Pháp Luật Về Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Và Thực Tiễn Tại Vườn Quốc Gia Pù Mát

Luận văn thạc sĩ pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An, phân tích thực tiễn áp dụng.

• Tác giả: Lương Thị Huyền Trang
• Người hướng dẫn: TS. Doãn Hồng Nhung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Vườn Quốc Gia Pù Mát
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ PHÁP LUẬT BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC
• 1.1. Đa dạng sinh học và bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.1.1. Khái niệm đa dạng sinh học
• 1.2. Pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.2.1. Khái niệm và ý nghĩa của pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.2.2. Tổng quan thỏa thuận quốc tế và sự tham gia của Việt Nam trong bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.2.3. Kinh nghiệm quốc tế về pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học và sự gợi mở đối với Việt Nam
• 1.3. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI VƯỜN QUỐC GIA PÙ MÁT, HUYỆN CON CUÔNG, TỈNH NGHỆ AN
• 2.1. Tổng quan về đa dạng sinh học và bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam
• 2.2. Sơ lược lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam
• 2.3. Tổng quan pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học của Việt Nam trước khi ban hành Luật đa dạng sinh học năm 2008
• 2.4. Tổng quan pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học của Việt Nam sau khi ban hành Luật đa dạng sinh học năm 2008
• 2.5. Những nội dung cơ bản của pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học
• 2.5.1. Những quy định chung về nguyên tắc và trách nhiệm bảo tồn đa dạng sinh học
• 2.5.2. Các quy định pháp luật về quy hoạch và quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên
• 2.5.3. Các quy định pháp luật về bảo tồn đa dạng hệ sinh thái
• 2.5.4. Các quy định pháp luật về bảo tồn đa dạng loài
• 2.5.5. Các quy định pháp luật về kiểm soát và bảo tồn đa dạng nguồn gen
• 2.6. Quản lý Nhà nước về đa dạng sinh học
• 2.7. Hợp tác quốc tế về bảo vệ đa dạng sinh học
• 2.8. Pháp luật về xử lý vi phạm trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học
• 2.9. Thực tiễn áp dụng pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An
• 2.9.1. Tổng quan đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Pù Mát
• 2.9.2. Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An
• 2.9.3. Nguyên nhân hạn chế việc áp dụng pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An
• 2.10. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC
• 3.1. Giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến bảo tồn đa dạng sinh học
• 3.1.1. Xây dựng, hoàn thiện pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học
• 3.1.2. Học hỏi, tiếp thu pháp luật các nước trên thế giới trong quá trình hoàn thiện pháp luật về đa dạng sinh học
• 3.2. Hoàn thiện cơ cấu tổ chức thực hiện pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học
• 3.3. Nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học
• 3.3.1. Nâng cao chất lượng cuộc sống, ổn định kinh tế xã hội cho dân cư vùng đệm
• 3.4. Giải pháp bổ trợ
• 3.4.1. Giải pháp giáo dục truyền thông
• 3.4.2. Một số giải pháp cụ thể
• 3.5. Kết luận Chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Pù Mát

Bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH) là nhiệm vụ trọng tâm toàn cầu. Sự phát triển kinh tế xã hội nhanh chóng và quản lý tài nguyên sinh học yếu kém dẫn đến suy thoái ĐDSH. Mất mát ĐDSH đáng lo ngại, nhiều loài động thực vật đối mặt nguy cơ tuyệt chủng do sử dụng tài nguyên không hợp lý. Quản lý tài nguyên và bảo tồn ĐDSH cấp thiết. Việt Nam phê chuẩn công ước quốc tế về bảo tồn ĐDSH năm 1993. Năm 1995, Chính phủ phê duyệt "Kế hoạch hành động ĐDSH ở Việt Nam". Năm 2007, "Kế hoạch hành động quốc gia về ĐDSH đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020" được xây dựng. Vườn quốc gia (VQG) Pù Mát là trung tâm khu dự trữ sinh quyển Miền Tây Nghệ An, có giá trị ĐDSH cao. Pù Mát là điểm du lịch sinh thái hấp dẫn. VQG Pù Mát là kho tàng nguồn gen hoang dã, quý hiếm. Nơi đây hội tụ đủ tính chất và hệ sinh thái (HST) của một khu rừng nhiệt đới năm tầng. Pù Mát có thảm thực vật phong phú với 2.494 loài thực vật. Hệ động vật cũng rất đa dạng. Nhiều loài động thực vật quý hiếm được ghi vào sách đỏ Việt Nam và thế giới. Tháng 11 năm 2007, VQG Pù Mát được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.

1.1. Khái Niệm Đa Dạng Sinh Học Theo Luật Bảo Tồn

Năm 1989, Quỹ Bảo vệ thiên nhiên Quốc tế (WWF) định nghĩa: “ĐDSH là sự phồn thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những HST vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường’’. ĐDSH bao gồm 3 cấp độ: Đa dạng nguồn gen, đa dạng loài và đa dạng HST. Theo Công ước đa dạng sinh học năm 1992 thì ĐDSH là sự phong phú các sinh vật sống gồm các HST trên cạn, HST biển, các HST nước ngọt, và tập hợp các HST mà sinh vật chỉ là một bộ phận. ĐDSH bao gồm sự đa dạng trong một loài (đa dạng gen) hay còn gọi là đa dạng di truyền, sự đa dạng giữa các loài (đa dạng loài) và sự đa dạng hệ sinh thái. Nói cách khác ĐDSH là sự đa dạng của sự sống ở các cấp độ và các tổ hợp. Trong Luật ĐDSH của nước ta được Quốc hội thông qua ngày 13 tháng 11 năm 2008, định nghĩa: “Đa dạng sinh học là sự phong phú về gen , loài sinh vật và hệ sinh thái trong tự nhiên.

1.2. Ý Nghĩa Của Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Pù Mát

Bảo tồn ĐDSH là quá trình quản lý mối tác động qua lại giữa con người với các gen, các loài và các HST nhằm mang lại lợi ích lớn nhất cho thế hệ hiện tại và vẫn duy trì tiềm năng để đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau. Có nhiều phương pháp và công cụ để quản lý bảo tồn ĐDSH. Một số phương pháp và công cụ được sử dụng để phục hồi một số loài quan trọng, các dòng di truyền hay các sinh cảnh. Một số khác được sử dụng để sản xuất một cách bền vững các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ từ các tài nguyên sinh vật. Có thể phân chia các phương pháp và công cụ thành các nhóm như sau: Một là bảo tồn tại chỗ (Bảo tồn In situ): Bảo tồn tại chỗ bao gồm các phương pháp và công cụ nhằm mục đích bảo vệ các loài, các chủng và các sinh cảnh, các HST trong điều kiện tự nhiên. Thông thường bảo tồn tại chỗ được thực hiện bằng cách thành lập các khu bảo tồn và áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp.

II. Thách Thức Pháp Lý Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Pù Mát

VQG Pù Mát đối mặt nhiều thách thức để bảo tồn nguồn tài nguyên ĐDSH. Nghiên cứu về Pù Mát còn hạn chế và chưa phổ biến. So với các VQG khác, Pù Mát còn lạ lẫm. "Kho báu xanh" Pù Mát trở thành mục tiêu khai thác, tàn phá của lâm tặc và người dân địa phương. VQG Pù Mát đứng trước khó khăn về nhiều mặt để bảo tồn nguồn tài nguyên ĐDSH hiện có. Cần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bảo tồn ĐDSH tại VQG Pù Mát, góp phần bảo tồn và phát triển tài nguyên quý báu. Các nghiên cứu về pháp luật bảo tồn ĐDSH còn tương đối ít. Cần có nghiên cứu tổng thể đánh giá về pháp luật bảo tồn ĐDSH, nhất là thực tiễn áp dụng tại các khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN).

2.1. Khai Thác Tài Nguyên Trái Phép Tại Vườn Quốc Gia

Với tiềm năng phong phú như vậy, cũng như các VQG khác, “kho báu xanh” Pù Mát trở thành mục tiêu khai thác, tàn phá của các đối tượng lâm tặc và cả những người dân sống trong vùng. VQG Pù Mát cũng đang đứng trước những khó khăn, thách thức về nhiều mặt để bảo tồn nguồn tài nguyên ĐDSH hiện có. Hiện nay, những nghiên cứu về Pù Mát còn hạn chế và chưa được phổ biến rộng rãi. So với những VQG khác như Cát Bà, Bạch Mã, U Minh Thượng, U Minh Hạ… thì Pù Mát còn lạ lẫm với rất nhiều người.

2.2. Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Và Phổ Biến Thông Tin Pháp Luật

Hiện nay, những nghiên cứu về Pù Mát còn hạn chế và chưa được phổ biến rộng rãi. So với những VQG khác như Cát Bà, Bạch Mã, U Minh Thượng, U Minh Hạ… thì Pù Mát còn lạ lẫm với rất nhiều người. Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học và thực tiễn áp dụng tại Vườn Quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An” với mong muốn nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bảo tồn ĐDSH tại VQG Pù Mát, góp phần bảo tồn và phát triển tài nguyên quý báu của quê hương mình.

III. Giải Pháp Pháp Lý Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Pù Mát

Cần có giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về bảo tồn ĐDSH tại VQG Pù Mát. Hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến bảo tồn ĐDSH. Xây dựng, hoàn thiện pháp luật về bảo tồn ĐDSH. Học hỏi, tiếp thu pháp luật các nước trên thế giới trong quá trình hoàn thiện pháp luật về ĐDSH. Hoàn thiện cơ cấu tổ chức thực hiện pháp luật về bảo tồn ĐDSH. Nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về bảo tồn ĐDSH. Nâng cao chất lượng cuộc sống, ổn định kinh tế xã hội cho dân cư vùng đệm. Giải pháp giáo dục truyền thông. Một số giải pháp cụ thể.

3.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Về Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Xây dựng, hoàn thiện pháp luật về bảo tồn ĐDSH. Học hỏi, tiếp thu pháp luật các nước trên thế giới trong quá trình hoàn thiện pháp luật về ĐDSH. Hoàn thiện cơ cấu tổ chức thực hiện pháp luật về bảo tồn ĐDSH. Nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về bảo tồn ĐDSH. Nâng cao chất lượng cuộc sống, ổn định kinh tế xã hội cho dân cư vùng đệm.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Giải pháp giáo dục truyền thông. Một số giải pháp cụ thể. Cần tăng cường giáo dục, truyền thông về tầm quan trọng của bảo tồn ĐDSH cho cộng đồng địa phương và du khách. Tổ chức các hoạt động nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

3.3. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế Về Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn ĐDSH. Chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi các mô hình bảo tồn thành công từ các quốc gia khác. Thu hút nguồn lực tài chính và kỹ thuật từ các tổ chức quốc tế để hỗ trợ công tác bảo tồn tại VQG Pù Mát.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Pù Mát

Thực tiễn áp dụng pháp luật bảo tồn ĐDSH tại VQG Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An. Tổng quan đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Pù Mát. Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An. Nguyên nhân hạn chế việc áp dụng pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An.

4.1. Đánh Giá Thực Trạng Đa Dạng Sinh Học Tại Pù Mát

Tổng quan đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Pù Mát. Cần đánh giá chi tiết về hiện trạng các loài động thực vật quý hiếm, các hệ sinh thái đặc trưng tại VQG Pù Mát. Xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn và các loài cần được bảo vệ khẩn cấp.

4.2. Phân Tích Hiệu Quả Áp Dụng Pháp Luật Hiện Hành

Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An. Cần phân tích hiệu quả của các quy định pháp luật hiện hành trong việc bảo vệ đa dạng sinh học tại VQG Pù Mát. Xác định những điểm mạnh, điểm yếu và các lỗ hổng pháp lý cần được khắc phục.

4.3. Xác Định Nguyên Nhân Hạn Chế Hiệu Quả Bảo Tồn

Nguyên nhân hạn chế việc áp dụng pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An. Cần xác định các nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến hạn chế hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học tại VQG Pù Mát. Phân tích các yếu tố kinh tế, xã hội, văn hóa và thể chế ảnh hưởng đến công tác bảo tồn.

V. Tương Lai Pháp Luật Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Pù Mát

Bảo tồn đa dạng sinh học cùng với tăng trưởng xanh và phát triển bền vững là một trong những vấn đề lớn, được quan tâm ở quy mô toàn thế giới. Vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học không phải là mới, tuy nhiên ở Việt Nam chỉ mới thực sự được quan tâm trong những năm gần đây. Pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học bắt đầu có những bước đột phá từ sau khi Luật ĐDSH năm 2008 ra đời. Từ đó cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu về Luật ĐDSH năm 2008 nhưng chưa có một công trình nghiên cứu tổng quát về toàn bộ pháp luật bảo tồn đa dạng sinh học và cũng chưa có một nghiên cứu nào về thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học tại các khu BTTN, trong khi các khu BTTN là nguồn đa dạng sinh học rất quan trọng đối với quốc gia, khu vực và thế giới.

5.1. Phát Triển Bền Vững Và Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Cần gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tại VQG Pù Mát. Xây dựng các mô hình kinh tế xanh, thân thiện với môi trường, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.

5.2. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Bảo Tồn

Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học, đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và hiệu quả. Bổ sung các quy định cụ thể về quản lý, bảo vệ các loài nguy cấp, quý hiếm và các hệ sinh thái đặc thù.

5.3. Nâng Cao Năng Lực Thực Thi Pháp Luật

Cần nâng cao năng lực cho các cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng kiểm lâm trong việc thực thi pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học. Tăng cường trang thiết bị, phương tiện và đào tạo chuyên môn cho cán bộ làm công tác bảo tồn.

VI. Kết Luận Tăng Cường Pháp Luật Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Luận văn tập trung vào việc nghiên cứu, phân tích đánh giá tổng quát về pháp luật bảo tồn ĐDSH hiện hành và thực tiễn áp dụng tại VQG Pù Mát, tìm ra những khó khăn bất cập, từ đó nêu ra các kiến nghị giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi của pháp luật, góp phần bảo vệ nguồn ĐDSH phong phú tại VQG của quê hương mình. Vì vậy việc nghiên cứu mang tính cấp thiết và không bị trùng lắp.

6.1. Tổng Kết Các Giải Pháp Đề Xuất

Luận văn đã đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học tại VQG Pù Mát, bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao nhận thức cộng đồng, tăng cường hợp tác quốc tế, phát triển bền vững và nâng cao năng lực thực thi pháp luật.

6.2. Khuyến Nghị Cho Các Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh cụ thể của bảo tồn đa dạng sinh học tại VQG Pù Mát, như đánh giá tác động của du lịch sinh thái, nghiên cứu về các loài đặc hữu và nguy cấp, và phân tích hiệu quả của các biện pháp bảo tồn cụ thể.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được cộng đồng quốc tế công nhận là một trong 16 quốc gia sở hữu độ đa dạng sinh học cao nhất hành tinh. Với diện tích tự nhiên khoảng 330.541 km2 chỉ chiếm 1% diện tích đất liền của Trái Đất, lãnh thổ nước ta là nơi cư trú của gần 10% tổng số loài sinh vật toàn cầu, đóng góp cho nền kinh tế quốc dân hơn 2 tỷ USD mỗi năm thông qua các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản. Tuy nhiên, áp lực từ gia tăng dân số, đô thị hóa và khai thác quá mức đã khiến nguồn tài nguyên sinh thái bị suy thoái nghiêm trọng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ khoảng cách giữa các quy định của Luật Đa dạng sinh học năm 2008 cùng các văn bản liên quan với thực tiễn áp dụng tại cơ sở. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng thể chế pháp luật môi trường, khảo sát điển hình tại Vườn quốc gia Pù Mát thuộc huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2014, từ đó phát hiện các rào cản và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn.

Vườn quốc gia Pù Mát là hạt nhân của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An được UNESCO công nhận vào tháng 11 năm 2007. Nơi đây sở hữu quần thể sinh thái phong phú với 2.494 loài thực vật có mạch cùng hơn 1.000 loài động vật quý hiếm. Nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt trong việc hoàn thiện thể chế quản lý cho hơn 30 vườn quốc gia trên toàn quốc, hướng tới mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ vi phạm lâm luật từ 20% đến 30% và bảo tồn bền vững nguồn gen bản địa quý báu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý sinh thái: Lý thuyết quản trị tài nguyên công, Lý thuyết điều chỉnh hành vi pháp luật môi trường và Lý thuyết phát triển bền vững đa mục tiêu. Về mặt học thuật, nghiên cứu làm rõ các khái niệm cốt lõi bao gồm:

Thứ nhất, đa dạng sinh học được tiếp cận toàn diện ở 3 cấp độ: đa dạng nguồn gen, đa dạng thành phần loài và đa dạng hệ sinh thái.

Thứ hai, phương thức bảo tồn được phân định thành 2 cơ chế chủ chốt: bảo tồn tại chỗ (in-situ) thông qua việc xác lập ranh giới các khu bảo tồn thiên nhiên và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) thông qua hệ thống vườn thực vật, trạm cứu hộ và ngân hàng gen nhân tạo.

Thứ ba, cơ chế pháp lý về phân hạng và quản lý khu bảo tồn dựa trên chuẩn mực của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) với 6 hạng phân loại, đối chiếu trực tiếp với hệ thống phân hạng rừng đặc dụng và khu bảo tồn thiên nhiên theo pháp luật Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổng hợp các phương pháp khoa học chuyên ngành:

Phương pháp phân tích chuẩn tắc và duy vật biện chứng được dùng để giải mã hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, đối chiếu sự tương thích giữa Luật Đa dạng sinh học năm 2008 với Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 và Luật Thủy sản năm 2003.

Phương pháp luật học so sánh đối chiếu kinh nghiệm xây dựng pháp luật của 5 quốc gia tiêu biểu: mô hình quy hoạch tổng thể của Hungary, cơ chế phân cấp quản lý 4 tầng của Nam Phi, nguyên tắc duy trì trạng thái thuận lợi nơi cư trú của Slovenia, chế tài hình sự hóa nghiêm ngặt của Trung Quốc và cơ chế tiếp cận nguồn gen kèm chia sẻ lợi ích công bằng (ABS) của Costa Rica.

Về quy mô và phương pháp chọn mẫu: Tác giả thu thập và xử lý thứ cấp bộ dữ liệu quản lý từ 211 khu bảo tồn trên cả nước (gồm 128 khu bảo tồn rừng, 15 khu bảo tồn biển và 68 khu bảo tồn đất ngập nước). Đối với khảo sát thực địa, nghiên cứu chọn mẫu trọng điểm tại Vườn quốc gia Pù Mát với diện tích vùng lõi hơn 94.000 ha và khảo sát hồ sơ xử lý vi phạm tại 16 trạm kiểm lâm trong giai đoạn 2009-2014. Lý do lựa chọn là vì Pù Mát đại diện tiêu biểu cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới 5 tầng vùng Bắc Trung Bộ, hội tụ đầy đủ các xung đột pháp lý điển hình giữa bảo tồn vùng lõi và sinh kế cộng đồng vùng đệm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tồn tại sự chồng chéo và mâu thuẫn thể chế sâu sắc giữa 3 đạo luật chuyên ngành: Luật Đa dạng sinh học năm 2008 sử dụng thuật ngữ "khu bảo tồn thiên nhiên", trong khi Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 áp dụng khái niệm "rừng đặc dụng", còn Luật Thủy sản năm 2003 quản lý "khu bảo tồn vùng nước nội địa". Về mặt tổ chức bộ máy, cả nước có 6 vườn quốc gia trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trong khi 24 vườn quốc gia còn lại và 98 khu rừng đặc dụng trực thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc Chi cục Kiểm lâm quản lý, dẫn đến tình trạng phân mảnh trách nhiệm và thiếu sự chỉ đạo thống nhất.

Thứ hai, áp lực sinh kế dân cư đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của hệ sinh thái. Mặc dù Vườn quốc gia Pù Mát lưu giữ 2.494 loài thực vật và nhiều loài động vật nguy cấp có tên trong Sách Đỏ, tỷ lệ vi phạm quy định cấm săn bắt, khai thác gỗ trái phép tại địa bàn các xã vùng đệm vẫn ở mức cao. Theo thống kê thực địa, khoảng 80% hộ dân sinh sống giáp ranh vùng lõi phụ thuộc vào việc thu hái lâm sản phụ và săn bắt thú rừng để duy trì thu nhập hàng ngày.

Thứ ba, cơ chế tài chính bền vững và chia sẻ lợi ích còn nhiều khoảng trống. Hơn 70% kinh phí hoạt động của vườn quốc gia dựa vào nguồn ngân sách nhà nước cấp phát định kỳ, các nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng và du lịch sinh thái chỉ đóng góp dưới 10% tổng chi phí vận hành. Cơ chế tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích từ tri thức bản địa chưa được cụ thể hóa bằng các hướng dẫn dưới luật.

Các phát hiện này có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ ma trận thể hiện mức độ chồng lấn thẩm quyền giữa các bộ ngành, kết hợp bảng thống kê so sánh biến động số vụ xử phạt hành chính lâm luật qua từng năm tại địa bàn huyện Con Cuông.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ việc các điều luật hiện hành nặng tính mệnh lệnh, cấm đoán mà thiếu cơ chế khuyến khích kinh tế và đồng quản lý. Khi so sánh với mô hình của Costa Rica và Nam Phi, pháp luật Việt Nam chưa trao quyền tự chủ thực chất cho cộng đồng địa phương trong việc cùng quản lý và hưởng lợi từ tài nguyên rừng. Sự thiếu hụt các chỉ số lượng hóa định kỳ 3 năm một lần về quần thể loài bị đe dọa dẫn đến tình trạng phản ứng chính sách chậm trễ trước các nguy cơ suy giảm sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Quốc hội và Bộ Tư pháp cần chủ trì rà soát, sửa đổi Luật Đa dạng sinh học và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng nhằm thống nhất tên gọi, tiêu chí phân hạng khu bảo tồn theo chuẩn IUCN. Mục tiêu cụ thể là cắt giảm 100% các điểm mâu thuẫn về thẩm quyền cấp phép trong giai đoạn 2015-2020.

Thứ hai, tái cấu trúc mô hình tổ chức quản trị: Chính phủ cần thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về khu bảo tồn, chuyển giao toàn bộ quyền quản lý chuyên môn về một cơ quan thống nhất, đồng thời nâng cao năng lực cho lực lượng kiểm lâm tại 16 trạm kiểm soát của Vườn quốc gia Pù Mát. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật môi trường lên trên 90% trước năm 2018.

Thứ ba, triển khai chính sách kinh tế sinh thái vùng đệm: Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An và Ban quản lý Vườn quốc gia Pù Mát cần đẩy mạnh chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES), trích tối thiểu 30% doanh thu từ hoạt động du lịch sinh thái để tái đầu tư vào quỹ phát triển cộng đồng tại các xã nghèo huyện Con Cuông. Thời gian triển khai từ năm 2015 với mục tiêu ổn định sinh kế cho hơn 80% hộ dân vùng đệm trong vòng 3 đến 5 năm.

Thứ tư, thiết lập cơ chế bảo tồn ngoại vi và chia sẻ lợi ích nguồn gen: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành quy chế bảo hộ tri thức bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số tại Pù Mát, xây dựng ngân hàng lưu trữ nguồn gen cho ít nhất 50 loài thực vật dược liệu quý hiếm trước năm 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách (Quốc hội, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn): Sử dụng luận văn làm cơ sở thực tiễn để sửa đổi, bổ sung các điều luật liên quan đến phân cấp quản lý rừng đặc dụng và khu bảo tồn thiên nhiên.

Nhóm ban quản lý khu bảo tồn và vườn quốc gia trên toàn quốc: Đặc biệt là ban lãnh đạo của hơn 30 vườn quốc gia có thể áp dụng các bài học kinh nghiệm tại Pù Mát để giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa kiểm soát bảo vệ nghiêm ngặt và hỗ trợ sinh kế vùng đệm.

Nhóm giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Luật kinh tế, Luật tài nguyên môi trường: Tham khảo nguồn tư liệu học thuật giá trị với khung phân tích 3 chương chuyên sâu, hệ thống số liệu trích dẫn chuẩn xác và phương pháp so sánh luật học quốc tế.

Nhóm các tổ chức bảo tồn trong nước và quốc tế (IUCN, WWF, BirdLife): Khai thác dữ liệu đánh giá thực địa về 2.494 loài thực vật để thiết kế các dự án viện trợ kỹ thuật, quan trắc biến thái rừng và bảo tồn nguồn gen nguy cấp tại khu vực miền Tây Nghệ An.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân dẫn đến sự không thống nhất giữa Luật Đa dạng sinh học 2008 và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004 là gì? Nguyên nhân chủ yếu do lịch sử quản lý ngành phân tán, khi Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 tiếp cận theo góc độ quản lý ngành lâm nghiệp với khái niệm rừng đặc dụng, trong khi Luật Đa dạng sinh học năm 2008 tiếp cận theo nguyên tắc bảo tồn tổng hợp sinh thái của thế giới.

Vườn quốc gia Pù Mát có vị trí quan trọng như thế nào trong mạng lưới bảo tồn quốc gia? Pù Mát là trung tâm của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An được UNESCO công nhận năm 2007, lưu giữ thảm thực vật phong phú gồm 2.494 loài thực vật có mạch, hơn 1.000 loài động vật và là sinh cảnh sinh tồn của nhiều loài thú lớn nguy cấp toàn cầu.

Cơ chế chia sẻ lợi ích nguồn gen theo kinh nghiệm Costa Rica có thể áp dụng tại Việt Nam như thế nào? Việt Nam có thể áp dụng quy định bắt buộc phải có sự chấp thuận trước của cộng đồng sở hữu tri thức bản địa, ký kết thỏa thuận chuyển giao công nghệ và phân chia tối thiểu 10% đến 20% lợi nhuận thương mại hóa nguồn gen cho quỹ bảo tồn địa phương.

Rào cản lớn nhất trong việc thực thi pháp luật bảo tồn tại huyện Con Cuông hiện nay là gì? Rào cản lớn nhất là xung đột giữa mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt vùng lõi hơn 94.000 ha với áp lực tìm kiếm kế sinh nhai của hàng ngàn hộ dân nghèo tại vùng đệm thiếu đất canh tác và nguồn vốn sản xuất.

Cơ chế đồng quản lý rừng có vai trò gì trong việc nâng cao hiệu lực pháp luật bảo tồn? Cơ chế đồng quản lý giúp chuyển đổi người dân từ đối tượng bị cấm đoán thành chủ thể tham gia bảo vệ, được giao quyền hưởng lợi từ lâm sản phụ và dịch vụ môi trường rừng, giúp giảm trên 50% số vụ phá rừng trái phép.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bảo tồn đa dạng sinh học và chỉ rõ bản chất công cụ điều chỉnh hành vi của pháp luật môi trường.
• Làm sáng tỏ thực trạng mâu thuẫn thể chế giữa Luật Đa dạng sinh học năm 2008 với các luật chuyên ngành trong việc phân loại và quản lý 211 khu bảo tồn toàn quốc.
• Phân tích sâu sắc thực trạng áp dụng pháp luật tại Vườn quốc gia Pù Mát, nơi có 2.494 loài thực vật, chỉ ra nguyên nhân vi phạm bắt nguồn từ bất cập sinh kế vùng đệm.
• Đúc kết 5 bài học kinh nghiệm quốc tế quý giá từ Hungary, Nam Phi, Slovenia, Trung Quốc và Costa Rica để áp dụng linh hoạt vào hoàn cảnh Việt Nam.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp đồng bộ về lập pháp, tổ chức bộ máy, kinh tế sinh thái và hợp tác quốc tế hướng tới mốc phát triển bền vững 2020-2025.

Học viên, nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách hãy khai thác ngay nguồn dữ liệu thực chứng chuyên sâu của công trình này để phục vụ công tác nghiên cứu và hoàn thiện thể chế quản lý tài nguyên thiên nhiên quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về đa dạng sinh học và pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học Chương 2: Thực trạng pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học và thực tiễn áp dụng tại Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An Chương 3: Giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học 6 z Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ PHÁP LUẬT BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC 1. 1 Đa dạng sinh học và bảo tồn đa dạng sinh học 1.1 Khái niệm đa dạng sinh học Năm 1989, Quỹ Bảo vệ thiên nhiên Quốc tế (WWF) đã định nghĩa: “ĐDSH là sự phồn thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những HST vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường’’. ĐDSH bao gồm 3 cấp độ: Đa dạng nguồn gen, đa dạng loài và đa dạng HST. Theo Công ước đa dạng sinh học năm 1992 thì ĐDSH là sự phong phú các sinh vật sống gồm các HST trên cạn, HST biển, các HST nước ngọt, và tập hợp các HST mà sinh vật chỉ là một bộ phận.

ĐDSH bao gồm sự đa dạng trong một loài (đa dạng gen) hay còn gọi là đa dạng di truyền, sự đa dạng giữa các loài (đa dạng loài) và sự đa dạng hệ sinh thái. Nói cách khác ĐDSH là sự đa dạng của sự sống ở các cấp độ và các tổ hợp [36, tr. Có thể coi ĐDSH là khái niệm bao hàm đa dạng HST (số lượng các loài trong quần xã), đa dạng loài và đa dạng di truyền (tức là sự phong phú về gen). Đa dạng HST là tất cả mọi sinh cảnh, mọi quần xã sinh vật và mọi quá trình sinh thái khác nhau, cũng như sự biến đổi trong từng hệ sinh thái.

Đa dạng loài là số lượng và sự đa dạng của các loài được tìm thấy tại một khu vực nhất định tại một vùng nào đó. Đa dạng di truyền là tất cả các gen di truyền khác nhau của tất cả các cá thể thực vật, động vật, nấm, và vi sinh vật. Đa dạng di truyền tồn tại trong một loài và giữa các loài khác nhau. Đa dạng di truyền là sự đa dạng về thành phần gen giữa các cá thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau; là sự đa dạng về gen có thể di truyền được trong một quần thể hoặc giữa các quần thể.

7 z Trong Luật ĐDSH của nước ta được Quốc hội thông qua ngày 13 tháng 11 năm 2008, định nghĩa: “Đa dạng sinh học là sự phong phú về gen , loài sinh vật và hệ sinh thái trong tự nhiên. Gen là mô ̣t đơn vi ̣di truyề n , mô ̣t đoa ̣n của vâ ̣t chất di truyề n quy đinh ̣ các đă ̣c tính cu ̣ thể của sinh vâ ̣t. Hệ sinh thái là quầ n xã sinh vật và các yếu tố phi sinh vâ ̣t của mô ̣t khu vực điạ lý nhấ t đinh ̣ , có tác động qua lại và trao đổi vật chất với nhau. Hê ̣ sinh thái tự nhiên là hê ̣ sinh thái hình thành , phát triển theo quy luật tự nhiên , vẫn còn gi ữ được các nét hoang sơ.

Hê ̣ sinh thái tự nhiên mới là hê ̣ sinh thái mới hin ̀ h thành và phát triển trên vùng bãi bồi tại cửa sông ven biển , vùng có phù sa bồi đắp và các vùng đất khác” [30, Điều 3].