Tình Hình Bệnh Lở Mồm Long Móng Và Các Yếu Tố Nguy Cơ Trên Đàn Dê Tại Tỉnh Luongphabang, Lào

Bệnh lở mồm long móng (LMLM) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính, gây ra bởi virus thuộc họ Picornaviridae… 76 trang · Học viện Nông nghiệp Việt Nam · 2018.

• Tác giả: Souliya Khangsuethao
• Người hướng dẫn: TS. Trần Đức Hoàn
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Tình Hình Bệnh Lở Mồm Long Móng, Phân Tích Các Yếu Tố Nguy Cơ Phát Sinh Bệnh Lở Mồm Long Móng Trên Đàn Dê Nuôi Tại Tỉnh Luongphabang, Lào
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. LỞ MỒM LONG MÓNG
• 2.2. Định nghĩa, hình thái, cấu tạo, phân loại virus LMLM
• 2.2.1. Định nghĩa
• 2.2.2. Hình thái và cấu tạo
• 2.2.3. Phân loại virus LMLM
• 3. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 4. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Địa điểm nghiên cứu
• 4.2. Thời gian nghiên cứu
• 4.3. Đối tượng/vật liệu nghiên cứu
• 4.4. Nội dung nghiên cứu
• 4.5. Phương pháp nghiên cứu
• 5. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 5.1. Tình hình chăn nuôi và tình hình dịch LMLM ở dê tại Luongphabang năm 2017
• 5.2. Đánh giá các yếu tố nguy cơ làm phát sinh và lây lan bệnh LMLM ở dê trên địa bàn huyện Phonxay, tỉnh Luongphabang năm 2017
• 5.3. Xác định type virus gây bệnh LMLM ở dê trên địa bàn huyện Phonxay năm 2017
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Bệnh Lở Mồm Long Móng Dê Luang Prabang 2024

Bệnh lở mồm long móng (LMLM) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính, gây ra bởi virus thuộc họ Picornaviridae, giống Aphthovirus. Bệnh lây lan rất nhanh và mạnh, gây thiệt hại lớn cho các loài động vật móng guốc chẵn như trâu, bò, lợn, dê, cừu. Đặc trưng của bệnh là tính đa type và dễ biến đổi kháng nguyên. Các type virus gây ra triệu chứng tương tự nhưng không tạo miễn dịch chéo. Triệu chứng điển hình bao gồm sốt cao, hình thành mụn nước ở niêm mạc miệng, chân, kẽ móng, da và vú. Theo Nguyễn Bá Hiên và cộng sự, có 7 type virus LMLM: A, O, C, Asia1, SAT1, SAT2, SAT3. Khu vực Đông Nam Á thường ghi nhận 3 type: O, A và Asia1. Tại Lào, đã phát hiện type O, type A và Asia1. Bệnh LMLM còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như Foot and Mouth Disease (FMD), Aphaetae Epizooticae (tên La Tinh), Feivre Aphteuse (tiếng Pháp), Feivre Aftosa (tiếng Tây Ban Nha), Hoof and mouth disease.

1.1. Định Nghĩa và Đặc Điểm Virus Lở Mồm Long Móng LMLM

Virus gây bệnh LMLM là loại virus nhỏ nhất, thuộc họ Picornaviridae, giống Aphtho virus, kích thước từ 20-30 nm, hình đa diện. Virus có thể qua được các máy lọc Berkefeld, Chamberland và màng lọc Seizt (Nguyễn Như Thanh, 2001). Hạt virus chứa 30% acid nucleic, đó là một đoạn ARN chuỗi đơn, có khối lượng phân tử 8.6 KiloDalton, hợp thành bởi 8000 nucleotit và có hệ số sa lắng là 35S. Vỏ capxit của virus có hơn 60 đơn vị (capsome). Mỗi capsome có 4 loại protein cấu trúc giống nhau là VP1, VP2, VP3 và VP4. VP1 ở ngoài cùng tham gia vào việc cố định virus trên những tế bào, đóng vai trò quan trọng nhất trong việc gây bệnh, đồng thời là loại kháng nguyên chính tạo ra kháng thể chống lại bệnh LMLM.

1.2. Phân Loại Các Type Virus Lở Mồm Long Móng LMLM Hiện Nay

Virus LMLM có 2 đặc tính đặc biệt liên quan đến dịch tễ học, đó là tính có đa type và tính dễ biến đổi kháng nguyên. Các type tuy gây ra những triệu chứng, bệnh tích giống nhau, nhưng lại không gây miễn dịch chéo. Theo hệ thống phân loại mới nhất do hội nghị Quốc tế về virus học lần thứ 11 tại Sydney, Australia năm 1999 quy định thì virus được phân loại như sau: Virus thuộc họ Picornaviridae, giống Aphthovirus, Virus LMLM gồm 7 type khác nhau: O; A; C; SAT-1; SAT-2; SAT-3 và Asia1.

II. Thách Thức Ảnh Hưởng Bệnh Lở Mồm Long Móng Dê tại Lào

Chăn nuôi dê đóng vai trò quan trọng trong nền nông nghiệp Lào, đặc biệt là ở các vùng đồi núi. Tuy nhiên, phương thức chăn nuôi còn mang tính tự cung tự cấp, sử dụng giống dê địa phương (dê Lạt). Sự phát triển của chăn nuôi đi kèm với lưu lượng vận chuyển động vật tăng, làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh, trong đó có bệnh lở mồm long móng. Theo Department of Livestock (2017), thiệt hại kinh tế do bệnh LMLM gây ra rất lớn, với chi phí tiêu hủy gia súc bệnh bình quân khoảng 1 tỷ kip/năm, tương đương khoảng 1,400 con gia súc/năm, chủ yếu là dê. Những năm gần đây, bệnh LMLM thường xuyên xảy ra trên đàn gia súc của tỉnh Luongphabang. Năm 2017, dịch LMLM xảy ra với số lượng dê mắc bệnh là 1.917 con, huyện Phonxay có số lượng dê mắc bệnh cao nhất (Luongphabang veterinary office, 2017).

2.1. Tình Hình Chăn Nuôi Dê và Dịch Tễ Bệnh Lở Mồm Long Móng

Chăn nuôi dê là một nghề truyền thống của người Lào với quá trình phát triền của nền nông nghiệp. Lào là một nước có điều kiện đề phát triền chăn nuôi dê nhờ có nhiều diện tích đồi núi có nhiều cây cỏ phát hiền quanh năm. Tuy vặy, cho đến nay, chăn nuôi dê ở Lào chỉ theo phương thức tự cung tự cấp, tận dụng cày cỏ tự nhiên, phụ phẩm nông nghiệp và thức ăn thừa trong gia đình. Giống dê được nuôi chủ yếu là dê địa phương (dê Lạt).

2.2. Ảnh Hưởng Kinh Tế và Xã Hội do Dịch Lở Mồm Long Móng Gây Ra

Cùng với sự phát triển của chăn nuôi thì lưu lượng vận chuyển động vật và sản phẩm động vật ngày càng lớn, kèm theo đó là sự gia tăng về tình hình dịch bệnh. Đã có rất nhiều bệnh du nhập vào nước Lào theo con đường lưu thông, vận chuyển trong đó có bệnh LMLM (Foot and Mouth Disease, FMD) là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cho động vật guốc chẵn như trâu, bò, lơ ̣n, dê, cừu và những loài động vật hoang dã. Bệnh có tính lây lan nhanh trên diện rộng, nên Tổ chức Dịch tễ Thế giới đã xếp vào danh mục bảng A của bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất ở động vật.

III. Cách Xác Định Yếu Tố Nguy Cơ Lây Lan Lở Mồm Long Móng

Việc xác định các yếu tố nguy cơ lây lan bệnh lở mồm long móng là rất quan trọng để có thể đưa ra các biện pháp phòng chống hiệu quả. Nghiên cứu của Souliya Khangsuethao (2018) đã sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn sâu cán bộ thú y cơ sở để thu thập thông tin. Các yếu tố được đánh giá bao gồm: đường giao thông chính, chăn nuôi gần chợ buôn bán gia súc sống, việc tiêm phòng, nguồn gốc con giống, sử dụng thuốc sát trùng, và việc bán chạy dê khi có dịch. Tỷ số chênh OR (Odd Ratio) được sử dụng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố nguy cơ.

3.1. Phương Pháp Điều Tra và Thu Thập Dữ Liệu Dịch Tễ Học

Tiến hành dùng bảng hỏi (phiếu điều tra) để điều tra các hộ chăn nuôi, Kết hợp phỏng vấn sâu cán bộ thú y cơ sở để thu thập thêm thông tin. Đánh giá các yếu tố nguy cơ làm phát sinh và lây lan bệnh LMLM ở dê trên địa bàn huyện Phonxay, tỉnh Luongphabang năm 2017. Xác định type virus gây bệnh LMLM ở dê trên địa bàn huyện Phonxay, tỉnh Luongphabang năm 2017.

3.2. Sử Dụng Tỷ Số Chênh OR để Đánh Giá Mức Độ Ảnh Hưởng

Tỷ số chênh OR (Odd Ratio) và nghiên cứu (điều tra) hồi cứu. Tỷ số chênh OR (Odd Ratio) được sử dụng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố nguy cơ. Đây là một phương pháp thống kê quan trọng trong dịch tễ học để xác định mối liên hệ giữa các yếu tố và sự xuất hiện của bệnh.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Yếu Tố Nguy Cơ Lở Mồm Long Móng Dê

Nghiên cứu tại huyện Phonxay, tỉnh Luongphabang năm 2017 đã xác định được 6 yếu tố nguy cơ chính làm phát sinh và lây lan bệnh lở mồm long móng ở dê. Các yếu tố này bao gồm: đường giao thông chính đi qua, hộ chăn nuôi gần khu vực chợ buôn bán gia súc, việc không tiêm phòng các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, nguồn gốc con giống không rõ ràng, việc không sử dụng thuốc sát trùng để vệ sinh tiêu độc định kỳ, và việc bán chạy dê trong thời gian có dịch. Kết quả xác định type virus gây bệnh LMLM ở dê tại huyện Phonxay là type O.

4.1. Đường Giao Thông Chính và Chăn Nuôi Gần Chợ Gia Súc

Đường giao thông chính đi qua tạo điều kiện cho việc vận chuyển và buôn bán gia súc, làm tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh LMLM. Hộ chăn nuôi gần khu vực chợ buôn bán gia súc cũng có nguy cơ cao hơn do tiếp xúc với nhiều nguồn bệnh khác nhau.

4.2. Tiêm Phòng Nguồn Gốc Con Giống và Vệ Sinh Tiêu Độc

Việc không tiêm phòng các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm làm giảm sức đề kháng của dê, tăng nguy cơ mắc bệnh. Nguồn gốc con giống không rõ ràng có thể mang mầm bệnh từ nơi khác đến. Việc không sử dụng thuốc sát trùng để vệ sinh tiêu độc định kỳ tạo điều kiện cho virus tồn tại và lây lan.

4.3. Bán Chạy Dê Khi Có Dịch và Xác Định Type Virus LMLM

Việc bán chạy dê trong thời gian có dịch làm tăng nguy cơ lây lan bệnh sang các vùng khác. Kết quả xác định type virus gây bệnh LMLM ở dê tại huyện Phonxay, tỉnh Luongphabang năm 2017 là type O.

V. Giải Pháp Phòng Chống Bệnh Lở Mồm Long Móng Dê Hiệu Quả

Để phòng chống bệnh lở mồm long móng ở dê hiệu quả, cần thực hiện đồng bộ các biện pháp. Cần tăng cường giám sát dịch bệnh, tiêm phòng định kỳ, kiểm soát nguồn gốc con giống, thực hiện vệ sinh tiêu độc chuồng trại, và hạn chế vận chuyển gia súc khi có dịch. Cần có chính sách hỗ trợ người chăn nuôi bị thiệt hại do dịch bệnh.

5.1. Tăng Cường Giám Sát Dịch Bệnh và Tiêm Phòng Định Kỳ

Giám sát dịch bệnh giúp phát hiện sớm các trường hợp mắc bệnh và có biện pháp xử lý kịp thời. Tiêm phòng định kỳ giúp tăng cường miễn dịch cho đàn dê, giảm nguy cơ mắc bệnh.

5.2. Kiểm Soát Nguồn Gốc Con Giống và Vệ Sinh Tiêu Độc Chuồng Trại

Kiểm soát nguồn gốc con giống giúp ngăn chặn việc đưa mầm bệnh từ nơi khác đến. Vệ sinh tiêu độc chuồng trại giúp tiêu diệt virus, giảm nguy cơ lây lan bệnh.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu và Kiểm Soát Lở Mồm Long Móng ở Dê

Nghiên cứu về bệnh lở mồm long móng ở dê cần tiếp tục được đẩy mạnh để hiểu rõ hơn về đặc điểm dịch tễ học, biến chủng virus, và hiệu quả của các biện pháp phòng chống. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, cơ quan quản lý, và người chăn nuôi để xây dựng các chương trình kiểm soát bệnh hiệu quả.

6.1. Nghiên Cứu Về Biến Chủng Virus và Hiệu Quả Vaccine

Nghiên cứu về biến chủng virus giúp cập nhật thông tin về các type virus đang lưu hành, từ đó lựa chọn vaccine phù hợp. Nghiên cứu về hiệu quả vaccine giúp đánh giá khả năng bảo vệ của vaccine và điều chỉnh lịch tiêm phòng.

6.2. Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan để Kiểm Soát Dịch Bệnh

Sự hợp tác giữa các nhà khoa học, cơ quan quản lý, và người chăn nuôi là rất quan trọng để xây dựng các chương trình kiểm soát bệnh hiệu quả. Cần có sự chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, và nguồn lực để đạt được mục tiêu chung.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chăn nuôi dê giữ vị trí chiến lược trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Lào với tổng đàn đạt khoảng 587.000 con vào năm 2017, đóng góp 7,70% tổng sản lượng thịt tiêu thụ hàng năm trên toàn quốc. Tại tỉnh Luang Prabang, ngành chăn nuôi dê ghi nhận sự tăng trưởng ổn định với tổng đàn 70.326 con và sản lượng thịt hơi xuất chuồng đạt 313.352 kg. Tuy nhiên, sự gia tăng lưu thông động vật thương phẩm đã kéo theo nguy cơ bùng phát các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, đặc biệt là bệnh Lở mồm long móng (Foot and Mouth Disease - FMD). Hàng năm, dịch bệnh này gây tổn thất kinh tế ước tính lên tới 1 tỷ Kip đối với ngành chăn nuôi của Lào, làm thiệt hại bình quân khoảng 1.400 gia súc mỗi năm.

Riêng trong năm 2017, dịch Lở mồm long móng đã lan rộng trên địa bàn 12 huyện thuộc tỉnh Luang Prabang, khiến 1.917 con dê nhiễm bệnh (chiếm tỷ lệ 2,73% tổng đàn) và buộc phải tiêu hủy 465 con (chiếm 24,26% tổng số dê mắc bệnh). Trước thực trạng đó, nghiên cứu được triển khai nhằm đánh giá toàn diện tình hình chăn nuôi, phân tích có hệ thống các yếu tố nguy cơ dịch tễ làm phát sinh dịch bệnh và giám định chính xác serotype virus gây bệnh trên đàn dê. Nghiên cứu được thực hiện tại huyện trọng điểm Phonxay kết hợp phân tích mẫu bệnh phẩm tại Phòng thí nghiệm Cục Thú y Lào trong giai đoạn từ tháng 11/2017 đến tháng 7/2018. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và luận cứ khoa học tin cậy giúp cơ quan quản lý thú y xây dựng các kịch bản phòng chống dịch chủ động, bảo vệ an toàn sinh học cho đàn gia súc địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết dịch tễ học thú y về bệnh Lở mồm long móng do virus thuộc giống Aphthovirus, họ Picornaviridae gây ra. Virus FMD có cấu trúc hạt đa diện kích thước 20-30 nm chứa hệ gen ARN chuỗi đơn không có vỏ bọc lipid, mang 7 serotype kháng nguyên độc lập bao gồm O, A, C, SAT1, SAT2, SAT3 và Asia1 cùng hơn 70 phân type (subtype). Do không có miễn dịch chéo giữa các serotype, việc xác định chính xác chủng gây bệnh là điều kiện tiên quyết để định hình chiến lược vắc xin. Đề tài vận dụng lý thuyết đánh giá nguy cơ dịch tễ học (Risk Assessment Framework) và mô hình nghiên cứu bệnh chứng (Case-Control Study) để định lượng mối liên hệ giữa các yếu tố môi trường, quản lý chăn nuôi với khả năng bùng phát dịch bệnh. Các khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa bao gồm: động vật mang trùng, an toàn sinh học chuồng trại, miễn dịch vô trùng ở loài dê, và tỷ số chênh Odds Ratio (OR) trong phân tích dịch tễ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp thu thập từ Cục Thống kê Lào, Chi cục Thú y tỉnh Luang Prabang, Trạm Thú y huyện Phonxay năm 2017 và dữ liệu sơ cấp được điều tra thực địa. Cỡ mẫu điều tra bao quát toàn bộ 320 hộ chăn nuôi dê tại 10 xã thuộc huyện Phonxay (gồm 316 hộ chăn nuôi nhỏ lẻ và 4 gia trại, trang trại với tổng đàn 8.214 con). Phương pháp chọn mẫu kết hợp điều tra toàn diện với phỏng vấn sâu cán bộ thú y cơ sở và người chăn nuôi thông qua bộ phiếu hỏi tiêu chuẩn.

Để đánh giá 6 yếu tố nguy cơ dịch tễ, nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích hồi cứu bệnh chứng. Lý do lựa chọn phương pháp này là vì tính tối ưu trong việc truy xuất nguyên nhân phơi nhiễm tại các ổ dịch thực địa có quần thể biến động. Số liệu được phân tích bằng phần mềm chuyên dụng Epicalc 2000 và Microsoft Excel 2016, sử dụng phép thử kiểm định Chi-square và tính toán tỷ số chênh OR với khoảng tin cậy 95% (giá trị p < 0,05 xác nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê). Đối với nội dung định type virus, mẫu bệnh phẩm biểu mô mụn nước tươi chưa vỡ được thu thập trong vòng 7 ngày kể từ khi phát hiện triệu chứng, bảo quản ở nhiệt độ âm 20 độ C và tiến hành xét nghiệm bằng kỹ thuật Sandwich ELISA gián tiếp sử dụng bộ kit chẩn đoán của Viện Pirbright (Vương quốc Anh) tại bước sóng 492 nm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra dịch tễ học năm 2017 cho thấy huyện Phonxay là tâm điểm dịch bệnh của tỉnh Luang Prabang với 492 con dê mắc bệnh Lở mồm long móng trên tổng đàn 8.214 con, trong đó 138 con bị tiêu hủy. Dịch bệnh tập trung nặng nhất tại 4 xã trọng điểm: Houaykhing (32 hộ có dịch), Nambo (27 hộ có dịch), Phonthong (23 hộ có dịch) và Xopchia (12 hộ có dịch).

Phân tích tỷ lệ mắc bệnh theo cơ cấu đàn chỉ ra sự phân hóa rõ rệt: đàn dê nái sinh sản ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh cao nhất đạt 11,21%, nhóm dê thịt và dê con theo mẹ có tỷ lệ mắc là 9,78%, trong khi đàn dê đực có tỷ lệ nhiễm thấp nhất ở mức 4,56%.

Nghiên cứu đã xác định và chứng minh được 6 yếu tố nguy cơ cốt lõi có ý nghĩa thống kê làm gia tăng sự phát sinh và lây lan dịch bệnh tại địa phương (OR > 1, p < 0,05):

• Vị trí chuồng nuôi nằm dọc theo trục đường giao thông chính.
• Khoảng cách chăn nuôi gần các chợ buôn bán, điểm giết mổ gia súc sống.
• Hộ chăn nuôi không thực hiện tiêm phòng các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.
• Nguồn gốc con giống thương phẩm trôi nổi, không qua kiểm dịch.
• Không sử dụng thuốc sát trùng để vệ sinh tiêu độc chuồng trại định kỳ.
• Tập quán bán chạy, bán tháo dê ốm khi xuất hiện mầm bệnh.

Về mặt vi sinh học, 100% mẫu bệnh phẩm biểu mô mụn nước thu thập từ đàn dê mắc bệnh tại huyện Phonxay cho kết quả dương tính với virus FMD serotype O qua phản ứng Sandwich ELISA với mật độ quang học OD vượt ngưỡng chuẩn 0,1.

Thảo luận kết quả

Diễn biến dịch bệnh tại Phonxay kéo dài trong 83 ngày (từ tháng 4 đến tháng 7/2017), xuất phát điểm từ xã Nambo rồi lây lan nhanh chóng sang các xã lân cận. Đường cong dịch tễ có dạng hình sin điển hình của bệnh truyền nhiễm cấp tính, đạt đỉnh điểm vào giai đoạn thời tiết mưa ẩm kéo dài kết hợp với độ ẩm không khí vượt trên 60%. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ phương thức chăn thả tự nhiên nhỏ lẻ (chiếm 98,75% tổng số hộ), kết hợp với việc người dân tự ý vận chuyển và bán chạy dê ốm theo các trục đường giao thông liên xã, khiến mầm bệnh phát tán nhanh chóng ra môi trường.

Khi so sánh với các nghiên cứu dịch tễ trong khu vực Đông Nam Á, kết quả này hoàn toàn nhất quán với báo cáo của FAO về sự lưu hành của vùng dịch tễ số 1 (Pool 1), nơi serotype O chiếm ưu thế áp đảo. Thời gian kéo dài của ổ dịch (khoảng 2,7 tháng) tương đồng với kết luận của các công trình nghiên cứu dịch tễ học trước đây, vốn chỉ ra rằng các đợt dịch Lở mồm long móng trầm trọng thường kéo dài trung bình từ 2,5 đến 3 tháng.

Để trực quan hóa các kết quả này, dữ liệu dịch tễ nên được trình bày thông qua biểu đồ đường thể hiện số ca nhiễm mới theo tuần kết hợp với bản đồ phân vùng mật độ dịch bệnh theo tọa độ địa lý. Đồng thời, một bảng tổng hợp đối chiếu chỉ số OR và giá trị p-value cho từng yếu tố nguy cơ sẽ giúp các nhà quản lý nhanh chóng xác định các khâu xung yếu cần can thiệp ưu tiên trong chuỗi quản lý an toàn dịch bệnh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát triệt để và giảm thiểu thiệt hại do bệnh Lở mồm long móng trên đàn dê, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Thiết lập hệ thống kiểm soát vận chuyển và chốt chặn dịch tễ liên ngành: Chi cục Thú y tỉnh Luang Prabang phối hợp với chính quyền huyện Phonxay thành lập các trạm kiểm dịch lưu động trên các trục giao thông huyết mạch. Mục tiêu kiểm soát 100% phương tiện vận chuyển động vật xuất nhập vào địa bàn, ngăn chặn triệt để hành vi bán chạy dê bệnh trong vòng 24 giờ kể từ khi phát hiện ca nhiễm đầu tiên.
2. Nâng cao tỷ lệ bao phủ vắc xin phòng bệnh đúng chủng loại: Trạm Thú y huyện triển khai chiến dịch tiêm phòng định kỳ 2 đợt mỗi năm (đợt 1 vào tháng 3-4 và đợt 2 vào tháng 9-10) bằng vắc xin đơn giá LMLM Type O vô hoạt. Phấn đấu nâng tỷ lệ tiêm phòng từ mức 10,11% năm 2017 lên đạt trên 80% tổng đàn dê (tương đương khoảng 6.500 con) tại tất cả các xã nguy cơ cao trước năm 2020.
3. Chuẩn hóa quy trình vệ sinh tiêu độc khử trùng chuồng trại: Hướng dẫn người chăn nuôi định kỳ phun sát trùng chuồng trại 1 lần mỗi tuần trong mùa mưa ẩm và 2 lần mỗi tháng trong điều kiện bình thường bằng dung dịch xút NaOH 1% hoặc nước vôi tôi 10%. Biện pháp này hướng tới mục tiêu làm giảm trên 70% mật độ mầm bệnh tồn lưu trong môi trường chăn thả nông hộ.
4. Quản lý an toàn sinh học và kiểm soát nguồn gốc con giống: Phòng Nông nghiệp huyện phối hợp với chính quyền 10 xã ban hành quy chế bắt buộc cách ly theo dõi 14-21 ngày đối với đàn dê mới nhập đàn. Từng bước chuyển đổi từ mô hình chăn thả tự do sang bán thâm canh có kiểm soát, hỗ trợ kỹ thuật để hình thành thêm khoảng 10-15 trang trại chăn nuôi an toàn dịch bệnh trong giai đoạn 2019-2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan quản lý và cán bộ thú y địa phương: Nắm bắt bức tranh dịch tễ học và các điểm nóng lây lan FMD để thiết lập mạng lưới giám sát dịch bệnh chủ động, lập kế hoạch dự trù vắc xin Type O chính xác cho từng mùa vụ.
2. Nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Thú y - Chăn nuôi: Tiếp cận phương pháp luận chuẩn mực về nghiên cứu bệnh chứng (Case-Control), quy trình xử lý dữ liệu dịch tễ bằng Epicalc 2000 và kỹ thuật xét nghiệm Sandwich ELISA trong chẩn đoán virus học.
3. Các chủ trang trại và hộ nông dân chăn nuôi dê: Nhận diện sớm các biểu hiện lâm sàng đặc trưng ở móng chân dê, thấu hiểu tác hại của 6 yếu tố nguy cơ để chủ động áp dụng các biện pháp an toàn sinh học và cách ly gia súc kịp thời.
4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển nông nghiệp quốc tế: Sử dụng dữ liệu thực địa tin cậy về kinh tế - dịch tễ chăn nuôi dê vùng cao Lào để xây dựng các dự án tài trợ vắc xin, cải thiện sinh kế và nâng cao năng lực thú y cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao triệu chứng bệnh Lở mồm long móng ở dê thường khó phát hiện hơn ở trâu bò?
Ở loài dê, các mụn nước đặc trưng ở niêm mạc miệng thường rất ít xuất hiện hoặc chỉ khu trú sâu ở cuống lưỡi nên khó quan sát bằng mắt thường. Triệu chứng chủ yếu là sốt nhẹ ngắt quãng và dáng đi khập khiễng do mụn nước ở kẽ móng, dễ bị nhầm lẫn với chấn thương vật lý. Trong đợt dịch năm 2017 tại Phonxay, nhiều hộ chỉ phát hiện bệnh khi dê đã có hiện tượng tróc móng nghiêm trọng.

Đàn dê sau khi khỏi bệnh Lở mồm long móng có tiếp tục mang trùng và lây lan mầm bệnh không?
Khác với trâu, bò hay cừu là những loài có hiện tượng miễn dịch mang trùng kéo dài, loài dê được chứng minh là có khả năng tạo miễn dịch vô trùng sau khi khỏi bệnh tự nhiên hoặc được tiêm phòng vắc xin. Do đó, dê sau khi hồi phục hoàn toàn hầu như không duy trì trạng thái bài thải virus qua đường hô hấp ra môi trường bên ngoài.

Việc định danh chính xác serotype virus đóng vai trò quan trọng như thế nào trong kiểm soát ổ dịch?
Virus FMD có 7 serotype hoàn toàn không có khả năng tạo miễn dịch chéo cho nhau. Việc xét nghiệm và xác định chính xác 100% mẫu bệnh phẩm tại huyện Phonxay thuộc serotype O là căn cứ quyết định để cơ quan thú y lựa chọn vắc xin Type O phù hợp, tránh lãng phí kinh phí và loại bỏ nguy cơ thất bại vắc xin khi dùng sai chủng kháng nguyên.

Tập quán bán chạy dê khi xuất hiện dịch gây ra những hệ lụy dịch tễ cụ thể nào?
Dê nhiễm bệnh thường bài thải lượng virus khổng lồ ra môi trường từ 4 ngày trước khi bộc lộ triệu chứng lâm sàng. Việc bán chạy gia súc làm phát tán virus theo các phương tiện cơ giới dọc các tuyến đường giao thông chính, biến ổ dịch cục bộ tại xã Nambo lan rộng thành đợt dịch lớn trên toàn huyện Phonxay chỉ trong vòng vài tuần.

Những loại hóa chất nào có khả năng tiêu diệt virus FMD hiệu quả nhất trong chuồng trại?
Do virus FMD không có vỏ bọc lipid nên trơ với cồn và ete nhưng lại cực kỳ nhạy cảm với sự thay đổi pH môi trường (bị bất hoạt nhanh ở pH dưới 5 hoặc trên 11). Luận văn khuyến cáo người chăn nuôi sử dụng dung dịch xút NaOH 1%, dung dịch Formol 2% hoặc nước vôi bột tôi nồng độ 5-10% để tiêu diệt virus nhanh chóng và triệt để.

Kết luận

• Bức tranh dịch tễ học năm 2017: Dịch Lở mồm long móng trên đàn dê tại tỉnh Luang Prabang đã gây nhiễm 1.917 con gia súc tại 12 huyện, trong đó huyện Phonxay là tâm dịch với 492 con mắc bệnh và 138 con bị tiêu hủy trong đợt dịch kéo dài 83 ngày.
• Xác định serotype gây bệnh: Kỹ thuật Sandwich ELISA gián tiếp đã khẳng định 100% các ổ dịch trên đàn dê tại huyện Phonxay do virus FMD serotype O gây ra.
• Định lượng 6 yếu tố nguy cơ cốt lõi: Phân tích hồi cứu chứng minh các yếu tố đường giao thông, chợ gia súc, con giống không rõ nguồn gốc, thiếu vắc xin, lơ là khử trùng và hành vi bán chạy dê bệnh có mối tương quan thuận rõ rệt với nguy cơ bùng phát dịch (OR > 1, p < 0,05).
• Đóng góp khoa học và thực tiễn: Công trình cung cấp hệ thống dữ liệu dịch tễ học chuẩn xác, làm cơ sở khoa học để ngành Thú y Lào xây dựng chiến lược tiêm phòng vắc xin đúng chủng và thiết lập rào chắn an toàn sinh học hiệu quả.
• Lộ trình hành động tiếp theo: Các cấp quản lý cần khẩn trương triển khai kế hoạch tiêm phòng vắc xin Type O đạt độ bao phủ trên 80% trong các năm tiếp theo, kết hợp siết chặt kiểm dịch vận chuyển nhằm bảo vệ bền vững ngành chăn nuôi dê vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM SOULIYA KHANGSUETHAO TÌNH HÌNH BỆNH LỞ MỒM LONG MÓNG, PHÂN TÍCH CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ PHÁT SINH BỆNH LỞ MỒM LONG MÓNG TRÊN ĐÀN DÊ NUÔI TẠI TỈNH LUONGPHABANG, LÀO Ngành: Thú y Mã số: 8640101 Người hướng dẫn khoa ho ̣c: TS. Trầ n Đức Hoàn PGS. Trinh ̣ Đı̀nh Thâu NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày…. Tác giả luận văn Souliya Khangsuethao i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình. Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS. Trịnh Đình Thâu - Trưởng khoa Thú y đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Giải phẫu - Tổ chức, Khoa thú y - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Trạm thú y Phonxay, Phòng Dịch tễ Chi cục thú y Luongphabang và các bạn đồng nghiệp đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn. Hà Nội, ngày….

Tác giả luận văn Souliya Khangsuethao ii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mu ̣c lu ̣c. iii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng.

vii Danh mục hình. viii Trích yếu luận văn. ix Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục tiêu nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học hoặc thực tiễn. Tổng quan tài liệu.

Bê ̣nh lở mồ m long móng. Định nghĩa, hình thái, cấu tạo, phân loại virus lmlm định nghĩa. Sức đề kháng và khả năng gây bệnh. Đường xâm nhập và cơ chế gây bệnh của virus.

Triệu chứng, bệnh tích. Dịch tễ học. Cơ sở phân loại virus lmlm, chẩn đoán bằng phản ứng elisa. Cơ sở phân loại virus lmlm.

Xác định type virus lmlm bằng phương pháp elisa. Yếu tố nguy cơ. Phương pháp xác định yếu tố nguy cơ. Tỷ số chênh or (odd ratio) và nghiên cứu (điều tra) hồi cứu.

Tình hình dịch bệnh lmlm. Trên thế giới. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Đối tượng/vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Tình hình chăn nuôi dê và tình hình dịch lmlm ở dê trên địa bàn huyện phonxay tỉnh luang pha bang năm 2017. Đánh giá các yếu tố nguy cơ làm phát sinh và lây lan bệnh lmlm ở dê trên địa bàn huyện phonxay, tı̉nh luongphabang năm 2017. Xác định type virus gây bệnh lmlm ở dê trên địa bàn huyện phonxay năm 2017 .