Phân Tích Tổn Thương Sinh Kế Nông Hộ Do Tác Động Của Hạn Hán Tại Tỉnh Ninh Thuận

Chuyên khảo phân tích Phân tích tổn thương sinh kế nông hộ do tác động của hạn hán tại tỉnh ninh thuận, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Châu Tấn Lực
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Phân Tích Tổn Thương Sinh Kế Nông Hộ Do Hạn Hán Tại Tỉnh Ninh Thuận
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Nông Nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lý lịch cá nhân
• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Mục lục
• Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt
• Danh sách các bảng
• Danh sách các hình
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số khái niệm về hạn hán và phân loại hạn hán
• 1.2. Tổng quan về nghiên cứu hạn hán
• 1.3. Một số khái niệm về sinh kế và tính dễ bị tổn thương sinh kế
• 1.4. Tổng quan về nghiên cứu tính dễ bị tổn thương sinh kế
• 1.5. Khái niệm và phân loại thích ứng với hạn hán
• 1.6. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược của nông hộ thích ứng với hạn hán
• 1.7. Rào cản thích ứng với hạn hán
• 1.8. Khái niệm về kết quả sinh kế và các yếu tố ảnh hưởng
• 1.9. Khung phân tích của luận án
• 2. Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cách tiếp cận và quy trình nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.3. Chọn địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Quy mô số hộ khảo sát
• 2.5. Nội dung thu thập số liệu sơ cấp
• 2.6. Phương pháp thống kê mô tả
• 2.7. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương của các nông hộ do tác động của hạn hán
• 2.8. Phương pháp phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược thích ứng với hạn hán
• 2.9. Phương pháp phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế do hạn hán
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng hạn hán tại tỉnh Ninh Thuận
• 3.2. Nguồn vốn sinh kế của nông hộ sản xuất trong bối cảnh hạn hán
• 3.3. Tổn thương sinh kế nông hộ do tác động của hạn hán
• 3.4. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược thích ứng với hạn hán của nông hộ
• 3.5. Rào cản thích ứng với hạn hán của nông hộ
• 3.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế của nông hộ
• 3.7. Đề xuất giải pháp nâng cao khả năng thích ứng hạn hán
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 3: KẾT QUẢ MÔ HÌNH
• BẢNG CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phân Tích Tổn Thương Sinh Kế Nông Hộ Ninh Thuận

Tình trạng hạn hán Ninh Thuận ngày càng nghiêm trọng, ảnh hưởng sâu sắc đến sinh kế nông hộ và sản xuất nông nghiệp. Nghiên cứu này tập trung phân tích mức độ tổn thương kinh tế của các hộ nông dân do tác động của hạn hán. Mục tiêu là xác định các yếu tố then chốt làm gia tăng rủi ro và đề xuất các giải pháp ứng phó hạn hán hiệu quả, đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng, bao gồm khảo sát trực tiếp nông hộ và phân tích dữ liệu thứ cấp để có cái nhìn toàn diện về vấn đề. Dựa trên kết quả phân tích, luận án đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao khả năng thích ứng hạn hán và cải thiện sinh kế cho nông hộ.

1.1. Bối Cảnh Hạn Hán và Tác Động Đến Nông Nghiệp Ninh Thuận

Ninh Thuận là một trong những tỉnh chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu Ninh Thuận, đặc biệt là tình trạng hạn hán kéo dài. Điều này gây ra thiệt hại nông nghiệp nghiêm trọng, làm giảm năng suất cây trồng, vật nuôi và ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người nông dân Ninh Thuận. Tình hình càng trở nên khó khăn hơn do sự khan hiếm nguồn nước Ninh Thuận và cơ sở hạ tầng thủy lợi chưa đáp ứng được nhu cầu. Luận án của Châu Tấn Lực nhấn mạnh tính cấp thiết của việc nghiên cứu, đánh giá và tìm ra giải pháp cho vấn đề này để đảm bảo an ninh lương thực và ổn định đời sống cho người dân.

1.2. Tầm Quan Trọng của Phân Tích Tổn Thương Sinh Kế Nông Hộ

Phân tích tổn thương sinh kế là bước quan trọng để hiểu rõ các yếu tố khiến nông hộ dễ bị ảnh hưởng bởi hạn hán. Thông qua việc xác định các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất và nguyên nhân dẫn đến tình trạng đó, có thể xây dựng các chính sách và chương trình hỗ trợ nông dân một cách hiệu quả hơn. Việc đánh giá này cũng giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định đúng đắn trong việc phân bổ nguồn lực và ưu tiên các giải pháp ứng phó hạn hán phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Đặc biệt, chính sách cần tập trung vào các mô hình sinh kế bền vững.

II. Vấn Đề Thiệt Hại Kinh Tế Nông Hộ Do Hạn Hán Ninh Thuận

Hạn hán gây ra những tổn thương kinh tế đáng kể cho nông hộ Ninh Thuận. Mất mùa, giảm năng suất, tăng chi phí sản xuất do thiếu nước tưới là những vấn đề thường gặp. Nhiều hộ gia đình rơi vào cảnh nợ nần, không đủ khả năng trang trải cuộc sống. Bên cạnh đó, tác động xã hội của hạn hán cũng rất lớn, gây ra tình trạng di cư lao động, bất ổn xã hội và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Cần có những nghiên cứu sâu sắc để làm rõ bức tranh toàn cảnh về những khó khăn mà người nông dân Ninh Thuận đang phải đối mặt.

2.1. Đánh Giá Mức Độ Thiệt Hại Nông Nghiệp Do Hạn Hán

Việc đánh giá tổn thương do hạn hán cần tập trung vào các chỉ số cụ thể như: diện tích cây trồng bị mất trắng, sản lượng thu hoạch giảm sút, số lượng vật nuôi bị chết hoặc giảm năng suất. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và địa phương để thu thập thông tin chính xác và kịp thời. Dữ liệu này sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng các chương trình hỗ trợ nông dân và khắc phục hậu quả của hạn hán. Cần đặc biệt chú trọng đến việc phân tích rủi ro hạn hán và khả năng phục hồi của các hộ nông dân.

2.2. Tác Động Tiêu Cực Đến Sinh Kế và An Ninh Lương Thực

Hạn hán không chỉ gây ra tổn thương kinh tế mà còn đe dọa đến an ninh lương thực của nông hộ và cộng đồng. Khi nguồn cung lương thực giảm sút, giá cả tăng cao, nhiều hộ gia đình không đủ khả năng tiếp cận với thực phẩm dinh dưỡng. Điều này dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng, đặc biệt là ở trẻ em và phụ nữ mang thai. Cần có các giải pháp đảm bảo an ninh lương thực trong điều kiện hạn hán, chẳng hạn như dự trữ lương thực, hỗ trợ giống cây trồng chịu hạn và khuyến khích đa dạng hóa cây trồng.

III. Phương Pháp Phân Tích Tổn Thương Sinh Kế Bền Vững Ninh Thuận

Luận án sử dụng phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế (LVI) để phân tích thiệt hại do hạn hán. Phương pháp này bao gồm các yếu tố thành phần như đặc điểm hộ, chiến lược sinh kế, sức khỏe, vốn tài chính, thực phẩm, nguồn nước, mạng lưới xã hội, và hạn hán để xác định chỉ số LVI và LVI-IPCC. Mô hình hồi quy Tobit và mô hình Multivariate Probit được sử dụng để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế và các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược thích ứng với hạn hán của nông hộ. Theo Châu Tấn Lực, phương pháp này cho phép đánh giá toàn diện các khía cạnh khác nhau của sinh kế, từ đó đưa ra những khuyến nghị chính sách phù hợp.

3.1. Áp Dụng Chỉ Số LVI Đánh Giá Tổn Thương Kinh Tế

Chỉ số LVI (Livelihood Vulnerability Index) là công cụ hữu ích để đo lường mức độ tổn thương kinh tế của nông hộ do hạn hán. Chỉ số này bao gồm nhiều yếu tố khác nhau, phản ánh các khía cạnh của sinh kế, như nguồn vốn, sức khỏe, giáo dục và khả năng tiếp cận với thông tin. Việc sử dụng chỉ số LVI giúp so sánh mức độ tổn thương giữa các nhóm nông hộ khác nhau và xác định các yếu tố quan trọng cần được ưu tiên can thiệp. Cần xem xét các phương pháp phân tích khác để bổ sung cho kết quả này.

3.2. Sử Dụng Mô Hình Hồi Quy Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng

Mô hình hồi quy Tobit và Multivariate Probit cho phép phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế và sự lựa chọn chiến lược ứng phó hạn hán của nông hộ. Các yếu tố này có thể bao gồm: trình độ học vấn, quy mô đất đai, khả năng tiếp cận tín dụng, thông tin về hạn hán và các chương trình hỗ trợ nông dân. Kết quả phân tích sẽ giúp xác định các yếu tố quan trọng cần được cải thiện để nâng cao khả năng thích ứng của nông hộ.

IV. Kết Quả Đánh Giá Thực Trạng Sinh Kế Nông Hộ Ninh Thuận

Kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ số LVI đối với nông hộ Ninh Thuận bị tổn thương sinh kế ở mức trung bình đến cao. Các yếu tố có giá trị tổn thương cao như tài chính, nguồn nước, mạng lưới xã hội và ảnh hưởng của hạn hán. Chỉ số LVI-IPCC là -0,008 cho thấy khả năng tổn thương sinh kế trong bối cảnh hạn hán ở mức trung bình. Trong đó, khả năng thích ứng của nông hộ có giá trị tổn thương tương đối cao so với sự nhạy cảm và sự phơi nhiễm. Đặc biệt, thực trạng hạn hán đang diễn biến phức tạp.

4.1. Phân Tích Chi Tiết Các Yếu Tố Gây Tổn Thương Sinh Kế

Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố như thiếu vốn, thiếu nước tưới, thiếu thông tin và mạng lưới xã hội yếu là những nguyên nhân chính dẫn đến tổn thương kinh tế của nông hộ Ninh Thuận. Cần có các giải pháp cụ thể để giải quyết từng vấn đề này, chẳng hạn như cung cấp tín dụng ưu đãi, xây dựng hệ thống thủy lợi hiệu quả, tăng cường truyền thông về hạn hán và hỗ trợ xây dựng các tổ chức cộng đồng. Đặc biệt, cần chú trọng đến điều kiện tự nhiên Ninh Thuận.

4.2. Nhận Diện Các Chiến Lược Thích Ứng Hiệu Quả Của Nông Hộ

Nghiên cứu đã nhận diện được 11 chiến lược thích ứng với hạn hán mà nông hộ lựa chọn áp dụng, được chia thành 5 nhóm chính là điều chỉnh lịch thời vụ, chủ động nguồn nước, chuyển đổi mô hình, đa dạng sinh kế và di cư tạm thời. Các chiến lược thích ứng có sự thay thế và bổ sung cho nhau khi nông hộ lựa chọn. Việc hiểu rõ các chiến lược này giúp xây dựng các chương trình hỗ trợ nông dân phù hợp và hiệu quả hơn. Điều này có thể kể đến các giải pháp giải pháp ứng phó hạn hán từ cộng đồng.

V. Giải Pháp Nâng Cao Khả Năng Ứng Phó Hạn Hán Ninh Thuận

Từ kết quả phân tích, luận án đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao khả năng thích ứng hạn hán và cải thiện sinh kế cho nông hộ. Các giải pháp tập trung vào việc nâng cao nguồn vốn sinh kế, tăng cường khả năng tiếp cận thông tin và xây dựng các mô hình sản xuất bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, tổ chức xã hội và cộng đồng để triển khai các giải pháp này một cách hiệu quả. Đặc biệt, cần có chính sách hỗ trợ kịp thời và phù hợp.

5.1. Đầu Tư Vào Nguồn Vốn Sinh Kế Bền Vững Cho Nông Hộ

Cần có các chương trình đầu tư vào nguồn vốn con người (giáo dục, đào tạo), nguồn vốn tự nhiên (quản lý tài nguyên nước), nguồn vốn vật chất (cơ sở hạ tầng), nguồn vốn tài chính (tín dụng) và nguồn vốn xã hội (mạng lưới cộng đồng) để nâng cao khả năng thích ứng của nông hộ với hạn hán. Việc đầu tư này cần được thực hiện một cách đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng để đảm bảo tính bền vững.

5.2. Phát Triển Các Mô Hình Nông Nghiệp Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Cần khuyến khích ngành nông nghiệp Ninh Thuận chuyển đổi sang các mô hình sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu, chẳng hạn như trồng các loại cây chịu hạn, áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm nước và đa dạng hóa cây trồng. Đồng thời, cần tăng cường nghiên cứu và chuyển giao các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp để nâng cao năng suất và hiệu quả.

VI. Kết Luận Hướng Đến Sinh Kế Bền Vững Cho Nông Dân Ninh Thuận

Nghiên cứu đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về tổn thương kinh tế do hạn hán gây ra cho nông hộ Ninh Thuận và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao khả năng thích ứng và cải thiện sinh kế. Để đạt được mục tiêu sinh kế bền vững cho người nông dân Ninh Thuận, cần có sự chung tay của cả cộng đồng và sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác nhau của vấn đề này để có những giải pháp toàn diện và hiệu quả hơn.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Hỗ Trợ Nông Nghiệp Ninh Thuận

Các chính sách hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong việc giúp nông hộ vượt qua khó khăn do hạn hán. Các chính sách này có thể bao gồm: trợ cấp thiệt hại, hỗ trợ vay vốn, cung cấp giống cây trồng vật nuôi và đào tạo kỹ thuật. Cần đảm bảo rằng các chính sách này được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của nông hộ và được triển khai một cách minh bạch và hiệu quả.

6.2. Triển Vọng Nghiên Cứu và Phát Triển Sinh Kế Bền Vững

Cần tiếp tục nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau của sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu, chẳng hạn như: vai trò của tri thức bản địa, sự tham gia của cộng đồng và các giải pháp công nghệ tiên tiến. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và chương trình phát triển sinh kế hiệu quả hơn, giúp người nông dân Ninh Thuận có một tương lai tươi sáng hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, trong đó hạn hán được ghi nhận là một thảm họa thiên nhiên diễn tiến chậm nhưng để lại hệ lụy kinh tế – xã hội nặng nề nhất đối với khu vực nông thôn (IPCC, 2007; Wilhite, 2000). Tại Việt Nam, Ninh Thuận là tâm điểm khô hạn khắc nghiệt nhất cả nước với lượng mưa thấp, bốc thoát hơi nước cao và chu kỳ hạn hán lặp lại thường xuyên (Lê Sâm và Nguyễn Đình Vượng, 2008; Nguyễn Hoàng Tuấn và Trương Thanh Cảnh, 2021). Điển hình trong đợt hạn lịch sử niên vụ 2015–2016, tổng giá trị thiệt hại sản xuất nông nghiệp của tỉnh ước tính lên tới 1.434,907 tỷ đồng, làm chết 7.589 con gia súc (596 trâu bò và 6.993 dê cừu) và tàn phá hàng nghìn hecta hoa màu. Trong bối cảnh đó, luận án tiến sĩ kinh tế nông nghiệp của nghiên cứu sinh Châu Tấn Lực (2024), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đặng Thanh Hà tại Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, mang tính tiên phong khi tiếp cận toàn diện tính dễ bị tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability) và hành vi thích ứng của nông hộ dưới áp lực hạn hán đa cấp độ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án giải quyết xuất phát từ việc phần lớn các công trình trước đây tại Việt Nam chỉ tập trung vào phân tích đặc tính khí tượng – thủy văn đơn thuần, tính toán các chỉ số vật lý như SPI, K, MI (Ngô Đình Tuấn và Ngô Lê An, 2016; Đặng Quốc Khánh và ctv, 2022) hoặc đề xuất giải pháp kỹ thuật công trình mà thiếu vắng sự lượng hóa cấu trúc tài sản sinh kế vi mô và cơ chế ra quyết định thích ứng phi loại trừ của nông hộ. Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết tương ứng:

1. Mức độ tổn thương sinh kế của nông hộ trước hiểm họa hạn hán được lượng hóa như thế nào theo các chiều cạnh tài sản và tiếp cận IPCC?
2. Những nhân tố nào chi phối quyết định lựa chọn đồng thời các chiến lược thích ứng (CLTU) và các rào cản cốt lõi là gì?
3. Kết quả sinh kế (KQSK) của nông hộ biến thiên ra sao dưới các cấp độ hạn hán khác nhau (hạn nhẹ và hạn nặng)?
4. Khung giải pháp chính sách nào có khả năng nâng cao năng lực chống chịu bền vững?

Nghiên cứu tích hợp Khung sinh kế bền vững (DFID, 1999; CARE; UNDP) với phương pháp tính toán Chỉ số tổn thương sinh kế LVI và LVI-IPCC (Hahn và ctv, 2009), khảo sát sơ cấp trên quy mô mẫu $N = 231$ nông hộ tại 3 huyện trọng điểm Thuận Nam, Thuận Bắc, Ninh Hải kết hợp chuỗi dữ liệu khí tượng giai đoạn 2010–2020.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về hạn hán và sinh kế phản ánh ba dòng nghiên cứu (research streams) chủ đạo. Dòng thứ nhất tập trung vào đánh giá tác động vật lý và suy thoái tài nguyên do hạn hán (Archer và ctv, 2022 tại Nam Phi; Hunt và ctv, 2021 tại Nga; Swain, 2015 tại California, Mỹ). Dòng thứ hai nghiên cứu cấu trúc tính dễ bị tổn thương sinh kế thông qua các chỉ số tổng hợp (Hahn và ctv, 2009; Shah và ctv, 2013; Devi G và ctv, 2016; Nguyễn Ngọc Thùy và ctv, 2020). Dòng thứ ba tập trung vào mô hình hóa hành vi thích ứng và rào cản thể chế – tài chính của hộ nông dân (Batterbury và Mortimore, 2013; Boansi và ctv, 2017 tại Sudan; Anik và ctv, 2021 tại Bangladesh; Zúñiga và ctv, 2021 tại Chile).

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận lý thuyết sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái thích ứng công nghệ – hạ tầng (Techno-centric approach): Cho rằng việc mở rộng hệ thống thủy lợi, chuyển giao kỹ thuật tưới tiết kiệm và cơ giới hóa là điều kiện tiên quyết để triệt tiêu tác động tiêu cực của hạn hán (Herwehe và Scott, 2018; Nguyễn Đình Vượng và Quảng Đức Thạch, 2020).
• Trường phái tiếp cận vốn sinh kế và năng lực thể chế (Livelihood-centric & Institution approach): Lập luận rằng công nghệ không thể phát huy tác dụng nếu thiếu vốn xã hội, kiến thức bản địa, mạng lưới chia sẻ rủi ro và nguồn vốn nhân lực; thậm chí các can thiệp thuần kỹ thuật có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng nếu nhóm hộ cận nghèo không có khả năng tiếp cận vốn tài chính (Ellis, 2000; Keshavarz và Karami, 2013; Shackleton và ctv, 2015).

Luận án định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa hai trường phái, chứng minh rằng sự kết hợp giữa vốn xã hội, khả năng tiếp cận thông tin cảnh báo sớm và cấu trúc cây trồng nội tại mới là động lực quyết định kết quả sinh kế thực tế. So với nghiên cứu của Bandyopadhyay và ctv (2020) tại Gujarat (Ấn Độ) vốn chỉ dừng lại ở phân tích thống kê mô tả thiệt hại nguồn nước, hay công trình của Denkyirah và ctv (2017) tại Ghana sử dụng mô hình Binary Logistic đơn biến mang tính loại trừ lẫn nhau, luận án của Châu Tấn Lực đã tiến xa hơn khi áp dụng mô hình Multivariate Probit (MVP) để kiểm định tính phụ thuộc đồng thời, tương hỗ và thay thế giữa các chiến lược thích ứng trong điều kiện rủi ro khí hậu đặc thù của miền Trung Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng khung lý thuyết Sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework – SLF) của DFID (1999) và Chambers & Conway (1992) bằng việc giải cấu trúc tính tổn thương thành các chỉ số vi mô có thể đo lường trong mối tương quan với các cấp độ hạn hán (hạn nhẹ và hạn nặng). Nghiên cứu thách thức giả định đơn tuyến về hành vi thích ứng khi chứng minh rằng các nông hộ không đưa ra quyết định độc lập từng giải pháp riêng lẻ, mà vận hành chiến lược thích ứng như một danh mục đầu tư phức hợp (portfolio of strategies) có tính bù trừ và tương hỗ lẫn nhau. Các mệnh đề lý thuyết được kiểm chứng xác nhận: Vốn xã hội và mạng lưới phi chính thức đóng vai trò là "chất đệm" sinh tồn trước các cú sốc hạn hán nặng, vượt trội hơn cả vai trò tức thời của các can thiệp tín dụng chính thức vốn tiềm ẩn bẫy nợ nần khi mất mùa hoàn toàn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhuần nhuyễn 3 nền tảng lý thuyết: Khung sinh kế DFID (5 nguồn vốn: nhân lực, tự nhiên, vật chất, tài chính, xã hội), Khung đánh giá tổn thương IPCC (Ba thành tố: Sự phơi nhiễm – Exposure, Sự nhạy cảm – Sensitivity, Khả năng thích ứng – Adaptive Capacity), và Khung năng lực hành động cá nhân – thể chế của CARE và UNDP (Drinkwater và Rusinow, 1999).

                                +-------------------------------------------+
                                |      Bối cảnh Hạn hán Khí tượng/Nông nghiệp |
                                |      (Chu kỳ MI, K, SPI giai đoạn 2010-2020) |
                                +---------------------+---------------------+
                                                      |
                                                      v
                                +-------------------------------------------+
                                |  Tính dễ bị tổn thương sinh kế (LVI/IPCC)   |
                                |  + Exposure (Phơi nhiễm hạn hán)          |
                                |  + Sensitivity (Nguồn nước, lương thực)   |
                                |  + Adaptive Capacity (5 nguồn vốn SLF)    |
                                +---------------------+---------------------+
                                                      |
                         +----------------------------+----------------------------+
                         |                                                         |
                         v                                                         v
          +------------------------------+                          +------------------------------+
          |  Mô hình Multivariate Probit |                          |     Mô hình Hồi quy Tobit    |
          |  Lựa chọn 5 nhóm CLTU:       |                          |  Xác định các yếu tố ảnh     |
          |  - ĐCLTV, CĐNN, CĐMH,        |                          |  hưởng đến Kết quả sinh kế   |
          |    ĐDSK, DCTT                |                          |  (Phân hóa: Hạn nhẹ/Hạn nặng)|
          +--------------+---------------+                          +--------------+---------------+
                         |                                                         |
                         +----------------------------+----------------------------+
                                                      |
                                                      v
                                +-------------------------------------------+
                                |   26 Rào cản thích ứng (9 rào cản cao)     |
                                |   & Đề xuất chính sách nâng cao năng lực  |
                                +-------------------------------------------+

Khung phân tích này xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng cho các nông hộ canh tác nông nghiệp quy mô nhỏ tại các vùng khô hạn và bán khô hạn nhiệt đới gió mùa, nơi tài nguyên nước mặt và nước ngầm bị suy kiệt cục bộ theo chu kỳ 3–5 năm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường phương pháp luận thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) đa cấp độ. Cỡ mẫu nghiên cứu chính thức gồm $N = 231$ nông hộ được xác định theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (stratified random sampling) tại 3 huyện đại diện cho các tiểu vùng sinh thái – kinh tế đặc trưng của Ninh Thuận:

• Huyện Thuận Nam (xã Phước Nam, Phước Ninh): Đại diện vùng khô hạn ven biển, chăn nuôi gia súc có sừng và cây trồng cạn.
• Huyện Ninh Hải (xã Thanh Hải, Vĩnh Hải): Đại diện vùng đồng bằng ven biển, trồng hành tỏi, nho, táo và canh tác kết hợp.
• Huyện Thuận Bắc (xã Lợi Hải, Bắc Sơn): Đại diện vùng bán sơn địa có đông đồng bào dân tộc thiểu số Raglai và Chăm sinh sống.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết lập chặt chẽ qua 4 bước tam giác đạc (triangulation):

• Tam giác đạc dữ liệu: Kết hợp chuỗi số liệu khí tượng thứ cấp 11 năm (2010–2020) từ Trung tâm Khí tượng Thủy văn Ninh Thuận với dữ liệu điều tra bảng hỏi bán cấu trúc sơ cấp năm 2022.
• Tam giác đạc phương pháp: Kết hợp đo lường chỉ số chuẩn hóa LVI/LVI-IPCC với mô hình kinh tế lượng lượng hóa hồi quy đa biến.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Thang đo các nguồn vốn và chỉ số thành phần được kiểm định tính nhất quán nội tại (Cronbach's $\alpha > 0,7$), kiểm tra giá trị hội tụ và giá trị phân biệt trước khi đưa vào phân tích chuyên sâu.

Data và phân tích kinh tế lượng

Quy trình phân tích định lượng được thực hiện trên phần mềm Stata và SPSS với hai mô hình chủ lực:

1. Mô hình Multivariate Probit (MVP): Dùng để ước lượng đồng thời xác suất lựa chọn 5 nhóm chiến lược thích ứng gồm: Điều chỉnh lịch thời vụ ($Y_1$), Chủ động nguồn nước ($Y_2$), Chuyển đổi mô hình sản xuất ($Y_3$), Đa dạng hóa sinh kế ($Y_4$) và Di cư tạm thời ($Y_5$). Cấu trúc mô hình xử lý triệt để hiện tượng tương quan giữa các phần dư ($\rho_{jk} \neq 0$), khắc phục hoàn toàn sai lệch của các mô hình Logit đơn biến truyền thống.
2. Mô hình hồi quy Tobit: Được lựa chọn do biến phụ thuộc Kết quả sinh kế ($Y$) bị chặn trong khoảng xác định $[0, 1]$, xử lý hiện tượng dữ liệu bị cắt cụt (censored data) nhằm đánh giá tác động cận biên của các nguồn vốn sinh kế dưới hai trạng thái hạn hán nhẹ và hạn hán nặng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Lượng hóa chính xác chỉ số LVI-IPCC: Kết quả nghiên cứu xác định chỉ số tổn thương tổng hợp $LVI-IPCC = -0,008$, phản ánh tính dễ bị tổn thương sinh kế của nông hộ Ninh Thuận ở mức trung bình đến cao. Đáng chú ý, thành tố Khả năng thích ứng (Adaptive Capacity) có giá trị tổn thương tương đối cao so với Sự phơi nhiễm (Exposure) và Sự nhạy cảm (Sensitivity), chỉ ra rằng điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở hiểm họa tự nhiên mà nằm ở sự thiếu hụt năng lực nội tại của hộ gia đình.
2. Sự phân hóa các yếu tố chi phối Kết quả sinh kế theo cấp độ hạn hán:
   • Trong điều kiện hạn hán nhẹ: Có 7 yếu tố tác động có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) gồm: Yếu tố dân tộc, Vốn nhân lực, Vốn xã hội, Diện tích cây lâu năm, Diện tích cây hàng năm, Điều chỉnh lịch thời vụ, và Thông tin cảnh báo hạn hán.
   • Trong điều kiện hạn hán nặng: Cấu trúc tác động dịch chuyển căn bản, 7 yếu tố quyết định bao gồm: Yếu tố dân tộc, Vốn nhân lực, Vốn xã hội, Diện tích cây lâu năm, Vốn tài chính, Di cư tạm thời, và Thông tin cảnh báo hạn hán. Điểm đột phá là Vốn tài chính và Di cư tạm thời chỉ phát huy vai trò cứu cánh khi hạn hán chuyển sang cấp độ nghiêm trọng, trong khi các giải pháp kỹ thuật nông nghiệp thuần túy mất dần hiệu lực.
3. Mối quan hệ tương hỗ và thay thế giữa 11 chiến lược thích ứng: Mô hình MVP chỉ ra sự tương quan dương có ý nghĩa thống kê giữa chiến lược Chủ động nguồn nước và Chuyển đổi mô hình cây trồng chịu hạn ($p < 0,01$), đồng thời chứng minh chiến lược Di cư tạm thời có xu hướng thay thế cho các nỗ lực thích ứng tại chỗ khi rào cản chi phí đầu vào vượt quá ngưỡng chịu đựng.
4. Nhận diện 9 rào cản thích ứng cốt lõi: Trong tổng số 26 rào cản được khảo sát, nghiên cứu xác định 9 rào cản có mức độ cản trở cao và rất cao gồm: Trình độ học vấn thấp, Thiếu kiến thức kỹ thuật về CLTU, Thiếu chương trình khuyến nông phù hợp, Sự bất định của thời tiết cực đoan, Chi phí giống cây/con quá cao, Chi phí vật tư phân bón tăng vọt, Thị trường đầu ra bấp bênh và Chi phí thuê nhân công đắt đỏ.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định lý thuyết thích ứng phân tầng; chứng minh rằng năng lực chống chịu khí hậu là một hàm số phi tuyến tính phụ thuộc vào sự tương tác giữa vốn xã hội và chất lượng thông tin cảnh báo sớm.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn hóa chỉ số LVI kết hợp hồi quy Tobit và MVP, có thể nhân rộng để đánh giá tổn thương sinh kế cho toàn bộ dải duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
• Về mặt chính sách và thực tiễn:
  • Tái cấu trúc mạng lưới khuyến nông địa phương theo hướng chuyển giao kỹ thuật thích ứng đặc thù (tưới nhỏ giọt cho măng tây, nho, táo trên đất cát; kỹ thuật ủ thức ăn dự trữ cho đàn gia súc).
  • Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm dựa vào cộng đồng và số hóa kênh thông tin thời tiết đến từng hộ đồng bào dân tộc thiểu số.
  • Thiết lập cơ chế tín dụng vi mô linh hoạt, giãn nợ tự động khi xảy ra hạn hán cấp độ nặng nhằm triệt tiêu nguy cơ bán tháo tư liệu sản xuất.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Dữ liệu mặt cắt (Cross-sectional data): Khảo sát sơ cấp được thực hiện tại một thời điểm (năm 2022), do đó chưa phản ánh được đầy đủ tính động học biến thiên của sinh kế qua các mùa vụ liên tiếp trong dài hạn.
2. Phạm vi không gian: Mẫu nghiên cứu tập trung tại 3 huyện trọng điểm của tỉnh Ninh Thuận, các đặc thù về thổ nhưỡng và tập quán dân tộc có thể tạo ra rào cản nhất định khi suy rộng cho các vùng sinh thái khác nếu không hiệu chỉnh trọng số.
3. Đo lường biến số tâm lý: Nghiên cứu chưa đi sâu lượng hóa các yếu tố tâm lý học hành vi (như mức độ e ngại rủi ro cá nhân, niềm tin tôn giáo) tác động đến tốc độ tiếp nhận công nghệ mới.

Hướng nghiên cứu tương lai được đề xuất bao gồm:

• Thiết lập bộ dữ liệu bảng (Panel data) theo dõi liên tục hành vi thích ứng của nông hộ qua chu kỳ 5–10 năm.
• Ứng dụng mô hình Phương trình Cấu trúc Tuyến tính (Structural Equation Modeling – SEM) kết hợp Phân tích Định tính So sánh (QCA) để khám phá các cấu hình nhân quả phức hợp dẫn đến sinh kế bền vững.
• Mở rộng phạm vi so sánh liên vùng giữa duyên hải Nam Trung Bộ và vùng khô hạn Tây Bắc Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những giá trị tác động lan tỏa trên nhiều phương diện:

• Giá trị học thuật: Dự kiến đóng góp nguồn trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp, biến đổi khí hậu và quản lý tài nguyên thiên nhiên tại các nước đang phát triển thuộc khu vực Đông Nam Á.
• Tác động chính sách cấp tỉnh và quốc gia: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Sở Nông nghiệp & PTNT Ninh Thuận, Sở Kế hoạch & Đầu tư trong việc lập quy hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng giai đoạn 2025–2030 và xây dựng Đề án phát triển nông nghiệp ứng phó biến đổi khí hậu cấp vùng.
• Lợi ích xã hội: Giúp hàng nghìn hộ nông dân nghèo và hộ đồng bào dân tộc Chăm, Raglai tiếp cận các phương thức quản trị rủi ro hạn hán hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại tài sản và bảo tồn nguồn sinh kế bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp chuẩn mực giữa LVI-IPCC, mô hình hồi quy Tobit và Multivariate Probit, làm tài liệu tham khảo chất lượng cao cho các công trình nghiên cứu kinh tế phát triển và quản lý tài nguyên.
• Nhà hoạch định chính sách cấp Trung ương và Địa phương: Sở hữu bộ số liệu thực chứng chi tiết về 9 rào cản và 7 nhân tố then chốt để ban hành các gói can thiệp trúng đích (tín dụng, khuyến nông, dự báo khí tượng).
• Các tổ chức phi chính phủ và Cơ quan phát triển quốc tế (UNDP, FAO, CARE): Có cơ sở dữ liệu định lượng tin cậy để thiết kế các dự án tài trợ sinh kế thích ứng hạn hán tại các điểm nóng khí hậu miền Trung.
• Cộng đồng nông hộ vùng khô hạn: Được hưởng lợi gián tiếp từ việc nâng cao hiệu quả các chương trình hỗ trợ kỹ thuật tưới tiết kiệm, đa dạng sinh kế và mạng lưới thông tin cảnh báo sớm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Khung sinh kế bền vững của DFID bằng việc chứng minh sự phân hóa cấu trúc động lực sinh kế theo cường độ thiên tai: Vốn xã hội và thông tin cảnh báo giữ vai trò nền tảng xuyên suốt, nhưng Vốn tài chính và Di cư tạm thời chuyển hóa thành yếu tố mang tính quyết định sống còn chỉ khi hạn hán bước sang ngưỡng nghiêm trọng.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?
So với các nghiên cứu sử dụng Binary Logistic (Ali và Erenstein, 2017) hay Multinomial Logistic (Alam, 2015) vốn ép buộc các chiến lược thích ứng phải loại trừ lẫn nhau, luận án đã ứng dụng thành công mô hình Multivariate Probit (MVP), cho phép mô hình hóa đồng thời 5 nhóm chiến lược và kiểm định chính xác tính tương hỗ (complementary) hay thay thế (substitutive) giữa các quyết định thích ứng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Chỉ số tổn thương $LVI-IPCC = -0,008$ chỉ ra rằng khả năng thích ứng của hộ nông dân đang là khâu yếu nhất trong toàn bộ chuỗi chống chịu hạn hán. Mặc dù các nỗ lực công trình thủy lợi đã giảm thiểu độ phơi nhiễm, nhưng sự thiếu hụt kiến thức kỹ thuật chuyên sâu và chi phí vật tư đầu vào quá cao đã vô hiệu hóa nhiều tiềm năng thích ứng nội sinh của hộ.

4. Tính khả thi của quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol)?
Nghiên cứu cung cấp bảng câu hỏi chuẩn hóa, bộ chỉ tiêu tính toán các thành tố LVI/LVI-IPCC chi tiết và mã lệnh phân tích kinh tế lượng rõ ràng, cho phép tái lập quy trình nghiên cứu tại bất kỳ địa bàn khô hạn nào khác.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo?
Thiết lập hệ thống quan trắc sinh kế nông hộ thời gian thực tích hợp công nghệ GIS, viễn thám và dữ liệu kinh tế lượng vi mô để dự báo tác động đa chiều của các kịch bản biến đổi khí hậu cực đoan đến an ninh lương thực quốc gia.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa hạn hán, tính dễ bị tổn thương sinh kế và hành vi thích ứng của nông hộ nông thôn.
2. Lượng hóa thành công mức độ tổn thương sinh kế tổng hợp ($LVI-IPCC = -0,008$) tại tỉnh Ninh Thuận, chỉ ra điểm nghẽn trọng yếu nằm ở Năng lực thích ứng nội tại của nông hộ.
3. Ứng dụng xuất sắc mô hình Multivariate Probit, phân loại 11 biện pháp thành 5 nhóm chiến lược thích ứng chính và xác định mối quan hệ tương hỗ giữa chuyển đổi mô hình với chủ động nguồn nước.
4. Chứng minh sự dịch chuyển các nhân tố chi phối Kết quả sinh kế qua mô hình Tobit: Vốn tài chính và di cư tạm thời chỉ phát huy vai trò cứu cánh tối thượng trong điều kiện hạn hán nặng.
5. Nhận diện chính xác 9 rào cản thích ứng cốt lõi, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ nâng cao vốn con người, củng cố vốn xã hội đến tái thiết chính sách khuyến nông và tín dụng vi mô, tạo tiền đề vững chắc cho chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững tại Ninh Thuận và dải duyên hải Nam Trung Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm về hạn hán và phân loại hạn hán 1. Khái niệm hạn hán Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (World Meteorological Organization - WMO) có hơn 150 khái niệm về hạn hán từ nhiều nhà khoa học với nhiều hướng tiếp cận và nghiên cứu khác nhau (WMO, 2006). Từ điển của Mỹ đã định nghĩa rằng hạn hán là một thời gian không có mưa, đặc biệt là trong suốt một vụ mùa (AHD, 1976).

Trần Thục và ctv (2008), cho rằng hạn hán là một giai đoạn thời tiết khô hạn kéo dài bất thường do thiếu hụt lượng mưa gây mất cân bằng nguồn nước, kéo dài đã gây ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực và môi trường khác nhau. Hạn hán là thảm họa của tự nhiên, do lượng mưa thấp hơn lượng mưa trung bình, có thể diễn ra trong một mùa hoặc kéo dài không đáp ứng được lượng nước cho nhu cầu của con người và môi trường (Sheffield và ctv, 2014; Wilhite và Glantz, 1985). Hạn hán đã gây ảnh hưởng xấu đến sự tăng trưởng cây trồng, vật nuôi, nạn đói, bệnh tật và tác động tiêu cực đến môi trường (Durrani và ctv, 2021). Tóm lại, các định nghĩa về hạn hán đều cho rằng hạn hán là do sự thiếu hụt lượng mưa trong thời gian dài đã ảnh hưởng đến kinh tế - xã hội và môi trường.

Phân loại hạn hán 1. Chỉ tiêu khô hạn và phân cấp hạn Để có cơ sở phân cấp hạn, quản lý hạn, giám sát và cảnh báo sớm về hạn hán, các tác giả đã sử dụng các phương pháp khác nhau như chỉ số khô hạn nhiệt độ–thực vật (Vegetation – Temperature Dryness Index - VTCI) (Ngô Đình Tuấn và Ngô Lê An, 2016); chỉ số khô hạn nhiệt ẩm Celia Innova ( TK) (Đặng Quốc Khánh và ctv. 2022); chỉ số khô hạn SPI, Chỉ số K, chỉ số MI và các ngưỡng giá trị của hạn hán (Lê Sâm và Nguyễn Đình Vượng, 2008) ( Phụ lục 1, Bảng 2). Ngoài ra, Nguyễn Hoàng Tuấn và Trương Thanh Cảnh (2022) sử dụng ba chỉ số gồm chỉ số lượng mưa bất thường (RAI), chỉ số chuẩn hóa lượng mưa (SPI), chỉ số ẩm (MI) để xác định phân 10 cấp hạn (hạn nặng, hạn nhẹ,.

Chỉ số hạn SI; SPI; Sa.I; SWSI; MI; K được tính toán từ lượng mưa, nhiệt độ, giờ nắng, bốc hơi của các trạm quan trắc tại khu vực nghiên cứu sẽ phân cấp hạn để phù hợp với mục tiêu nghiên cứu (Nguyễn Quang Kim, 2005). Luận án sử dụng chỉ số MI và K để phân cấp hạn nhẹ và hạn nặng. Hạn hán nhẹ thường diễn ra khi có sự thiếu hụt nguồn nước nhưng vẫn còn sự cung cấp một cách tương đối. Việc quản lý tiết kiệm nước và chuẩn bị các biện pháp dự phòng có thể giúp giảm thiểu tác động của hạn hán đối với các hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt.

Do đó, cần sử dụng hệ thống tưới tiết kiệm nước, quản lý đất đai hiệu quả, và sử dụng các phương pháp canh tác có hiệu suất cao hơn để tối ưu hóa sự sử dụng nước. Trong khi đó, hạn hán nặng là một tình trạng cảnh báo nghiêm trọng hơn, thường xuất hiện khi nguồn cung nước giảm đáng kể hoặc hoàn toàn cạn kiệt. Trong trường hợp này, việc tiết kiệm nước trở nên cực kỳ cần thiết, và các biện pháp dự phòng phải được triển khai ngay lập tức để giữ cho hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt cho cộng đồng không bị ảnh hưởng quá nặng nề. Các biện pháp có thể bao gồm hạn chế việc sử dụng nước, ứng dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm nước hơn, đồng thời, cần phải có các biện pháp cấp cứu như vận chuyển nước từ các nguồn khác và phân phối nước theo ưu tiên để đảm bảo an toàn nước uống và sử dụng cho sinh hoạt cơ bản.

Phân loại hạn hán WMO (2006) đã phân loại hạn hán thành 4 loại theo sự đánh giá và tổng hợp của nhiều nghiên cứu trên thế giới ( Phụ lục 1, Hình 1. Đây là một loại hạn được đánh giá có một thời kỳ dài mưa ít hơn trung bình nhiều năm; (2) Hạn thủy văn: là hiện tượng suy giảm mặt nước do dòng chảy thấp, hay do sự bốc hơi của hồ chứa, hồ nước, sông. Có thể nói hạn thủy văn là khoản thời gian mà dòng chảy không đủ cung cấp nhu cầu sử dụng nước (Iglesias và ctv, 2018; Nguyễn Nam Thành và ctv, 2019); (3) Hạn nông nghiệp: là hiện tượng thiếu hụt nước tưới cho cây trồng do khí tượng hay thủy văn. Nước chiếm 35% trong thành phần cấu tạo của đất và duy trì độ ẩm của đất, nếu duy trì độ ẩm tốt thì hạn chế hiện tượng hạn nông nghiệp.

Nếu quá trình lưu giữ thất bại, độ ẩm khan hiếm 11 thì quá trình hạn hán sẽ tác động rất lớn đối với cây trồng và năng suất cây trồng; (4) Hạn kinh tế - xã hội: là sự thất bại liên kết của hệ thống quản lý tài nguyên nước với nhu cầu, vì thế hạn hán gắn liền với các nhu cầu của sự phát triển kinh tế (Brewer và Heim Jr., 2011; Abraham và ctv, 2016; Iglesias và ctv, 2018). Tác động của hạn hán Hạn hán tác động đến môi trường, hủy hoại các loài thực vật, động vật, quần cư hoang dã, làm giảm chất lượng không khí, nước, cháy rừng và xói lở đất. Các tác động này có thể kéo dài và khó khăn để khắc phục. Mức độ khô hạn có thể đe dọa sự an toàn của vật nuôi chăn thả và bãi cỏ, bởi vì thiếu nước làm tăng nồng độ nitrat và axit prussic và gây nguy hiểm cho sức khỏe của chúng.

Hạn hán đã tác động đến sự vận hành của nhà máy thuỷ điện, cạn kiệt nguồn nước sinh hoạt và điều tiết nước cho SXNN (WMO, 2006), là nguyên nhân dẫn đến đói nghèo, bệnh tật thậm chí là chiến tranh do xung đột nguồn nước (Haied và ctv, 2017). Một vấn đề khác, xâm nhập của các loài xâm lấn như cỏ dại và côn trùng, gây thiệt hại cho mùa màng và khó có thể loại bỏ khi hạn hán xuất hiện ( Phụ lục 1, Hình 2). Trên thế giới, hơn 1/3 đất đai bị hạn hán và ảnh hưởng tới 1/3 dân số, đồng thời tác động tới 50% số gia súc toàn cầu và 44% hệ thống sinh thái trồng trọt của thế giới (Ngô Thanh Sơn và ctv, 2018). Tổng quan về nghiên cứu hạn hán.1 Nghiên cứu về hạn hán trên thế giới Hạn hán được nghiên cứu, đánh giá và dự báo từ nhiều quốc gia, châu lục khác nhau.

Nghiên cứu của Garnier (2018) đã cho thấy hạn hán được nghiên cứu từ rất xa xưa ở khu vực Châu Âu và Địa Trung Hải, được ghi lại thông qua các văn bản cổ xưa và tạp chí cổ đại. Ngày nay với sự phát triển của khoa học và công nghệ nghiên cứu về hạn hán đã được phân tích chuyên sâu và trở nên phổ biến. Nghiên cứu hạn hán theo hướng định tính về sự tác động của nó đến SXNN ở Nam Phi (Archer và ctv, 2022). Nghiên cứu tại Ấn Độ bằng phương pháp thống kê mô tả những thiệt hại do hạn hán gây ra (Bandyopadhyay và ctv, 2020), tại Nga hạn hán ảnh hưởng đến an ninh lương thực và nông nghiệp (Hunt và ctv, 2021).

Do đó, hạn hán được xem là một trong những thiên tai khắc nghiệt nhất trên thế giới, gây thiệt 12 hại hàng năm từ 6 - 8 tỷ đô la (Wilhite, 2000). Theo thống kê của tổ chức Oxfam cho rằng ở Châu Phi phải đối mặt với nạn đói vì hạn hán, ảnh hưởng đến hơn 10 triệu người (Bahta và ctv, 2016), và một lượng lớn dân số trên thế giới sẽ chịu cảnh đói khát (WMO, 2006). Trong hơn 30 năm trở lại đây, hạn đã tác động đến cuộc sống của 1,3 tỷ người và 53 tỷ đô của vùng châu Á – Thái Bình Dương. Điển hình bang California (Mỹ) đã trải qua đợt hạn hán tồi tệ nhất trong lịch sử trong giai đoạn 2012–2015.

Những tác động bất lợi của hạn đã ảnh hưởng đến nông nghiệp, nông thôn thiếu nước sản xuất và gây cháy rừng (Swain, 2015). Hạn hán xuất hiện ở Ấn Độ không chỉ gây căng thẳng về nguồn nước mà còn ảnh hưởng đến tình hình SXNN và một số lĩnh vực khác. Mặc dù, chính phủ đã xây dựng nhiều CLTU với hạn hán để giảm thiệt hại nhưng sự tái diễn của hạn ba năm một lần là một thách thức lớn (Bandyopadhyay và ctv, 2020). Argentina (Nam Mỹ) hạn hán đã ảnh hưởng 6,5 triệu ha thiếu nước sản xuất, 550.000 người và 7.825 trang trại không đủ nước để tưới tiêu và sinh hoạt (Abraham và ctv, 2016).

Nghiên cứu hạn hán ở Việt Nam Nghiên cứu về hạn hán ở Việt Nam được thực hiện cấp quốc gia, vùng, địa phương. Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào hai khía cạnh của hạn hán đó là (1) nghiên cứu những đặc điểm cơ bản của hạn và tác động của hạn hán đến tự nhiên, kinh tế và xã hội; (2) xây dựng mô hình quản lý hạn gắn với thích ứng cũng như giảm nhẹ tác động của hạn đến tự nhiên, kinh tế và xã hội (Bùi Thị Thanh Hương, 2015). Tuy nhiên, nghiên cứu về TDBTT do tác động của hạn hán còn hạn chế. Nghiên cứu về nguyên nhân, diễn biến và mức độ hạn để phòng tránh và giảm nhẹ thiệt hại cũng như đề xuất chính sách, giải pháp phù với điều kiện sinh hoạt và sản xuất của người dân (Ngô Thanh Sơn và ctv, 2018).

Lê Trung Tuân (2009) đã đề xuất ba giải pháp giữ nước và độ ẩm, quản lý hồ thủy lợi trong mùa hạn và kỹ thuật tưới tiết kiệm nước trong điều kiện hạn hán. Ngoài ra, nghiên cứu xây dựng được hệ thống quản lý hạn ở Đồng bằng sông Hồng và sa mạc hóa ở Nam Trung Bộ (giai đoạn 2008 – 2010) cũng đề xuất các giải pháp, chiến lược tổng thể quản lý, phòng ngừa, hạn chế sự xâm lấn của hoang mạc hóa cũng như phục hồi các 13 vùng bị sa mạc hóa. Một nghiên cứu khác, tác giả đã xây dựng được hai mô hình quản lý hạn và phòng chống hoang mạc hóa, sa mạc ở Hà Nam và Ninh Thuận (Nguyễn Lập Dân, 2010). Tại Quảng Nam, nghiên cứu tình hình hạn hán đất trồng lúa hè thu (Huỳnh Thanh Chương và ctv, 2015) bằng công nghệ viễn thám và GIS.

Kết quả cho thấy 850,65 ha đất trồng lúa đã bị chuyển đổi sang mục đích khác do hạn hán, huyện Đại Lộc sẽ có 142,55 ha đất lúa bị nguy cơ hạn hán cao trong tương lai.