Luận Văn Thạc Sĩ: Vai Trò Của Người Phụ Nữ Trong Chinh Phụ Ngâm Và Cung Oán Ngân Từ Quan Điểm Giới

Luận văn thạc sĩ văn học nghiên cứu văn học người phụ nữ trong chinh phụ ngâm và cung oán ngân nhìn từ quan điểm giới, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Tạ Thị Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Nho Thìn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Phân Tích Vai Trò Người Phụ Nữ Trong Chinh Phụ Ngâm Và Cung Oán Ngâm
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUAN NIỆM NAM TÍNH - NỮ TÍNH, CÁI NHÌN ĐÀN ÔNG VÀ HIỆN TƯỢNG MƯỢN GIỌNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vai Trò Của Người Phụ Nữ Trong Chinh Phụ Ngâm

Người phụ nữ trong văn học Việt Nam, đặc biệt là trong các tác phẩm như Chinh Phụ Ngâm và Cung Oán Ngâm, thường được miêu tả qua lăng kính của nam giới. Điều này tạo ra một hình ảnh không hoàn chỉnh về vai trò và giá trị của họ trong xã hội. Các tác giả đã sử dụng hình ảnh người phụ nữ để phản ánh những quan niệm về giới và tình yêu trong thời kỳ phong kiến. Sự hiện diện của họ không chỉ là biểu tượng của tình yêu mà còn là nỗi đau và sự hy sinh trong cuộc sống.

1.1. Khái Niệm Về Người Phụ Nữ Trong Văn Học Trung Đại

Người phụ nữ trong văn học trung đại thường bị gán cho những hình ảnh truyền thống như hiền thục, đảm đang. Họ không chỉ là người giữ lửa cho gia đình mà còn là biểu tượng cho những giá trị văn hóa và đạo đức của xã hội. Sự miêu tả này thường mang tính chất lý tưởng hóa, không phản ánh đúng thực tế cuộc sống của họ.

1.2. Tác Động Của Quan Niệm Giới Đến Hình Ảnh Người Phụ Nữ

Quan niệm về giới trong xã hội phong kiến đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách mà người phụ nữ được miêu tả trong văn học. Họ thường được nhìn nhận như những đối tượng phụ thuộc vào nam giới, không có tiếng nói riêng. Điều này dẫn đến việc hình ảnh của họ trong các tác phẩm văn học thường thiếu chiều sâu và sự đa dạng.

II. Phân Tích Nhân Vật Người Chinh Phụ Trong Chinh Phụ Ngâm

Nhân vật người chinh phụ trong Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn là hình mẫu tiêu biểu cho những người phụ nữ trong xã hội phong kiến. Nàng không chỉ đại diện cho tình yêu mà còn là biểu tượng cho nỗi đau và sự hy sinh. Qua hình ảnh người chinh phụ, tác giả đã khắc họa một bức tranh rõ nét về tâm tư và tình cảm của người phụ nữ trong bối cảnh chiến tranh và ly biệt.

2.1. Tâm Tư Của Người Chinh Phụ

Người chinh phụ thể hiện nỗi nhớ nhung và khát khao tình yêu. Nàng không chỉ là một người vợ chờ đợi mà còn là một biểu tượng cho sự kiên cường và nhẫn nại. Tâm tư của nàng được thể hiện qua những câu thơ đầy cảm xúc, phản ánh nỗi đau và sự cô đơn trong cuộc sống.

2.2. Vai Trò Của Người Chinh Phụ Trong Xã Hội

Người chinh phụ không chỉ là một nhân vật trong thơ mà còn là đại diện cho những người phụ nữ trong xã hội phong kiến. Họ phải chịu đựng nhiều thiệt thòi và áp lực từ xã hội. Hình ảnh người chinh phụ giúp người đọc hiểu rõ hơn về vai trò và vị trí của phụ nữ trong bối cảnh lịch sử.

III. Phân Tích Nhân Vật Người Cung Nữ Trong Cung Oán Ngâm

Nhân vật người cung nữ trong Cung Oán Ngâm của Nguyễn Gia Thiều cũng mang trong mình những nỗi niềm tương tự như người chinh phụ. Nàng không chỉ là một người phụ nữ trong cung cấm mà còn là biểu tượng cho những khát khao và ước mơ bị chôn vùi. Qua hình ảnh người cung nữ, tác giả đã thể hiện một cách sâu sắc những bi kịch của người phụ nữ trong xã hội phong kiến.

3.1. Nỗi Đau Của Người Cung Nữ

Người cung nữ sống trong cảnh ngục tù của tình yêu và sự giam cầm. Nỗi đau của nàng không chỉ đến từ việc mất đi tình yêu mà còn từ sự thiếu thốn về tự do và quyền sống. Những cảm xúc này được thể hiện rõ nét qua từng câu thơ, tạo nên một bức tranh đầy bi thương.

3.2. Hình Ảnh Người Cung Nữ Trong Văn Học

Hình ảnh người cung nữ trong văn học không chỉ là một nhân vật đơn thuần mà còn là biểu tượng cho những khát khao và ước mơ của người phụ nữ. Nàng đại diện cho những người phụ nữ bị áp bức và thiếu quyền lực trong xã hội, từ đó tạo nên một tiếng nói mạnh mẽ cho những người phụ nữ khác.

IV. Những Thách Thức Đối Với Người Phụ Nữ Trong Văn Học

Người phụ nữ trong Chinh Phụ Ngâm và Cung Oán Ngâm phải đối mặt với nhiều thách thức từ xã hội và gia đình. Họ không chỉ phải chịu đựng nỗi đau trong tình yêu mà còn phải đối mặt với những định kiến và áp lực từ xã hội. Những thách thức này đã tạo ra một bức tranh rõ nét về cuộc sống của người phụ nữ trong thời kỳ phong kiến.

4.1. Định Kiến Giới Tính Trong Xã Hội

Định kiến giới tính đã tạo ra nhiều rào cản cho người phụ nữ trong việc thể hiện bản thân và khát khao của mình. Họ thường bị gán cho những vai trò truyền thống và không có cơ hội để phát triển bản thân. Điều này dẫn đến việc hình ảnh của họ trong văn học thường bị bóp méo và thiếu chiều sâu.

4.2. Áp Lực Từ Gia Đình Và Xã Hội

Người phụ nữ không chỉ phải đối mặt với áp lực từ xã hội mà còn từ gia đình. Họ thường phải gánh vác nhiều trách nhiệm và không có quyền quyết định cho cuộc sống của mình. Điều này tạo ra một bức tranh rõ nét về sự bất công và thiệt thòi mà họ phải chịu đựng.

V. Giải Pháp Để Nâng Cao Vai Trò Của Người Phụ Nữ Trong Văn Học

Để nâng cao vai trò của người phụ nữ trong văn học, cần có những giải pháp cụ thể nhằm thay đổi cách nhìn nhận và miêu tả họ. Việc khuyến khích các tác giả nữ viết về trải nghiệm và cảm xúc của chính mình sẽ giúp tạo ra những hình ảnh chân thực và đa dạng hơn về người phụ nữ trong văn học.

5.1. Khuyến Khích Tác Giả Nữ Viết Về Chính Mình

Việc khuyến khích các tác giả nữ viết về trải nghiệm và cảm xúc của chính mình sẽ giúp tạo ra những hình ảnh chân thực và đa dạng hơn về người phụ nữ. Điều này không chỉ giúp nâng cao vai trò của họ trong văn học mà còn tạo ra một tiếng nói mạnh mẽ cho những người phụ nữ khác.

5.2. Thay Đổi Cách Nhìn Nhận Về Người Phụ Nữ

Cần thay đổi cách nhìn nhận về người phụ nữ trong văn học, từ việc coi họ là những đối tượng phụ thuộc sang việc nhìn nhận họ như những cá thể độc lập với những khát khao và ước mơ riêng. Điều này sẽ giúp tạo ra một bức tranh đa dạng và phong phú hơn về người phụ nữ trong văn học.

VI. Kết Luận Về Vai Trò Của Người Phụ Nữ Trong Chinh Phụ Ngâm Và Cung Oán Ngâm

Người phụ nữ trong Chinh Phụ Ngâm và Cung Oán Ngâm không chỉ là những nhân vật đơn thuần mà còn là biểu tượng cho những khát khao và ước mơ của người phụ nữ trong xã hội phong kiến. Họ phải đối mặt với nhiều thách thức và áp lực từ xã hội, nhưng qua những tác phẩm này, tiếng nói của họ đã được khẳng định và tôn vinh. Việc hiểu rõ vai trò của họ trong văn học sẽ giúp tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về người phụ nữ trong lịch sử văn học Việt Nam.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Người Phụ Nữ Trong Văn Học

Người phụ nữ đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh những giá trị văn hóa và xã hội của thời kỳ phong kiến. Họ không chỉ là những nhân vật trong thơ mà còn là những người mang trong mình những khát khao và ước mơ của cả một thế hệ.

6.2. Hướng Tới Tương Lai Của Văn Học Về Người Phụ Nữ

Hướng tới tương lai, cần có những nỗ lực để nâng cao vai trò của người phụ nữ trong văn học. Việc khuyến khích các tác giả nữ và thay đổi cách nhìn nhận về họ sẽ giúp tạo ra một bức tranh đa dạng và phong phú hơn về người phụ nữ trong văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh văn học trung đại Việt Nam, hình ảnh người phụ nữ thường bị chi phối bởi quan niệm nam quyền và các chuẩn mực đạo đức Nho giáo, khiến tiếng nói và vị thế của họ bị hạn chế. Theo ước tính, trong suốt mười thế kỷ, chủ thể sáng tác và đối tượng trong di sản văn học chủ yếu là nam giới, dẫn đến việc người phụ nữ thường được nhìn nhận qua lăng kính của đàn ông với những định kiến khắt khe. Luận văn tập trung nghiên cứu hai tác phẩm tiêu biểu là Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn và Cung oán ngâm của Nguyễn Gia Thiều, nhằm phân tích hình tượng người phụ nữ dưới góc độ giới, đặc biệt là sự ảnh hưởng của quan niệm nam tính - nữ tính và cái nhìn đàn ông trong văn học nhà nho.

Mục tiêu nghiên cứu là làm sáng tỏ cách các tác giả nam giới mượn giọng nhân vật nữ để bày tỏ quan điểm chính trị và nhân sinh phi chính thống, đồng thời chỉ ra sự tiến bộ trong cách nhìn nhận người phụ nữ so với các tác phẩm trước đó. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX, tại bối cảnh xã hội phong kiến với những biến động chính trị và sự trỗi dậy của tầng lớp thị dân. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần phát triển phương pháp phê bình nữ quyền trong nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam, mở ra cách đọc mới về hình tượng người phụ nữ trong các tác phẩm cổ điển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba lý thuyết chính trong phê bình nữ quyền để phân tích:

• Quan niệm nam tính - nữ tính (masculinity - femininity): Khái niệm này giúp hiểu các chuẩn mực xã hội và văn hóa định hình vai trò, phẩm chất của nam và nữ trong từng thời kỳ lịch sử. Nữ tính thường gắn với sự dịu dàng, nhẫn nhịn, thiên chức làm mẹ, trong khi nam tính liên quan đến quyền lực, hành động và vai trò xã hội.

• Lý thuyết về cái nhìn đàn ông (male gaze): Xuất phát từ lý thuyết điện ảnh của Laura Mulvey, khái niệm này mô tả cách người đàn ông chiếm lĩnh quyền lực trong việc nhìn nhận và miêu tả người phụ nữ như một đối tượng thỏa mãn thị giác và dục vọng, qua đó phản ánh sự bất bình đẳng giới trong văn hóa và nghệ thuật.

• Hiện tượng mượn giọng (ventriloquism): Đây là hiện tượng tác giả nam giới mượn giọng nhân vật nữ để bày tỏ quan điểm cá nhân, tạo ra sự đồng nhất giữa tác giả và nhân vật, đồng thời vượt qua những giới hạn về giới tính trong xã hội phong kiến.

Ba lý thuyết này được kết hợp để phân tích sâu sắc hình tượng người phụ nữ trong hai tác phẩm, đồng thời so sánh với các quan niệm truyền thống trong văn học nhà nho Trung Quốc.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, dựa trên:

• Nguồn dữ liệu: Văn bản nguyên tác và bản dịch hiện hành của Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm, các công trình nghiên cứu văn học, lý thuyết phê bình nữ quyền, và các tài liệu tham khảo về văn học Trung Quốc và Việt Nam trung đại.

• Phương pháp phân tích: Phân tích nội dung, so sánh văn bản, và áp dụng lý thuyết phê bình nữ quyền để giải mã các biểu hiện về giới trong tác phẩm. Cỡ mẫu nghiên cứu là hai tác phẩm tiêu biểu, được chọn vì tính đại diện và ảnh hưởng sâu rộng trong văn học trung đại.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến 2011, tập trung vào việc khảo sát, phân tích và tổng hợp các dữ liệu liên quan đến hình tượng người phụ nữ và quan niệm giới trong hai tác phẩm.

Phương pháp luận này cho phép luận văn khai thác toàn diện các khía cạnh về giới, từ đó đưa ra những nhận định có tính hệ thống và sâu sắc về vai trò, hình ảnh người phụ nữ trong văn học trung đại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng sâu sắc của quan niệm nữ tính truyền thống: Người phụ nữ trong Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm được miêu tả với những đặc trưng nữ tính theo chuẩn mực Nho giáo như dịu dàng, trung thành, nhẫn nhịn và chịu đựng. Ví dụ, người chinh phụ được mô tả với dáng vóc “phết phong lưu”, “vóc bồ liễu” tượng trưng cho sự đài các và yếu đuối, trong khi người cung nữ được gán cho các tính từ như “vẻ phù dung”, “áng đào kiểm” thể hiện vẻ đẹp mĩ miều nhưng cũng đầy bi thương.

2. Không gian sống bị giới hạn và phân chia rõ ràng: Hai nhân vật nữ đều bị giới hạn trong không gian khuê phòng, cung cấm, đối lập với không gian rộng lớn, tự do của người đàn ông. Trong Chinh phụ ngâm, sự đối lập này được thể hiện qua các câu thơ như “Chàng đi nơi cõi xa mưa gió, Thiếp về buông cũ chiếu chăn”, phản ánh quan niệm nam ngoại - nữ nội với sự chênh lệch về tự do và quyền lực.

3. Vai trò và vị thế phụ thuộc của người phụ nữ: Người cung nữ trong Cung oán ngâm thể hiện sự lệ thuộc hoàn toàn vào quân vương, được ví như “cân trật” – vật dụng phục vụ, biểu tượng cho sự thấp kém và bị sở hữu. Người chinh phụ tuy có phần “bình đẳng” hơn trong mối quan hệ vợ chồng nhưng vẫn nằm trong khuôn khổ “tam tòng, tứ đức” với bổn phận chăm sóc gia đình và chờ đợi chồng.

4. Hiện tượng mượn giọng nữ để bày tỏ quan điểm phi chính thống: Hai tác giả nam giới sử dụng giọng nói của nhân vật nữ để thể hiện những quan điểm nhân sinh và chính trị không theo lề lối Nho giáo, như sự phê phán xã hội phong kiến, đòi hỏi quyền sống và hạnh phúc cá nhân cho người phụ nữ. Đây là một bước tiến trong cách nhìn nhận giới tính và vai trò của người phụ nữ trong văn học trung đại Việt Nam.

Thảo luận kết quả

Sự miêu tả người phụ nữ trong hai tác phẩm phản ánh rõ ràng sự chi phối của hệ thống quan niệm giới truyền thống, đặc biệt là tư tưởng Nho giáo với các chuẩn mực “tam tòng, tứ đức”. Tuy nhiên, qua hiện tượng mượn giọng và sự đồng nhất giữa tác giả và nhân vật nữ, các tác giả đã khéo léo vượt qua giới hạn đó để bày tỏ những quan điểm mới mẻ, thể hiện sự tiến bộ trong nhận thức về giới và quyền con người.

So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn vai trò của cái nhìn đàn ông trong việc xây dựng hình tượng người phụ nữ, đồng thời phân tích sâu sắc hiện tượng mượn giọng vượt rào giới tính như một chiến lược nghệ thuật và chính trị. Các số liệu về tần suất xuất hiện các hình ảnh, từ ngữ liên quan đến nữ tính truyền thống và phi truyền thống được phân tích chi tiết, minh họa qua các đoạn trích tiêu biểu.

Biểu đồ so sánh tần suất các từ khóa liên quan đến nữ tính truyền thống và phi truyền thống trong hai tác phẩm có thể được sử dụng để minh họa sự đa dạng trong cách miêu tả người phụ nữ. Bảng tổng hợp các đặc điểm nữ tính và vai trò giới cũng giúp làm rõ sự khác biệt giữa hai nhân vật chính.

Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ sự phức tạp trong cách nhìn nhận người phụ nữ trong văn học trung đại, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới cho các nghiên cứu phê bình nữ quyền trong văn học Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về phê bình nữ quyền trong văn học trung đại: Các nhà nghiên cứu nên áp dụng các lý thuyết giới hiện đại để phân tích các tác phẩm cổ điển nhằm làm sáng tỏ những tiếng nói bị lãng quên của người phụ nữ, từ đó góp phần đa dạng hóa cách tiếp cận và hiểu biết về văn học truyền thống.

2. Tăng cường giáo dục và phổ biến kiến thức về giới trong chương trình đào tạo văn học: Việc đưa các nội dung về phê bình nữ quyền và lý thuyết giới vào giảng dạy sẽ giúp sinh viên và học giả nhận thức rõ hơn về vai trò và hình ảnh người phụ nữ trong văn học, góp phần nâng cao nhận thức xã hội về bình đẳng giới.

3. Phát triển các dự án dịch thuật và giới thiệu tác phẩm của các nữ tác giả trung đại: Đây là cách để làm phong phú thêm kho tàng văn học và tạo điều kiện cho tiếng nói của phụ nữ được lan tỏa rộng rãi hơn, đồng thời cân bằng sự chiếm ưu thế của các tác giả nam giới trong lịch sử văn học.

4. Khuyến khích tổ chức các hội thảo, tọa đàm chuyên đề về giới và văn học: Các hoạt động này sẽ tạo diễn đàn trao đổi học thuật, thúc đẩy sự hợp tác liên ngành giữa các nhà nghiên cứu văn học, xã hội học, lịch sử và phê bình văn hóa nhằm phát triển các nghiên cứu đa chiều về giới trong văn học.

Các giải pháp trên nên được thực hiện trong vòng 3-5 năm tới, với sự phối hợp của các trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức văn hóa nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu và giáo dục về giới trong văn học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học giả ngành Văn học Việt Nam: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về hình tượng người phụ nữ trong văn học trung đại, giúp họ hiểu rõ hơn về các quan niệm giới và phương pháp phê bình nữ quyền.

2. Nhà nghiên cứu phê bình văn học và giới: Tài liệu là nguồn tham khảo quý giá cho các nghiên cứu về giới trong văn học, đặc biệt là các công trình liên quan đến văn học cổ điển và phê bình nữ quyền.

3. Giáo viên và giảng viên đại học: Luận văn hỗ trợ trong việc xây dựng giáo trình, bài giảng về văn học trung đại và phê bình giới, giúp truyền đạt kiến thức một cách hệ thống và cập nhật.

4. Nhà làm chính sách văn hóa và giáo dục: Thông qua nghiên cứu này, các nhà hoạch định chính sách có thể hiểu rõ hơn về vai trò của giới trong văn hóa và giáo dục, từ đó đề xuất các chính sách thúc đẩy bình đẳng giới trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật.

Mỗi nhóm đối tượng có thể ứng dụng luận văn để nâng cao kiến thức chuyên môn, phát triển nghiên cứu hoặc xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với xu hướng hiện đại về giới và văn học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận văn chọn Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm làm đối tượng nghiên cứu?
   Hai tác phẩm này là những khúc ngâm tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam, thể hiện rõ nét quan niệm về giới và hình tượng người phụ nữ dưới góc nhìn của tác giả nam giới, đồng thời có ảnh hưởng sâu rộng trong văn học và văn hóa Việt Nam.

2. Hiện tượng mượn giọng trong văn học có ý nghĩa gì?
   Mượn giọng là chiến lược nghệ thuật giúp tác giả nam giới thể hiện quan điểm cá nhân qua nhân vật nữ, vượt qua giới hạn xã hội về giới tính, đồng thời tạo ra sự đồng nhất giữa tác giả và nhân vật, làm phong phú thêm cách biểu đạt trong văn học.

3. Lý thuyết cái nhìn đàn ông được áp dụng như thế nào trong luận văn?
   Lý thuyết này giúp phân tích cách người đàn ông chiếm lĩnh quyền lực trong việc miêu tả người phụ nữ như một đối tượng thỏa mãn thị giác và dục vọng, từ đó làm rõ sự bất bình đẳng giới trong văn học trung đại.

4. Quan niệm nữ tính truyền thống ảnh hưởng ra sao đến hình tượng người phụ nữ trong hai tác phẩm?
   Quan niệm này định hình người phụ nữ với các phẩm chất như dịu dàng, trung thành, nhẫn nhịn và chịu đựng, đồng thời giới hạn không gian sống và vai trò xã hội của họ, phản ánh sự lệ thuộc và vị thế thấp kém trong xã hội phong kiến.

5. Luận văn có đề xuất gì cho nghiên cứu văn học hiện đại?
   Luận văn khuyến khích áp dụng phê bình nữ quyền và lý thuyết giới để phân tích các tác phẩm cổ điển, đồng thời phát triển các nghiên cứu đa chiều về giới trong văn học nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy bình đẳng giới trong lĩnh vực văn hóa.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ ảnh hưởng của quan niệm nam tính - nữ tính và cái nhìn đàn ông trong việc xây dựng hình tượng người phụ nữ trong Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm.
• Hiện tượng mượn giọng nữ giới được phân tích như một chiến lược nghệ thuật và chính trị nhằm bày tỏ quan điểm phi chính thống của tác giả nam giới.
• Hai tác phẩm phản ánh sự giới hạn không gian sống, vai trò và vị thế phụ thuộc của người phụ nữ trong xã hội phong kiến.
• Nghiên cứu góp phần phát triển phương pháp phê bình nữ quyền trong văn học trung đại Việt Nam, mở ra cách đọc mới về giới và văn học.
• Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy nghiên cứu về giới trong văn học, đồng thời khuyến khích giáo dục và phổ biến kiến thức về phê bình nữ quyền.

Tiếp theo, cần triển khai các dự án nghiên cứu mở rộng, tổ chức hội thảo chuyên đề và phát triển giáo trình đào tạo về giới trong văn học để tiếp tục làm sâu sắc thêm hiểu biết và ứng dụng của phê bình nữ quyền trong nghiên cứu văn học Việt Nam. Độc giả và nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp cận và vận dụng các kết quả nghiên cứu này để phát triển các công trình học thuật mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ THUYET VE QUAN NIỆM NAM TÍNH - NU TÍNH, CÁI NHÌN ĐÀN ÔNG VÀ HIỆN TƯỢNG MƯỢN GIỌNG Như trên đã nói, chúng tôi dành chương đầu tiên này dé giới thuyết một số van đề lí thuyết về quan niệm nữ tính (trong quan hệ không thê tách rời với quan niệm về nam tinh), cái nhìn đàn ông và hiện tượng mượn giọng dé làm cơ sở cho những phân tích và kiến giải ở những chương sau. Quan niệm về nam tính - nữ tính nói chung Về quan niệm nam tính và nữ tính, trong chương này chúng tôi sẽ chỉ đưa ra những nét đại thé nhất. Ở chương hai chúng tôi sẽ riêng một phan dé khảo sát những biểu hiện cụ thể và tiêu biểu của chúng trong văn học nhà nho nói chung (trong văn học Trung Quốc) dé làm cơ sở cho việc phân tích sự chi phối của những quan niệm đó tới cách miêu tả người phụ nữ trong hai khúc ngâm. Trước khi đi sâu phân tích quan niệm về nữ tính trong văn chương nhà nho, chúng tôi cần phải giải thích những khái niệm then chốt “nữ tính” (và đề cập sơ lược khái niệm “nam tính” với tư cách là một van đề không thé thiếu dé hiểu được khái niệm nữ tính) đề làm cơ sở cho việc tìm hiểu những sự khác biệt trong quan niệm về nam tính và nữ tính ở các nền văn học khác nhau.

Nữ tính là những phẩm chất được xem là đặc trưng cho phụ nữ trong một nền văn hóa của một giai đoạn lịch sử nào đó. Theo nghiên cứu của nhiều học giả về giới trong nhiều lĩnh vực khoa học xã hội, nữ tinh thường được gắn với sự tai sản sinh ra sự sống (sinh nở) và những phẩm chất thuộc về sự chăm sóc, nuôi dưỡng như thiên chức làm mẹ, sinh đẻ, sự nhã nhặn, dịu dàng, trực giác nhạy bén, tính sáng tạo, chu kỳ sinh học của cuộc sông. Cổ mẫu của người phụ nữ trong thần thoại và thế giới tâm linh thường được gắn liền với một lực lượng sáng tạo tự nhiên (đất me Gaia, bà Eve, .) Trong triết học Trung Quốc, khái niệm về âm biểu thi cho nửa thuộc giống cái trong cặp nhị phân âm/dương. Trong truyền thống văn hoa Hindu, Shakti là năng Tạ Thị Thanh Huyền -17- Cao hoc K52 Người phụ nữ trong Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm nhìn tir quan điểm giới lượng sáng tạo thần thánh mang tính nữ, là năng lượng thiêng vận động trong toàn bộ vũ trụ; đó là đối tác giống cái mà nếu thiếu thì giống đực còn lại, biểu thị cho ý thức và khả năng suy xét, sẽ bất lực và vô gia trị.

Theo đạo Hindu, lực lượng sáng tạo trong vũ trụ Yoni là giống cái với năng lực sáng tạo ra sự sống. Trong tâm lý học phương Tây, những cô mẫu chính được giới thiệu lần đầu tiên bởi Carl Jung và thường được vận dụng trong văn chương là những mô hình hành vi tuân theo chu kỳ sinh học của sự sống ở người phụ nữ và rơi vào một trong các vai trò sau: Con gái: đồng nghĩa với trinh nữ; Me: gắn với vai trò tái sản xuất sự sông (sinh nở) và nuôi dưỡng con cái - một chức năng xã hội, văn hóa và tôn giáo; Mu gia: là người có vẻ cau có, gắt gỏng, độc ác, hoặc nham hiểm, thường có phép thuật có thể hoặc giúp đỡ hoặc cản trở; bà ta bị gạt ra ngoài lề xã hội vì đã rút khỏi chu trình sinh sản; sự gần kề với cái chết đặt bà ta vào mối liên hệ với trí tuệ huyền bí; W# hoàng: chia làm hai kiểu mẫu. Nữ hoàng trị vì: là một vị vua đàn bà tự mình cai trị đất nước; hoàng hậu: là vợ của một ông vua tri vì, được chia sẻ tước hiệu nhưng không được chia sẻ quyền lực. Ngoài ra còn phải ké đến kiểu mẫu “người phụ nữ quyến rũ chết người” (fatale female): đó là người đàn bả rất đẹp và quyến rũ khiến đàn ông bị hấp dẫn về giới tính nhưng lại đem đến cho họ rắc rối hoặc bất hạnh.

Trong văn học Trung Quốc cô người ta thường dé cao cảnh giác với mẫu đàn bà quyến rũ va chi phối đàn ông (nhất là đẳng “thiên tử”) thậm chí dẫn đến sự sup đồ của một triều đại (“hồ ly” — như Đát Kỷ, Bao Tự, Triệu Phi Yến), hoặc kiểu phụ nữ có khí chất và tham vọng của đàn ông, dùng sắc đẹp và thủ đoạn để chiếm đoạt vai trò thống trị của đàn ông (“gà mái gáy sáng” — như Lữ Hậu, Võ Tắc Thiên, Từ Hy Thai hậu). Nữ tính không xuất hiện và tồn tại độc lập mà dựa trên tương quan với định nghĩa va quan niệm về nam tính (masculimty). Ở góc độ xã hội hoc, nam tinh là “những tiêu chuẩn hoặc mẫu hình mà nam giới trong một nền văn hóa được kỳ vọng sẽ noi theo nếu họ muốn tương tác một cách thích hợp và được chấp nhận bởi những người khác (nam và nữ)” [38, tr. Tạ Thị Thanh Huyền - 18 - Cao hoc K52 Người phụ nữ trong Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm nhìn tir quan điểm giới Theo Keneth Clatterbaugh, có ba thành tố cau thành nên khái niệm về nam tính là: “vai tro giới của người đàn ông, khuôn mẫu về nam tính, và lý tưởng về giới” [38, tr.

Theo ông, thành tô đầu tiên lý giải đàn ông là gi vì nó “là một tập hợp hành vi, thái độ và hoàn cảnh thường thấy ở những người đàn ông thuôc một nhóm xác định nào đó” [38, tr. Thành tố thứ hai liên quan đến cái mà người ta nghĩ về đàn ông: “Một khuôn mẫu là ý tưởng chung về cái mà hầu hết mọi người đều xem là vai trò giới của đàn ông. Khuôn mẫu dựa trên định nghĩa về đàn ông và vai trò mà đàn ông thực sự đảm nhận không phải bàn cãi. Còn lý tưởng về giới là “một quan niệm phô biến cho răng vai trò giới của người đàn ông nên như thế nào” [38, tr.

Ông cũng lưu ý rằng giữa ba thành tố này có những mối quan hệ tương tác và vì thế những ranh giới rạch ròi là không thé vạch ra mà là một sự kết hợp biện chứng. Các nhà lý thuyết về giới đều cho rằng không thể có một mẫu hình đàn ông chung cho mọi thời dai và mọi khu vực vì nam tinh, với tu cách là một cau trúc văn hóa, khó tránh khỏi thay đôi. Song Geng dẫn nhận định của Micheal Kimmel cho rằng: “nam tính có ý nghĩa khác nhau trong những thời điểm khác nhau đối với những người khác nhau. Chúng ta hiểu thé nào là một người đàn ông trong nền văn hóa của chúng ta bằng cách đặt những định nghĩa của chúng ta trong sự đối lập với một tập hợp của “những người khác" - những thiểu số về chủng tộc, về giới tính, và trên hết là phụ nữ” [38, tr.

Vì thé, “Phản nữ tinh (anti femininity) [.] là trong tâm của van dé nam tinh thống trị ở phương Tây, tức là một người dan ông thi có nghĩa là không giống như là một người phụ nữ nên nam tính được định nghĩa bởi cái mà người đàn ông không là hơn bởi cái họ là [38, tr. So sánh nam tính với nữ tính, William Jankowiak phát hiện ra rằng: “Sở hữu nữ tính đích thực thì hiếm khi đòi hỏi minh chứng bằng hành động hoặc sự đương dau với những tình huống nguy hiểm. trong khi đó nam tính lại vẫn phải dựa trên thành tựu đạt được [.] Đó là một phát hiện liên văn hóa phô biến về “nam tính” và “nữ tính”: nam tính được cho rằng phải là cái đạt được thông qua hành động cạnh tranh với những người đàn ông khác, dù là thuộc thể xác hay tinh thần, trong khi nữ tính thì Tạ Thị Thanh Huyền -19- Cao học K52 Người phụ nữ trong Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm nhìn tir quan điểm giới được liên hệ với những đánh giá VỀ Sự hấp dan về tình duc, kha năng sinh nở và sự tháo vat trong việc gia đình, nhà cửa.364] Như vậy, cả nam tính và nữ tính đều là những tập hợp các biểu hiện đặc trưng về giới (của nam giới hay phụ nit) được tao dựng nên, phố biến, thé chế hóa trong một nền văn hóa, một thời kỳ lịch sử nhất định. Trong cơ sở hình thành nên nam tính và nữ tính, những yếu tố sinh học tuy cũng đóng một vai trò không nhỏ nhưng quan trọng hơn cả là vị trí có tính tương quan của hai giới trong hệ thống chính trị - xã hội - kinh tế - văn hóa.

Vì thế, nam tính và nữ tính không phải là những giá trị “nhất thành bat biến” mà có tính lich sử, tính khu vực. Chúng vừa là những qui ước xã hội về giới áp đặt lên cá nhân từ bên ngoài vừa là ý thức tự áp dụng những qui ước đó của chính họ. Lý thuyết về cái nhìn đàn ông (male gaze) Trong phần này, chúng tôi sẽ trình bày một cách ngắn gọn lý thuyết về biểu hiện của “cái nhìn đàn ông” trong những tác phẩm văn chương của nam giới viết về nữ gidi. Cái nhìn dan ông là một ly thuyết điện ảnh xuất phat từ ly thuyết về Cái nhìn (gaze) vốn là thuật ng ữ của phân tâm học được phô biến rộng rãi bởi Jacques Lacan Theo sự diễn giải của Lưu Nguyễn Đạt thì cái nhìn “có tính cách thu hẹp đối tượng, đồng thời vật hoá đối tượng thành sự ham muốn của người nhìn.

Người nhìn như muốn khuếch xung, kéo dai mình nối tiếp với đối tượng dé thấy lại mình nơi hình dung đối tượng và chỉ muốn nhìn ở đối tượng những gi thích hợp với chính họ, với ban ngã, thói quen, văn hoá và vị thế của họ” [5]. Như một nhà phê bình đã chỉ ra, khi người ta nhìn vào một đồ vật, người ta không chỉ nhìn bản thân đồ vật đó mà còn đang nhìn cả mối liên hệ giữa nó và chính ho. Một người nao đó vẽ nên một bức tranh sơn dầu và tạo ra một bản sao của một cảnh tượng. Người xem đứng trước bức tranh và nhìn vào những sự vật được miêu tả.

Trong một bức tranh vẽ người phụ nữ khoả thân, người xem sẽ thấy răng nàng luôn được vẽ trong tư thế bất động, thường là đang năm ngả người, hoặc thậm chí đôi khi còn đang ngắm nhìn và ngưỡng mộ hình ảnh của chính mình trong một tắm gương — tat cả những chi tiét này déu nhăm nuôi dưỡng ý thức vê bản ngã va quyên sở hữu của Tạ Thị Thanh Huyền -20- Cao học K52 Người phụ nữ trong Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm nhìn tir quan điểm giới người xem kiêm chủ sở hữu.