Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG CỦA PHÁP LUẬT VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM 1. Một số vấn đề về an toàn thực phẩm và bảo đảm an toàn thực phẩm 1. Khái niệm Thực phẩm là khái niệm tồn tại đã lâu và cũng có nhiều khái niệm, quan niệm khác nhau về nó. Thực phẩm là những sản phẩm dùng cho việc ăn uống của con người ở dạng nguyên liệu tươi sống hoặc đã qua chế biến cùng các chất được sử dụng cho sản xuất, chế biến thực phẩm nhằm cung cấp năng lượng, tăng trưởng, phát triển và duy trì sự sống của con người.
Thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản. Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm [14, tr. An toàn thực phẩm là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người [14, tr. - An toàn thực phẩm là tất cả các điều kiện, biện pháp cần thiết từ khâu thu hoạch, sản xuất, chế biến, bảo quản, phân phối, vận chuyển và tiêu dùng nhằm đảm bảo cho thực phẩm sạch sẽ, an toàn, không gây hại sức khoẻ, tính mạng người tiêu dùng.
Vì vậy, an toàn thực phẩm là công việc đòi hỏi sự tham gia của nhiều ngành, nhiều khâu có liên quan đến thực phẩm như Nông nghiệp, Y tế, Công Thương, người sản xuất, kinh doanh thực phẩm, người tiêu dùng, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội,…. Như vậy, có thể hiểu an toàn thực phẩm là việc sử dụng các biện pháp, giải pháp để thực phẩm không gây tác động xấu đến con người (có thể được hiểu là khả năng gây ngộ độc hoặc tác động cơ học, vật lý đối với con người). - Điều kiện bảo đảm ATTP là những quy chuẩn kỹ thuật và những quy định khác đối với thực phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm và hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ban hành 13 nhằm mục đích bảo đảm thực phẩm an toàn đối với sức khoẻ, tính mạng con người [14, tr. Đây là những quy định, nguyên tắc trong quá trình sản xuất, sơ chế, chế biến, bảo quản, kinh doanh, vận chuyển, phân phối và tiêu dùng do chính nhà nước, nhà sản xuất và kinh doanh thực phẩm quy định.
Các điều kiện đảm bảo ATTP nhằm đảm bảo, duy trì việc kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất từ đầu vào nguyên liệu đến thành phẩm thực phẩm đầu ra hướng tới mục tiêu thực phẩm an toàn. Quy định các điều kiện đảm bảo ATTP gồm các nhóm quy định như: quy định về cơ sở vật chất, mặt bằng, trang thiết bị, dụng cụ; quy định về con người và thực hành sản xuất đảm bảo ATTP; quy định về nguyên liệu đầu vào và thành phẩm đầu ra. Bảo đảm ATTP là những hành động của con người nhằm ngăn chặn các mối nguy, hạn chế và xử lý hậu quả do thực phẩm không an toàn gây ra đối với con người, động thực vật. Cụ thể là: phòng ngừa các mối nguy về ATTP; kiểm tra, kiểm soát, xử lý các trường hợp vi phạm về ATTP; và can thiệp để loại trừ hậu quả do thực phẩm gây nên đối với con người, môi trường và phát triển kinh tế - xã hội.
Như vậy, mục đích trực tiếp của việc bảo đảm ATTP là bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Tuy nhiên, vấn đề ATTP còn có ý nghĩa to lớn hơn đó là vấn đề phát triển con người, chất lượng cuộc sống, an sinh xã hội, hội nhập quốc tế và văn hoá. Vai trò của bảo đảm an toàn thực phẩm - Thứ nhất, bảo đảm an toàn thực phẩm giữ vị trí quan trọng trong sự nghiệp bảo vệ sức khoẻ nhân dân, góp phần giảm tỷ lệ mắc bệnh, duy trì và phát triển giống nòi, an sinh xã hội, tăng cường sức lao động, học tập, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, văn hoá xã hội và thể hiện nếp sống văn minh. Cùng với sự phát triển khoa học công nghệ, sự bùng nổ dân số thế giới khiến cho nhu cầu về thực phẩm càng gia tăng cả về số lượng và chất lượng.
Các biện pháp canh tác mới (chẳng hạn thuỷ canh, canh tác ngắn ngày,…), sử dụng các chất hoá học mới, đột biến gen,… đi cùng với đó là quy trình sản xuất đồng bộ, hiện đại đem đến cho con người nguồn thực phẩm vô cùng phong phú, đa dạng. Chính nguồn thực phẩm đó giúp con người cung cấp năng lượng duy trì sự sống, sức lao động, học tập từ đó ảnh hưởng tới chất 14 lượng lao động của cả nền kinh tế hiện tại và tương lai, duy trì và phát triển nòi giống của dân tộc. - Thứ hai, bảo đảm ATTP còn là lợi thế cạnh tranh trong thương mại quốc tế và tiếp cận thị trường thế giới. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, ATTP đóng vai trò rất lớn đối với sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Việt Nam là nước đang phát triển, trình độ kinh tế, khoa học kỹ thuật hạn chế nhưng có thế mạnh rất lớn trong lĩnh vực nông nghiệp, nông lâm thủy sản. Các sản phẩm nông nghiệp, thủy hải sản nước ta đã xuất khẩu và chiếm lĩnh các thị trường quốc tế như: EU, Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc, Trung Quốc,… Có thể kể đến các sản phẩm nông sản là thế mạnh của Việt Nam khi xuất khẩu như: cá tra, cá basa, tôm, mực, cá ngừ, thanh long, dưa hấu, dứa, nhãn, gạo, hạt tiêu, hạt điều, chè, cà phê, ca cao,… Các sản phẩm trên không chỉ cạnh tranh tốt về giá cả mà còn chất lượng, đảm bảo ATTP. Nhờ đó, thị trường thế giới biết đến Việt Nam là 1 nước có thế mạnh nông nghiệp, nông sản, thực phẩm từ đó các ngành kinh tế khác cũng dễ dàng tiếp cận với thị trường thế giới hơn. - Thứ ba, bảo đảm ATTP tạo môi trường thuận lợi thu hút ngoại lực như đầu tư nước ngoài, du lịch, nâng tầm quốc gia trên trường quốc tế.
Lĩnh vực thực phẩm trong những năm gần đây là một trong những lĩnh vực đầu tư hấp dẫn không chỉ với các nhà đầu tư trong nước mà còn với các nhà đầu tư ngoại quốc. Các tập đoàn đa quốc gia đã đầu tư mạnh vào mảng bán lẻ thực phẩm, kênh phân phối thực phẩm, các chuỗi sản xuất – cung ứng thực phẩm an toàn. Bên cạnh đó, ẩm thực cũng là một kênh thu hút đầu tư, tạo vị thế cho đất nước. - Thứ tư, bảo đảm ATTP góp phần xây dựng yếu tố văn hóa – xã hội của đất nước.
Ẩm thực là một trong nét văn hóa đặc sắc – độc đáo của Việt Nam, đó không chỉ thể hiện sức hấp dẫn của nền ẩm thực truyền thống mà còn ở con người Việt Nam. - Thứ năm, bảo đảm ATTP góp phần tạo niềm tin của người dân đối với cơ quan quản lý nhà nước và nền sản xuất nông nghiệp – thực phẩm trong nước. Thực phẩm được kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm an toàn sẽ tạo dựng niềm tin của người dân vào nền sản xuất thực phẩm trong nước cũng như cơ quan quản lý nhà nước về ATTP. Pháp luật an toàn thực phẩm 1.
Khái niệm Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự, là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội do Nhà nước ban hành, thể hiện ý chí của giai cấp cầm quyền và được thực hiện bằng các biện pháp cưỡng chế của Nhà nước [9]. Pháp luật ATTP là bộ phận của hệ thống pháp luật, một lĩnh vực pháp luật chuyên ngành tập hợp các quy phạm pháp luật, các nguyên tắc pháp lý điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh giữa chủ thể trong quá trình các chủ thể trong chuỗi sản xuất - cung ứng – tiêu dùng thực phẩm. Như vậy, pháp luật ATTP là hệ thống các quy tắc xử sự có tính bắt buộc chung do nhà nước đặt ra và bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội giữa các chủ thể phát sinh trong quá trình sản xuất, cung ứng dịch vụ và tiêu dùng thực phẩm. Các chủ thể pháp luật ATTP có thể là cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia vào chuỗi sản xuất, sơ chế, chế biến, kinh doanh, bảo quản, vận chuyển, phân phối, tiêu dùng thực phẩm hoặc có liên quan tới thực phẩm.
Khách thể của pháp luật ATTP là những quan hệ xã hội phát sinh trong trình sản xuất, cung ứng dịch vụ và tiêu dùng thực phẩm. Hiện ở nước ta, hệ thống pháp luật về ATTP gồm: Luật của Quốc hội, Nghị định của Chính phủ, Thông tư của các Bộ quản lý chuyên ngành, Thông tư liên tịch của các Bộ quản lý chuyên ngành, Quyết định của Bộ quản lý chuyên ngành và UBND cấp tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương,… Đây là hành lang pháp lý để kiểm soát chất lượng ATTP, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước và yêu cầu hội nhập quốc tế. Đặc điểm Pháp luật ATTP là pháp luật chuyên ngành, cụ thể: - Mục đích pháp luật ATTP hướng tới là bảo vệ sức khỏe, tính mạng và các lợi ích khác của người dân. 16 - Đối tượng điều chỉnh của pháp luật ATTP là các quan hệ pháp luật phát sinh giữa các chủ thể trong suốt quá trình trồng trọt/chăn nuôi/thu hái/đánh bắt, sơ chế, chế biến, sản xuất, bảo quản, vận chuyển, phân phối, kinh doanh, tiêu dùng thực phẩm.
- Các chủ thể liên quan đến pháp luật ATTP gồm: nhà nước; các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm; người tiêu dùng thực phẩm. - Phạm vi điều chỉnh của pháp luật ATTP rất đa dạng, bao gồm hầu hết các vấn đề liên quan đến thực phẩm và ATTP như: Quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân trong bảo đảm ATTP; điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm, sản xuất, kinh doanh thực phẩm và nhập khẩu, xuất khẩu thực phẩm; quảng cáo, ghi nhãn thực phẩm; kiểm nghiệm thực phẩm; phân tích nguy cơ đối với ATTP; phòng ngừa, ngăn chặn và khắc phục sự cố về ATTP; thông tin, giáo dục, truyền thông về ATTP; trách nhiệm quản lý nhà nước về ATTP… 1. Vai trò của pháp luật an toàn thực phẩm Là một lĩnh vực trong hệ thống pháp luật Việt Nam, pháp luật an toàn thực phẩm vừa có những vai trò của pháp luật nói chung, vừa có những vai trò riêng của nó đối với lĩnh vực chuyên ngành ATTP. Thời gian qua, pháp luật ATTP ở nước ta đã và đang được xây dựng và hoàn thiện, góp phần điểu chỉnh các quan hệ xã hội liên quan đến lĩnh vực ATTP.