu như: không gian Mo Mường (Hòa Bình), du lịch cộng đồng bản Áng và cao nguyên Mộc Châu (Sơn La), mô hình du lịch di tích lịch sử - văn hóa chiến trường Điện Biên Phủ (Điện Biên), và bảo tồn nghề dệt lanh, bản Sin Suối Hồ (Lai Châu).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê chính thống của cơ quan quản lý nhà nước, kết quả nghiên cứu điền dã dân tộc học và các luận điểm lý luận triết học để đảm bảo độ tin cậy và tính khách quan tuyệt đối của các kết luận.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp và dữ liệu thực tế được tổng hợp thông qua ma trận so sánh định tính và phân tích nội dung chuyên sâu (Qualitative Content Analysis). Mẫu nghiên cứu bao quát các đơn vị hành chính đặc thù của vùng núi lửa và sơn nguyên Tây Bắc, phản ánh đời sống của cộng đồng DTTS chiếm trên 80% cơ cấu dân số địa phương. Các phương pháp diễn dịch - quy nạp, trừu tượng hóa khoa học và so sánh lịch sử được thực hiện nhất quán, làm rõ các mối liên hệ nhân quả bản chất giữa phát triển văn hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, văn hóa Tây Bắc thể hiện chức năng kép vừa là nguồn lực tinh thần điều tiết xã hội, vừa là lực lượng sản xuất vật chất trực tiếp. Sự cố kết dòng họ và thiết chế tự quản bản làng của người Thái, người Mường tạo nên trật tự xã hội ổn định, giảm thiểu tệ nạn, hình thành môi trường đầu tư an toàn. Đồng thời, các tri thức bản địa như luật tục bảo vệ rừng đầu nguồn của người Thái tại Sơn La đã chứng minh hiệu quả bảo vệ môi trường sinh thái vượt trội so với các mệnh lệnh hành chính thuần túy.

Thứ hai, luận án bóc tách nghịch lý "vùng trũng nghèo trên mỏ vàng văn hóa". Dù sở hữu hơn 20 sắc màu văn hóa tộc người độc đáo, tỷ lệ đóng góp của các ngành kinh tế dựa trên văn hóa (du lịch di sản, sản phẩm OCOP dệt thổ cẩm, dược liệu) vào tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) của 4 tỉnh Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu vẫn ở mức khiêm tốn. Nguyên nhân cốt lõi là do chuỗi giá trị chưa khép kín, hoạt động khai thác còn mang tính tự phát, cắt khúc và phụ thuộc vào trợ cấp công vụ.

Thứ ba, phát hiện tính hai mặt biện chứng trong di sản văn hóa DTTS. Bên cạnh những giá trị tiến bộ, nền văn hóa truyền thống của vùng vẫn còn tồn tại các hủ tục cản trở sự phát triển con người và nguồn nhân lực: tập quán chăn nuôi thả rông gia súc, hôn nhân cận huyết, nạn tảo hôn, ma chay dài ngày tốn kém, và tư tưởng ỷ lại vào chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

Thứ tư, nhận diện các nguy cơ đứt gãy và biến dạng văn hóa trong kinh tế thị trường. Quá trình thương mại hóa du lịch thiếu kiểm soát tại một số điểm nóng đã dẫn tới hiện tượng "sân khấu hóa" gượng gạo các nghi lễ thiêng liêng, làm xói mòn tính chân thực của văn hóa dân gian. Cùng với đó là sự xâm nhập của các hiện tượng tôn giáo mới lạ, tà đạo lợi dụng vấn đề dân tộc làm phức tạp an ninh trật tự khu vực biên giới.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Mở rộng đường biên lý thuyết triết học Mác - Lênin về phát triển văn hóa trong thời kỳ quá độ, cung cấp cơ sở luận chứng cho định hướng của Đảng: “Văn hóa phải được đặt ngang hàng cùng với kinh tế và chính trị” (Hội nghị Trung ương 9 khóa XI) và khẳng định của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng: “Nói đến văn hóa là nói đến những gì tinh hoa, tinh túy nhất, được chưng cất, kết tinh, hun đúc thành những giá trị tốt đẹp, cao thượng, đặc sắc nhất, rất nhân văn, nhân ái, nhân tình, tiến bộ…”.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập khung đánh giá liên ngành (Triết học - Văn hóa học - Kinh tế phát triển) ứng dụng hiệu quả cho nghiên cứu các vùng DTTS khác như Tây Nguyên hay Tây Nam Bộ.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình 4 khâu chuyển đổi:
  1. Hoàn thiện thể chế: Ban hành cơ chế đặc thù hỗ trợ vốn, thuế cho các doanh nghiệp, HTX DTTS kinh doanh sản phẩm văn hóa bản địa.
  2. Hương ước hóa tiến bộ: Cập nhật hương ước, quy ước bản làng nhằm loại bỏ hủ tục nhưng giữ vững thuần phong mỹ tục.
  3. Tích hợp công nghệ: Số hóa di sản văn hóa phi vật thể (Mo Mường, Nghệ thuật Xòe Thái) và phát triển sàn thương mại điện tử cho nông sản văn hóa.
  4. Nâng cao năng lực chủ thể: Chuyển giao tri thức quản trị du lịch cho chính đồng bào DTTS để người dân trở thành chủ nhân thụ hưởng thực chất.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn không gian: Luận án mới tập trung nghiên cứu sâu tại 4 tỉnh Tây Bắc lịch sử (Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu), chưa bao quát toàn bộ 6 tỉnh thuộc vùng Tây Bắc mở rộng (chưa tính Lào Cai, Yên Bái).
2. Phương pháp luận: Tiếp cận chủ đạo là triết học định tính, phân tích tài liệu thứ cấp và quan sát thực địa; chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng (Econometric modeling) hay mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để lượng hóa chính xác tỷ lệ đóng góp của vốn văn hóa vào tăng trưởng GRDP.
3. Độ trễ của dữ liệu: Một số số liệu thống kê văn hóa vùng sâu vùng xa có độ trễ nhất định do điều kiện giao thông và hạ tầng số tại Tây Bắc còn nhiều khó khăn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào 4 hướng:

• Ứng dụng mô hình định lượng đánh giá tác động của công nghiệp văn hóa đến giảm nghèo đa chiều.
• Nghiên cứu cơ chế bảo tồn tri thức bản địa Tây Bắc trước thách thức của biến đổi khí hậu toàn cầu.
• Đánh giá tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết và di sản của các DTTS ít người (dưới 10.000 người).
• Khảo sát sự tiếp biến văn hóa của thế hệ trẻ DTTS Tây Bắc trong kỷ nguyên mạng xã hội xuyên biên giới.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu mang lại giá trị tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Đóng góp một chuyên khảo triết học chuyên sâu về phát triển văn hóa tộc người, cung cấp tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học trong giảng dạy Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học và Văn hóa học.
• Chuyển đổi kinh tế - công nghiệp: Cung cấp luận cứ cho việc tái cấu trúc ngành du lịch Tây Bắc từ du lịch tham quan thuần túy sang du lịch trải nghiệm di sản văn hóa sinh thái cao cấp, nâng cao giá trị gia tăng cho các chuỗi sản phẩm OCOP đạt chuẩn từ 3 đến 5 sao.
• Ảnh hưởng chính sách: Đóng góp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021–2030 tại các tỉnh Tây Bắc.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy bình đẳng giới, trao quyền kinh tế cho phụ nữ DTTS (thông qua các HTX dệt thổ cẩm, làm du lịch homestay), tạo sinh kế tại chỗ và hạn chế làn sóng di cư lao động tự do về các đô thị lớn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học: Tiếp cận nguồn tài liệu hệ thống hóa cao về phương pháp luận duy vật lịch sử ứng dụng trong nghiên cứu văn hóa vùng miền và chính sách dân tộc.
• Giảng viên và nhà khoa học chuyên ngành: Bổ sung luận cứ giảng dạy các học phần Triết học Mác - Lênin, Triết học văn hóa, Xã hội học văn hóa và Đường lối văn hóa của Đảng.
• Doanh nghiệp lữ hành và Hợp tác xã nông nghiệp: Nhận diện rõ bản quyền tri thức bản địa, xây dựng các tour du lịch có trách nhiệm và phát triển sản phẩm đặc sản vùng miền chuẩn hóa.
• Cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh và bộ ngành: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng tiêu chí đánh giá hiệu quả bảo tồn văn hóa gắn với tiêu chí xây dựng nông thôn mới nâng cao tại các vùng DTTS.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Luận án mở rộng sáng tạo quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của Chủ nghĩa duy vật lịch sử. Công trình chứng minh trong điều kiện kinh tế tri thức và kinh tế thị trường định hướng XHCN, văn hóa không chỉ thuộc kiến trúc thượng tầng thụ động mà đóng vai trò là "lực lượng sản xuất nội sinh trực tiếp" và "vốn văn hóa" tham gia kiến tạo giá trị thặng dư kinh tế.

2. Điểm mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu văn hóa học mô tả của Hoàng Lương (2005) hay tiếp cận thuần túy dân tộc học của Trần Bình (2005), luận án kết hợp phương pháp luận triết học vĩ mô với tam giác hóa dữ liệu thực địa (Data Triangulation) tại 4 tỉnh Tây Bắc (Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu), phân tích đồng thời 3 chiều kích: Chủ thể - Nội dung - Phương thức phát huy vai trò văn hóa.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì? Phát hiện về sự trỗi dậy của các thiết chế tự quản bản làng và hương ước tiến bộ có hiệu lực điều chỉnh hành vi kinh tế - môi trường (như bảo vệ rừng đặc dụng, rừng phòng hộ) cao hơn và bền vững hơn so với các chế tài hành chính của pháp luật hiện hành khi các quy định pháp luật chưa bám sát tập quán địa phương.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp khung quy trình chuẩn hóa gồm 4 bước: (1) Kiểm kê, đánh giá phân loại tài nguyên văn hóa; (2) Hương ước hóa và thanh lọc các hủ tục lạc hậu; (3) Thể chế hóa chính sách liên kết Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Người DTTS; (4) Thương mại hóa sản phẩm văn hóa gắn với nhãn hiệu chứng nhận địa lý và chuyển đổi số.

5. Chương trình nghị sự 10 năm tới định hình những hướng đi nào? Tập trung vào 3 trọng tâm: Kinh tế hóa di sản trong bối cảnh công nghiệp văn hóa 4.0; Quản trị rủi ro biến đổi khí hậu đối với sinh kế văn hóa vùng cao; Xây dựng hệ thống chỉ số đo lường "Hạnh phúc văn hóa" (Cultural Well-being Index) cho đồng bào các DTTS Tây Bắc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Phương Nga đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống luận cứ triết học vững chắc khẳng định văn hóa là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm quyết định sự phát triển bền vững của vùng Tây Bắc.
2. Làm rõ cấu trúc nội hàm của việc phát huy vai trò văn hóa bao gồm sự thống nhất giữa chủ thể (Đảng, chính quyền, người dân), nội dung (bảo tồn, lan tỏa, kinh tế hóa) và phương thức (hương ước hóa, ứng dụng khoa học công nghệ, giáo dục truyền thông).
3. Đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng phát huy văn hóa tại 4 tỉnh Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu từ năm 2011 đến nay; vạch rõ nguyên nhân của nghịch lý nghèo đa chiều giữa không gian giàu tài nguyên văn hóa.
4. Nhận diện tính hai mặt biện chứng của văn hóa truyền thống, chỉ rõ các phản giá trị và hủ tục cần kiên quyết xóa bỏ để giải phóng sức sản xuất của nguồn nhân lực DTTS.
5. Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, đồng bộ, có tính khả thi cao nhằm biến bản sắc văn hóa Tây Bắc thành động lực KT-XH cụ thể, bảo đảm quốc phòng an ninh biên cương vững chắc trong thời kỳ mới.

Công trình không chỉ làm phong phú thêm kho tàng lý luận triết học văn hóa Việt Nam mà còn là bản cẩm nang khoa học giá trị phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của vùng đất Tây Bắc hùng vĩ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Những công trình nghiên cứu về văn hóa, phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội 1. Một số công trình nghiên cứu về văn hóa Nếu coi đời sống xã hội như một cơ thể sống thì mỗi lĩnh vực của nó như kinh tế, chính trị, VH là các bộ phận hữu cơ cấu thành, thường xuyên ảnh hưởng, tác động lẫn nhau một cách mạnh mẽ.

Trong đó, VH đặc biệt hơn so với các lĩnh vực khác của đời sống xã hội vì nó là hiện thân năng lực sáng tạo của con người được thể hiện ra ở mỗi giai đoạn lịch sử nhất định bằng sự thẩm thấu vào đời sống cá nhân, cộng đồng trên mọi phương diện. Vì vậy, muốn thấu đạt những vấn đề khác nhau của đời sống xã hội và nhận diện quy luật vận động, phát triển của cộng đồng cần phải nghiên cứu về VH. Đó cũng chính là lý do dẫn tới có nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về VH, đặc biệt là nghiên cứu VH trong mối quan hệ với sự phát triển theo quy mô, cách tiếp cận và phương pháp khác nhau. Đối với các nghiên cứu nước ngoài, trước hết phải kể đến công trình Dưới lăng kính triết học [16] của V.

Trong công trình nghiên cứu này tác giả đã phân tích cũng như đưa ra những khái luận cơ bản về các cách tiếp cận VH của hầu hết các nhà nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn. Theo ông khuynh hướng chủ yếu trong những nghiên cứu về VH là sử dụng các cách tiếp cận giá trị học, cách tiếp cận hoạt động. Mỗi cách tiếp cận đều có tính hợp lý nhưng cũng có điểm yếu bởi tính bộ phận, do nghiên cứu VH từ một phương diện nào đó nên chưa đạt đến tầm phương pháp luận như triết học đòi hỏi và cũng là nhiệm vụ mà nó phải giải quyết. Dưới lăng kính triết học, theo V.

Davidovich, VH không chỉ là hoạt động mà chủ yếu phải là phương thức, công nghệ hoạt động của con người nhằm phục vụ cho đời sống. Ông nhấn mạnh vai trò chủ thể của con người trong sự hình thành và phát triển VH vì theo ông VH luôn cần người cho, người nhận, người đối thoại, người kế thừa. 8 Nghiên cứu cụ thể về quá trình chuyển biến của VH thông qua sự thay đổi các hình thái tín ngưỡng từ thời kỳ nguyên thủy, công trình Văn hóa nguyên thủy [132] của E. Tylor (1832 - 1917) giúp luận giải những hiện tượng VH trong xã hội nguyên thủy.

Tylor định nghĩa VH là “toàn bộ phức thể bao gồm hiểu biết, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục cùng với những khả năng và tập quán khác của con người với tư cách là một thành viên của xã hội” [132, tr. Tuy nhiên công trình chỉ xem xét VH ở một phân khúc của nó là VH tinh thần, mà chưa đề cập đến cơ sở, điều kiện, nguyên nhân thực sự dẫn đến những khác biệt giữa các nền VH với nhau. Điều này tạo ra rào cản lớn trong việc xác định cái chung, cái đặc thù, cái đơn nhất giữa các cái riêng là những nền nền VH với nhau, bởi trong thực tế chúng hiếm khi độc lập tuyệt đối mà thường có sự giao thoa, tiếp biến. Tài liệu Thập kỷ thế giới phát triển văn hóa [143] của Ủy ban quốc gia về thập kỷ quốc tế phát triển VH (1992) lại tiếp cận VH với tư cách là một nguồn lực của sự phát triển: “Từ nay trở đi, VH cần coi mình là một nguồn lực bổ sung trực tiếp cho phát triển và ngược lại, phát triển cần thừa nhận VH giữ một vị trí trung tâm, một vai trò điều tiết xã hội” [143, tr.

Từ cách tiếp cận đó, Ủy ban quốc gia về thập kỷ phát triển VH nhấn mạnh việc giữ cân bằng, tránh thiên lệch các yếu tố như KT, VH, xã hội trong sự phát triển của mỗi quốc gia. Cũng bàn đến mối quan hệ giữa VH và sự phát triển, Tatyanna P. Soubbtina (2005) trong công trình Không chỉ là tăng trưởng kinh tế [91], đã tiếp cận VH dưới góc độ giá trị học và khẳng định VH đóng vai trò gắn kết xã hội, hướng đến sự phát triển bền vững. Nhà nghiên cứu cho rằng những lực lượng khác nhanh chóng bị chiến tranh hay những thay đổi của xã hội làm suy yếu thì ngược lại giá trị VH là yếu tố gắn kết mạnh mẽ.

Joseph Nye (2017) trong tác phẩm Quyền lực mềm [79] đặt VH trong mối quan hệ với sự phát triển và cho rằng “Văn hóa là một loại sức mạnh mềm, không có tính độc quyền mà có tính lan tỏa, tính thừa nhận” [79, tr. Tư tưởng của Joseph Nye đã mở ra một hướng nghiên cứu, tìm hiểu mới về một số khía cạnh tiềm ẩn của sức mạnh mềm trong VH. Ông cho rằng các dạng của sức mạnh mềm bao 9 gồm: VH, các giá trị, các chính sách hợp lý, nền kinh tế hiệu quả, quân đội có nội lực. Và các dạng của sức mạnh cứng bao gồm quân sự, bao vây, cấm vận kinh tế.

Nhưng Nye còn hạn hẹp ở chỗ chưa tìm ra sự khác nhau giữa sức mạnh mềm nói chung, sức mạnh mềm VH nói riêng với sức mạnh cứng; chưa tìm ra cơ chế để chuyển từ tài nguyên VH thành sức mạnh mềm VH. Friedman (2021) trong tác phẩm Chiếc Lexus và cây ôliu [29] đã đưa ra những quan niệm về VH, bản sắc VH trong bối cảnh toàn cầu hóa. Trong đó, VH cũng được quan niệm như một yếu tố nội sinh, gốc rễ quan trọng cho sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Ông quan niệm VH như những giá trị, “ADN” của mỗi dân tộc, mất đi những giá trị đó thì các dân tộc sẽ không thể nào phát triển lành mạnh, bền vững.

Do đó, trong bối cảnh toàn cầu hóa, theo ông mỗi quốc gia bên cạnh việc tiếp xúc, tiếp thu những yếu tố hiện đại để phát triển thì cần gìn giữ được những giá trị VH gốc rễ của dân tộc mình. Trong nghiên cứu này, Thomas L. Friedman đã gợi mở một số giải pháp để gìn giữ và phát huy VH truyền thống của mỗi dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa. Jaded Kemling (2020) trong nghiên cứu Toward a cultural phylosophy: Five form of phylosophy of culture (Hướng tới một triết lý văn hóa: Năm hình thức triết lý văn hóa) [171] trong tạp chí Triết học VH - Edios đã đưa ra năm quan niệm triết học khác nhau về VH.

Sau cùng, tác giả cho rằng cần quan niệm VH là tất cả những gì con người sáng tạo ra có mục đích, vì sự phát triển chứ không hẳn chỉ để duy trì sự tồn tại. Tác giả nhấn mạnh đặc tính sáng tạo của con người trong VH, đó là những sáng tạo hướng tới tăng trưởng, biến đổi, hướng tới tương lai và không đơn thuần chỉ vì để tồn tại cho thực tại. Ở Việt Nam, nghiên cứu về VH cũng “muôn hình vạn trạng”. Trong phạm vi của luận án, Nghiên cứu sinh chỉ đề cập đến một số công trình rất tiêu biểu nghiên cứu về VH trong mối quan hệ với sự phát triển: Cố thủ tưởng Phạm Văn Đồng (1994) trong tác phẩm Văn hóa và đổi mới [27] quan niệm VH là động lực tinh thần cho sự trường tồn và vươn lên của dân tộc.

Yếu tố cốt lõi của VH, theo cố Thủ tướng, được thẩm thấu và nằm trong tinh thần của con người bao gồm tư tưởng và tình cảm, đạo đức và phẩm chất, trí tuệ và tài 10 năng, sức nhạy cảm tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ bản sắc cộng đồng, sức đề kháng và sức chiến đấu. Công trình Vấn đề văn hóa và phát triển [124] của Hoàng Trinh (1996) đã nêu ra quan niệm về VH trong sự phát triển của xã hội: “Văn hóa không phải là cái bánh xe như quan niệm thô thiển đã từng lưu hành ở nhiều nước, mà nó thực sự là toàn bộ những điều kiện sống, những giá trị vật chất và tinh thần, những tư tưởng và tri thức cần thiết cho sự phát triển và mở mang của con người và của xã hội” [124, tr. Từ đó tác giả nêu ra mối quan hệ giữa VH và những vấn đề đáng được lưu tâm trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay như mối quan hệ giữa văn hoá và công nghiệp hoá, hiện đại hoá, mối quan hệ giữa VH và bảo vệ môi trường sinh thái, VH và sự phát triển nông thôn hiện nay. Nghiên cứu VH dân tộc nhưng từ cốt yếu của vấn đề giá trị VH phải kể đến công trình Giá trị truyền thống trước thách thức của toàn cầu hóa [11] của hai tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên (2002).

Các tác giả cho rằng giá trị truyền thống là yếu tố cốt lõi nhất trong VH: “Truyền thống là những yếu tố của di tồn VH, xã hội thể hiện trong chuẩn mực hành vi, tư tưởng, phong tục, tập quán, thói quen, lối sống và cách ứng xử của một cộng đồng người được hình thành trong lịch sử và đã trở nên ổn định, được truyền từ đời này sang đời khác và được lưu giữ lâu dài” [11, tr. Các tác giả nhìn nhận vấn đề VH truyền thống một cách rất biện chứng và khẳng định không phải mọi yếu tố truyền thống đều vượt qua được sự thẩm định của thời gian. Những yếu tố nào cản trở sự phát triển, không phù hợp sẽ bị loại bỏ. Những yếu tố nào phù hợp sẽ tồn tại được và phát huy tác dụng.

Nhưng trong quá trình thẩm định ấy, vai trò của nhân tố chủ quan nhằm bảo vệ những giá trị chân chính và ngăn chặn các phản giá trị rất quan trọng. Tác giả Nguyễn Huy Hoàng (2002) trong cuốn Mấy vấn đề triết học văn hóa [44], đã bàn đến mối quan hệ giữa triết học và văn hóa. Cuốn sách đã chỉ ra đối tượng nghiên cứu của triết học văn hóa, phạm vi nghiên cứu của nó và những vấn đề cơ bản về lịch sử triết học văn hóa thế giới, về sự đối thoại giữa các nền văn hóa và sự xung đột văn hóa trong xã hội hiện đại. Những phân tích của tác giả cho thấy, 11 suy đến cùng nghiên cứu về văn hóa là nghiên cứu bản chất sáng tạo của con người, nghiên cứu hoạt động của con người.